Кіріспе

Заңсыз адам тасымалдау АҚШ заңына сәйкес, адам контрабандасы – «адамдарды халықаралық шекарадан өткізу, тасымалдау, тасымалдауға тырысу немесе бір немесе бірнеше елдің заңдарын бұза отырып, жасырын түрде немесе жалған құжаттарды пайдалану сияқты алдау арқылы заңсыз кіру». Халықаралық деңгейде бұл термин көші-қон контрабандасы ретінде түсініледі және осымен жиі қолданылады. Көші-қон контрабандасы Құрлық, теңіз және әуе арқылы көші-қон контрабандасына қарсы протоколда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясын толықтыра отырып, «адамның азаматтығы жоқ мемлекетке заңсыз кіруіне тікелей немесе жанама түрде қаржылық немесе басқа материалдық пайда алу мақсатымен сатып алу» ретінде анықталған. Адамдарды заңсыз тасымалдау соңғы онжылдықтарда өсіп, бүкіл әлем елдеріндегі заңсыз көші-қонның маңызды бөлігін құрап отыр. Адамдарды заңсыз тасымалдау көбінесе тасымалданатын адамның немесе адамдардың келісімімен жүзеге асырылады. Заңсыз тасымалдауға ұмтылудың негізгі себептері жұмыс және экономикалық мүмкіндіктер, жеке және/немесе отбасылық жағдайын жақсарту, қуғын-сүргін, зорлық-зомбылық немесе қақтығыстан қашу болып табылады. 2015 жылы Сириядағы азаматтық соғыс кең ауқымды көші-қонға және Еуропаға пана іздеуге көмектесетін адам контрабандашыларына тәуелділікке әкелді. Бұл Жерорта теңізі арқылы бұрын-соңды болмаған көші-қон және өлім-жітімге де соқтырды. БҰҰ-ның бас қорының мәліметтеріне сәйкес, 2015 жылы теңіз арқылы Еуропаға шамамен бір миллион адам келген, ал 2900-ден астам көші-қоншы қаза тапқан немесе із-түзсіз жоғалған. IOM Missing Migrants Project жобасының мәліметтері бойынша, 2015 жылы әлемде көші-қон кезінде 3800-ден астам адам қаза тапты. Адам саудасынан айырмашылығы, адам контрабандасы клиент пен контрабандашы арасындағы келісіммен сипатталады – әдетте, баратын жерге келгеннен кейін аяқталатын шарттық келісім. Дегенмен, контрабандалық жағдайлар шын мәнінде адам құқықтарының өрескел бұзылуына ұласуы мүмкін, контрабандалық көші-қоншылар қауіп-қатерге, зорлық-зомбылыққа, қанауға, азаптауға және тіпті контрабандашылардың қолынан өлімге ұшырауы мүмкін. Контрабандалық операцияларға қатысы бар адамдар да адам саудасының құрбаны болуы мүмкін, мысалы, олардың еңбегін пайдалану мақсатында рөлі мен шарттары туралы алдануы мүмкін. Контрабандалық операциялар күрделі және көптеген жеке тұлғалардың желілерінде жұмыс істейді. Контрабандалық операциялар мен оның инфрақұрылымының күрделілігі арта келе, адамдарды заңсыз тасымалдау мәселесі де күрделене түседі. Әлемдегі ірі және ұсақ ойыншылардың қатысуымен адамдарды заңсыз тасымалдау қоғамға экономикалық және құқықтық жағынан маңызды әсер етеді, ал осы мәселені шешу жолдары әлі де талқыланып, дамып келеді. Контрабанда классикалық «шешімі жоқ мәселе» ретінде сипатталады: оны анықтау қиын, үнемі өзгеріп отырады және алдын ала бар факторлардың өте төзімділігіне байланысты нақты шешім ұсынбайды – бұл жағдайда мемлекеттердің өзі, олардың арасындағы үлкен теңсіздіктер және кейбіреулердің оларды ұстап тұруға күшті ынталары. Әр мемлекеттің экономикасы мен үкіметі әр түрлі болғандықтан, бұл мәселені жалпыға бірдей анықтау мүмкін емес, бұл құқық қорғау органдарына адамдарды заңсыз тасымалдауды тоқтатуды қиындатады, өйткені олар әртүрлі мемлекеттердің жағдайларына бейімделуі керек.

