Кіріспе

Өз елінен немесе аймағынан басқа жерге қоныс аудару үшін кету әрекеті. Эмиграция – тұрғылықты елден немесе тұрғылықты жерінен басқа жерге қоныс аудару (бір елден тұрақты түрде кету) ниетімен кету әрекеті. Керісінше, иммиграция – адамдардың бір елден екінші елге (бір елге тұрақты көшіп келу) көшіп келуін сипаттайды. Көшіп-қонушы өзінің бұрынғы елінен эмиграция жасайды, ал жаңа еліне иммиграция жасайды. Осылайша, эмиграция мен иммиграция көші-қонды сипаттайды, бірақ әртүрлі елдердің перспективасынан. Демографтар адамдарды бір жерден шығарып, басқа жерге тарту үшін итергіш және тартымды факторларды зерттейді. Жер немесе жұмыс орындарының жетіспеуі немесе әділетсіз қарапайымдық сияқты жағымсыз жағдайлардан қашуға ниет болуы мүмкін. Адамдар басқа жердегі мүмкіндіктерге тартылуы мүмкін. Қуғын-сүргін жағдайларынан қашу, босқын болу және шет елде босқын мәртебесін алу үшін пана іздеу тұрақты эмиграцияға әкелуі мүмкін. Мәжбүрлі орын аударысу – өз елін тастап кетуге мәжбүр болған топтарды, мысалы, халықты күштеп көшіру немесе этникалық тазалау қаупін білдіреді. Осы мағынада босқындар мен пана іздеушілер көші-қонның ең қиын және ең шеткі жағдайлары болып табылады, олар жаңа ортаға ену үшін сапарлары мен күш-жігерлерінде көптеген кедергілерге тап болады. Осыған байланысты ғалымдар қабылдаушы қоғамдардағы бизнес, үкіметтік емес ұйымдар, білім беру мекемелері және басқа да мүдделі тараптардың салалық қатысуын ұсынады.

"Қосу" және "жақындату" факторлары

Демографтар адамдарды шығу тегінен итеруші факторларды, ал оларды бағытқа тартушы факторлардан ажыратады. Көшіп кетуге түрткіс болатын себептер, адамдарды тартып алатын ынталы факторлар немесе адамды кетуге мәжбүрлейтін жағдайлар болуы мүмкін. Итеруші және тартушы факторлардың алуан түрлілігі көші-қон қозғалысын түсінуге тырысатын басқару ғылымына ақпарат береді. Жозе С. Моя бір жердің жағымды немесе жағымсыз ерекшеліктері туралы: "Көші-қон болмаған кезеңдер мен аймақтар үшін де осындай тізімдерді оңай жасауға болады" деп жазды.

Статистика

Иммиграциядан өзгеше, көптеген елдерде уақытша немесе тұрақты түрде елден кеткен адамдар туралы тіркелген деректердің өте аз немесе мүлдем жоқ. Сондықтан эмиграция деңгейін бағалау үшін көшіп келуші елдердің иммиграциялық тізілімдері немесе басқа әкімшілік органдардың деректері сияқты екіншілік көздер қолданылуы тиіс. Эмиграция қарқыны жалғасып, 2017 жылы 280 миллионға жетті. Мысалы, Арменияда көші-қон елге ұшақ, пойыз, теміржол немесе басқа көлік түрлерімен кірген немесе шыққан адамдарды санау арқылы есептеледі. Мұнда эмиграция көрсеткіші жоғары: жыл сайын халықтың 1,5 пайызы елден кетеді. Шындығында, ол 20-шы ғасырдан бері эмиграция мәдениеттің бір бөлігіне айналған елдердің бірі. Мысалы, 1990 мен 2005 жылдар аралығында шамамен 700 000–1 300 000 армян елден кетіп қалды. Эмиграцияның күрт өсуі елдің әлеуметтік-саяси және экономикалық жағдайларына тікелей байланысты. Ішкі көші-қон (ел ішіндегі көші-қон) үлкен – 28,7 пайыз, ал халықаралық көші-қон 15 және одан жоғары жастағы адамдардың арасындағы жалпы көші-қонның 71,3 пайызын құрайды. Көші-қонның екі түрінің себептерін және мүмкіндіктерін түсіну маңызды. Мысалы, Арменияда барлық мүмкіндіктер астана Ереванда шоғырланған, сондықтан ішкі көші-қон ауылдар мен шағын қалалардан елдің ең ірі қаласына жүзеге асырылады. Көші-қонның себебі жұмыс немесе білім алу болуы мүмкін. Халықаралық көші-қон да осы себептерге байланысты: жұмыс іздеу немесе білім алу. Оның басты бағыттары – Ресей, Франция және АҚШ.