Себептері

Көптеген адамдарды заңсыз көшіруге келіскендер кедейлік пен қиын жағдайлардан қашуға тырысады, шетелде мүмкіндіктер мен жақсырақ өмір іздейді, немесе табиғи апаттардан, қақтығыстардан немесе қуғын-сүргіннен құтылуды көздейді. Басқалары пана табуға ұмтылуы мүмкін. Заңсыз көшірілгендердің көпшілігі кедей және білімсіз болғанымен, білімді орта тапқа жататын адамдар да кездеседі. Сондықтан, заңсыз көшірілгендер туралы айтуға болатын жалғыз жалпылама тұжырым – олардың бәрі де жақсы өмірді іздеп келеді.

Операциялар

Адам сату операциялары трансұлттық нарықта жұмыс істейтін ұсақ және ірі актерлерге дейін жетеді. Ұсақ көлемді сатушылар әдетте сату операцияларының барлық аспектілерін өздері ұйымдастырады. Дегенмен, көбінесе сатушылар үлкен сату желісінде жұмыс істейді, онда қатысушылар арасында еңбек бөлінісі бар. Бұрын сату топтары көбінесе жасырын, кәсіби емес және шектеулі болған. Адам сатудың өсуімен қатар, сату топтары әлдеқайда кеңейіп, ұйымдасқан. Мексикада, АҚШ Иммиграция және натурализация қызметінің контрабандаға қарсы күрес басқармасының басшысы Джим Чапарро айтқандай, бұрынғы шағын және бейресми бизнес "жүздеген синдикаттардың, кейбіреулері төмен деңгейде, ал кейбіреулері билік ететін деңгейде" күшті желісіне айналды. (Шындығында, Мексикадан АҚШ-қа заңсыз иммигранттар ағыны ұйымдасқандықтан, Мексикадағы сату топтары мексикалық емес адамдарға өз қызметтерін ұсыну мүмкіндігіне ие болды. Шын мәнінде, сату операциялары көбінесе күрделі болады және сатылатын адамдар соңғы пунктіне жеткенге дейін әлемнің әртүрлі елдерінде тоқтайды.) АҚШ-қа адам сатумен айналысқан ливандық-мексикалық симбиоздық сату желісі құқық қорғау және қарсы барлау органдарының назарына ілікті. Жылдар өте келе сату күрделі қызмет көрсету саласына айналды, сатушылардың кейбір бағыттары мен аймақтары іс жүзінде институционалдық сипатқа ие болды; мысалы: Мексика мен Орталық Америкадан АҚШ-қа, Батыс Азиядан Грекия және Түркия арқылы Батыс Еуропаға, сондай-ақ Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда. Адам сату бизнесінің гүлденуіне әлсіз заңнама, шекара бақылауының нашарлығы, жемқорлық және ұйымдасқан қылмыстың күші сияқты өзара байланысты факторлар жауапты. Сату желісінің күрделілігі таңдалған маршрутқа және сапардың сипатына байланысты. Жақсы белгілі және сынақтан өткен маршруттар үшін сатушылар отбасылық кәсіпорындар сияқты жұмыс істей алады және салыстырмалы түрде шектеулі операцияларды пайдаланады. Дегенмен, маршрут қаншалықты күрделі болса, сату желісіне соғұрлым көп мүшелер тартылуы керек. Жалпы алғанда, адам сату бизнесінің инфрақұрылымы дәстүрлі емес, нақты анықталатын ұйым мен қатаң құрылымға ие емес. Сатушылар желісі тараған және орталықтандырылмаған. Сатушылар уақытша бизнес альянстарын құрады, ал сатушылардың ұйымын арнайы тапсырмалық топтар ретінде түсіну және сипаттау оңай, онда іс-әрекеттер мамандандырылған және бір-бірімен байланыста болатын адамдармен басқарылады. Адам сату бизнесінде бағыныштылардың іс-әрекетін басқаратын жалғыз "көшбасшы" тұлға жоқ; керісінше, адамдар тең негізде бизнес жүргізеді және өздерін еркін агенттер деп санайды. Шындығында, Лос-Анджелестегі сатушының сөзіне сүйенсек, "еңбек бөлінісі өте анық және жетілдірілген. Әркім өз саласында пайдалы және тек өз ісімен айналысады. Сату желілерінде басшылық жоқ. Басшылық пайда болмайды, өйткені жұмыс өте мамандандырылған". Frontex мәліметтері бойынша, адам сатушылар баспана іздеушілерге Еуропалық Одақтың әр елінің артықшылықтары туралы егжей-тегжейлі ақпарат береді, осылайша олар Швеция, Дания және Германия сияқты елдердің ұсыныстарын салыстыра алады.