Эмиграция шектеулері

Кейбір елдер өз азаматтарының басқа елдерге көшіп кету мүмкіндігін шектейді. 1668 жылдан кейін Цин императоры ханьқытайлықтардың Манжурияға көшіп келуіне тыйым салды. 1681 жылы император қытайлықтардың маньчжурлар мен моңғолдардың жерлеріне басып кіруіне тыйым салған Саздықтаманы салуды бұйырды. Кеңес Одағына айналған Кеңес Социалистік Республикалары 1918 жылы осындай шектеулерді енгізді, 1928 жылға дейін тіпті заңсыз көшіп кету мүмкін болмайтындай заңдар мен шекаралар қатаңдатылды. Осыны күшейту үшін олар ішкі паспорттық бақылау мен жеке қалаларға «тұрғылықты жер» (Propiska) рұқсаттарын, сондай-ақ ішкі еркін жүріп-тұру шектеулерін енгізді. Бұл ережелерді көбінесе 101-ші шақырым деп атайды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Кеңес Одағы бірнеше Орталық Еуропа елдерін басып алды, олар бірлесіп Шығыс блогы деп аталды, жаңадан басып алынған аймақтарда тұратын адамдардың көпшілігі тәуелсіздікке ұмтылып, Кеңес Одағының кетуін қалады. 1950 жылға дейін 15 миллионнан астам адам Кеңес Одағының басып алған Шығыс Еуропа елдерінен көшіп кетті және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бес жыл ішінде батысқа қоныс аударды. 1950 жылдардың басында ұлттық қозғалысты бақылауға арналған кеңестік тәсілді Шығыс блогының қалған бөлігі де қабылдады. Шығыс блогындағы шектеулер шығыстан батысқа қарайғы көші-қонды тоқтатты, 1950 мен 1990 жылдар аралығында батысқа қарай 13,3 миллион адам қоныс аударды. Алайда, жыл сайын жүздеген мың шығыс немiстер Шығыс және Батыс Берлин арасындағы жүйедегі «босақтықтан» пайдаланып Батыс Германияға көшіп кетті. Бұл эмиграция нәтижесінде Шығыс Германиядан Батыс Германияға жас, білімді мамандардың «мидың ағып кетуі» болды, сондықтан 1961 жылға қарай Шығыс Германия халқының шамамен 20% Батыс Германияға көшіп кетті. 1961 жылы Шығыс Германия тікенді сыммен қоршау орнатты, ол кейіннен Берлин қабырғасына дейін кеңейтіліп, осы «босақтықты» толығымен жапты. 1989 жылы Берлин қабырғасы құлады, содан кейін Германияның қайта бірігуі және екі жыл ішінде Кеңес Одағының ыдырауы болды. 1950 жылдардың басында халықаралық қозғалысты бақылауға арналған кеңестік тәсілді Қытай, Моңғолия және Солтүстік Корея да қабылдады. Дегенмен, кейбір Солтүстік Кореялықтар әлі де Қытайға заңсыз көшіп барады. Бір кездері қатаң эмиграциялық шектеулерге ие болған басқа елдер Ангола, Египет, Эфиопия, Мозамбик, Сомали, Ауғанстан, Бирма, Демократиялық Кампучия (1975-1979 жылдар аралығында Камбоджа), Лаос, Солтүстік Вьетнам, Ирак, Оңтүстік Йемен және Куба.