Негізгі ойыншылар

Әлемнің көптеген елдерінен контрабандамен айналысатын адам сатушылардың қатарында көптеген ұсақ-көлді де, ірі де ойыншылар бар. Бірақ, ең танымалдары – қытайлық мигранттарды контрабандалайтын Snakeheads және мексикалық мигранттарды контрабандалайтын Coyotes.

Жыланбастылар

"Жыланбас" атауы Қытай мигранттарын АҚШ және басқа да Батыс елдеріне заңсыз тасымалдаумен айналысатын көлеңкелі тұлғаларды білдіреді. (Бұл атау шекара астынан тығылып өтетін мигранттардың тізімі жыланға ұқсайтындығынан туындаған.) Олар кең ауқымды халықаралық қара нарықта жұмыс істейді, контрабандалық операцияларынан мол пайда көреді және өздерін қылмыскерлер емес, епті жетекшілер деп санайды. Алғашқы "жыланбастар" 1970-ші жылдары Фучжоу немесе Чанледен Гонконгқа клиенттерді тасымалдаумен айналыса бастады. Бүгінде "жыланбастардың" қызметі басқа елдерге де кеңінен тарады, бірақ "жыланбас" клиенттерінің көп бөлігі әлі де Қытайдың Фуцзянь провинциясынан келеді. Ең танымал "жыланбастардың" бірі – Пинг апа, ол 1984 жылдан 2000 жылға дейін Нью-Йоркте табысты және кең ауқымды контрабандалық желі басқарды, содан кейін "Алтын Кәсіп" қайығына байланысты оқиғадан кейін билік тарапынан ұсталды.

Қалқалар

"Койота" – Мексика-АҚШ және Боливия-Чили шекаралары арқылы адамдардың көші-қонына көмектесетін контрабандистердің атауы. Мексика-АҚШ шекарасы арқылы адамдарды контрабандалық жолмен өткізетін кәмелетке толмағандарды "полерос" деп те атайды. Бұрын негізінен аз ақы алатын жергілікті контрабандистер басым болған, бірақ Мексикадағы контрабанда индустриясына ірі, жақсы ұйымдастырылған синдикаттардың келуімен жағдай өзгерді. "Койоталар" жылдар бойы өз қызметтерін жетілдіріп, технологиялық прогресс оларға бизнесін оңайлатуға және оны күрделендіруге мүмкіндік берді.

Фактілер мен сандар

Адамдарды заңсыз көшіру әлемдегі дерлік барлық елге әсер етеді, олар шығу, транзит немесе баратын ел ретінде. Сенімді деректер аз болғанымен, сарапшылар "қазіргі шамамен әлемдегі заңсыз мигранттардың саны отыз миллионға дейін жетеді және олардың көп бөлігі саяхатының бір немесе бірнеше кезеңінде көшірушілердің қызметтерін пайдаланған болуы мүмкін" деп атап көрсетеді. АҚШ пен Мексика арасындағы адамдарды заңсыз көшіру 2003 жылы жылына 5 миллиард доллардан астам пайда әкелген дамып келе жатқан бизнес. Сонымен қатар, ЕО-да адамдарды заңсыз көшіруден түсетін пайда жылына шамамен 4 миллиард евроға бағаланады. Адамдарды заңсыз көшіру қауіпті операция болып табылады және көбінесе осылай көшіріліп жатқан адамдардың өліміне әкеп соқтырады. 2004 жылы Мексикадан АҚШ-қа өту кезінде 464 адамның қазасы тіркелді, ал әр жыл сайын 2000-ға жуық адам Африкадан Еуропаға өту кезінде Жерорта теңізінде суға батып қайтыс болады. 2018 жылдың 14 қыркүйегінде АҚШ БАҚ-тары Гватемаладан келген жеті жасар Джеклин атты қыздың АҚШ кеден қызметінің күзетінде қайтыс болғанын хабарлады. Қыздың отбасы оның қайтыс болғанға дейін тамақ жеуге мүмкіндігі болмағанын жоққа шығарды.

Контрабандалық жолмен әкелінген адамдардың шамамен алынған саны

Адам сату операцияларының құпиялылығына байланысты, қазіргі қолда бар ақпарат шашыраңқы және толық емес. Сондықтан, расталатын немесе тіпті сенімді деректерді табу қиын, тіпті мүмкін емес, ал адам сату саны туралы мәліметтер өте күмәнді. Дегенмен, 2005 жылғы мәліметтер бойынша, Мексикадан АҚШ шекарасы арқылы әр жылы 350 мыңнан астам заңсыз иммигрант, ал Еуропалық Одаққа 800 мыңға жуық адам жасырын түрде өткізілген. Бұл бағалар он жыл бұрынғыдан едәуір жоғары, себебі адам сату қызметтеріне сұраныс өсуде, операциялар күрделенуде және адам сатудың өзіне келетін шығындар артуда.

Қылмыстық элементтер

Адамдарды заңсыз көшіру – атап айтқанда, мигранттарды заңсыз көшіру – қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Дегенмен, көшірудің қылмыстық элементтері адам саудасынан асып, басқа да салаларға таралуы мүмкін. Конгресс алдындағы куәлігінде, INS терроризмге қарсы координаторы Уильям Д. Кэдман: «Ұйымдасқан қылмыс синдикаттары өздерінің қылмыстық мақсаттарын іске асыру және дамыту үшін шетелдіктерді заңсыз көшіру операцияларын пайдаланатыны мәлім», – деген. Адамдарды заңсыз көшірудің қауіпті және құпиялы қылмыстық сипаты бар екенін ескере отырып, заңсыз көшірілген адамдар басқа да қылмыстардың құрбаны болу қаупіне тап болуы мүмкін. Заңсыз жолмен көшірілген адамдар өздерінің баратын жерлеріне қауіпсіз емес жағдайларда сапар шегуден басқа, физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырауы, немесе қарыздары толығымен өтелгенге дейін кепілге алынуы мүмкін. Тағы басқалары көшіру кезінде пайдалануға ұшырауы немесе басқа қылмыстық әрекеттерге қатысуға мәжбүр болуы мүмкін. Көшіруге қатысушыларға айтарлықтай пайда әкелуі мүмкін болғандықтан, бұл жемқорлықты және ұйымдасқан қылмысты одан әрі күшейтеді. Мигранттарды заңсыз көшіруге қатысты хаттаманы ратификациялаған елдер өздерінің ұлттық заңдарында мигранттарды заңсыз көшіруді қылмыс деп тануға міндетті. БҰҰ мигранттарды заңсыз көшіру туралы ұлттық заңдарға қатысты ең төменгі және ұсынылатын талаптарды қамтитын Үлгілік заң әзірледі. Бұл мигранттарды заңсыз көшіруге қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтардың үлгілік ережелерін қамтиды (толық ақпарат алу үшін, UNODC, Мигранттарды заңсыз көшіруге қарсы Үлгілік заң қараңыз).

Есірткі саудасы

Адамдарды жасырын, бірақ қарқынды түрде заңсыз көшіру операцияларының кеңеюін ескере отырып, әсіресе Мексика сияқты елдерде, есірткі картельдері де осы заңсыз көшіру желісіне қатыса бастады. Картельдер Койоталардан салық алып қана қоймай, сонымен қатар заңсыз көшіру бизнесіне тікелей араласып табыс табады. 1990 жылдардың соңында мексикалық есірткі картельдері бастапқыда картель бақылауындағы аумақтар арқылы заңсыз көшірілген адамдардың топтарын өткізгені үшін Койоталардан салық алып, адамдарды заңсыз көшірумен айналыса бастады. Бірақ, осы есірткі картельдері тікелей қатысып, адамдарды заңсыз көшіру ісінде маңызды рөл атқара бастады. Олар адамдарды «жүк» ретінде қарастырып, оларды марихуанаға толы рюкзактармен жүктейді және осылайша пайдаланады. Кейде мигранттар қымбат сапардың шығындарын өтеу үшін «мүлік тасушылар» рөлінде Мексикадан есірткі шығарады. Заңсыз көшіру топтары немесе ұйымдардың бір уақытта екі түрлі контрабанданы тасымалдауы (Көптеген тауарлардың контрабандасы) (ККТ) мәселесі құқық қорғау органдары мен барлау аналитиктері арасында талқыланды. Сонымен қатар, егер мұндай контрабанда орын алса, қандай ККТ түрлері жинақталуы мүмкін, қандай деңгейдегі күрделілікке ие заңсыз көшіру тобы ККТ-мен айналысады және әлемнің қай аймақтарында ККТ кездесуі мүмкін деген мәселелер де осы сарапшылар тарапынан талқыланды. Лихтенвальд, Перри және Маккензидің мақаласында бірнеше түрлі контрабанданы бір уақытта заңсыз көшіретін түрлі топтардың он алты жағдайы анықталды. Осы он алты жағдайдың төртеуі ККТ – адам және есірткі контрабандасымен байланысты болды. Осы төрт ККТ адам және есірткі контрабандасы ұйымдарының үшеуі Америка Құрама Штаттарын бағытқа алған.

Құқық қорғау және оны тоқтату

Осы уақытқа дейін адам контрабандасының өсімін тоқтатуға бағытталған әлемдік күш-жігер көбінесе жеке мигранттарды ұстау және депортациялауға шоғырланған. Адам контрабандасымен айналысатын ұйымдарды жоюға келгенде, онша жұмыс істелген жоқ. БҰҰ Есірткі заттар мен қылмысқа қарсы басқармасының (UNODC) мәлімдемесінше, "Мигранттарды контрабандалаумен күресу үшін кешенді, көп өлшемді жауап қажет, ол заңсыз көші-қонның әлеуметтік-экономикалық себептерін жоюдан басталып, контрабандалық қылмыстар жасаған қылмыскерлерді қудалауға дейін жетеді". Сонымен қатар, қауіпсіздік саясатының нәтижесіздігін зерттеген ғылыми еңбектер "жаһандық көші-қон процесінде белгілі бір рөл атқаратын контрабандистер көші-қон саясатының өзінде қалыптасатынын" көрсеткен. Тағы бір ұсыныс – контрабандалық индустрияны тыйым салуға немесе басуға тырыспай, оның табысын азайтуға баса назар аудару. Венадағы Халықаралық көші-қон саясатын дамыту орталығының қызметкері Майкл Яндл үкіметтерге контрабандистердің ең сұранысқа ие нарықтарында контрабандистердің бағаларымен бәсекелесе алатын төлемді уақытша визалар беруді ұсынды. Аталған жоспар бойынша, виза ақысының үштен бір бөлігі иммигранттарға елдеріне оралғанда қайтарылады, ал ешқандай бұзушылық жасалмаған жағдайда болашақта қосымша виза алу мүмкіндігі қарастырылады.