Көшпенділер өмірі мен шаруашылығы

Кіріспе

Тұрақты мекені жоқ адам

Көшпелілер – тұрақты мекені жоқ, белгілі бір аймақтарда жүйелі түрде қоздып отыратын қауымдар. Мұндай топтарға аңшы-жинаушылар, мал өсірумен айналысатын көшпелілер (мал иелері), шеберлер және саудагерлер кіреді. ХХ ғасырда көшпелі малшы тайпаларының саны азайды, 1995 жылы әлемде шамамен 30-40 миллион көшпелі болды. Маусымдық өсімдіктер мен жануарларды аулау және жинау – адамзат тарихындағы ең ежелгі күнкөріс тәсілі. Малшылар үй жануарларын бағады, оларды жайылымдардың тозуын болдырмай, қоздырып немесе ертіп жүреді. Көшпелілік – шөлейт, тундра, мұз және құм сияқты өнімсіз аймақтарға бейімделген өмір салты, онда қиын қолжетімді ресурстарды пайдаланудың ең тиімді жолы – жылдамдылық. Мысалы, тундрада тұратын көптеген топтар бұғы өсірумен айналысады және жартылай көшпелі болып, малдарына жем іздейді. Тұрғындарға арнайы қызметтер (шеберлік немесе кәсіптер) ұсыну үшін тығыз қоныстанған аймақтарда жылдам қозғалатын түрлі көшпелі халықтар да "көшпелі" деп аталады. Мұндай топтар "көшпелі шеберлер" деп танылады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "номад" сөзі орта француз тіліндегі nomade сөзінен, латын тіліндегі nomas ("көшпенді малшы") сөзінен, ежелгі грек тіліндегі νομᾰ́ς (nomás, "көшіп-қонушы", "саяхаттаушы", әсіресе жайылым іздеу үшін) сөзінен шыққан, ал ол көне грек тіліндегі νομός (nomós, "жайылым") сөзінен туындаған.

Ортақ сипаттамалары

Көші-қоншылар – азық-түлік табу, мал жайылымдарын іздеу немесе басқаша күнкөріс табу үшін бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүретін қауымдар. Көшіп-қонып жүретін топтардың көпшілігі жылдық немесе маусымдық қозғалыстар мен қоныстардың белгілі бір үлгісін сақтайды. Көшпелілер әдетте жануарлармен, қайықпен немесе жаяу жүреді. Жануарларға түйе, жылқы және альпака жатады. Бүгінде кейбір көшпелілер автокөлікпен де саяхаттайды. Көшпелілер үйлерде немесе баспанасыз адамдарға арналған үйлерде де тұруы мүмкін, бірақ мұндай жағдайда олардың тұруы уақытша немесе көшпелі болады. Көшпелілер әртүрлі себептермен көшіп-қонып жүреді. Көшіп-қонып жүретін аңшы-жинаушылар аң, жеуге жарамды өсімдіктер мен су іздейді. Мысалы, Австралия аборигендері, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы негритолар және Африкадағы сандар лагерден лагерге көшіп, аң аулап, жабайы өсімдіктер жинайды. Американың кейбір тайпалары да осылай өмір сүрген. Ал көшпелі малшылар түйе, ірі қара, ешкі, жылқы, қой, яқ сияқты мал өсітіп күнкөріс табады. Мысалы, фуланилер малдарымен Африканың батысындағы Нигердің шалғынды далаларында көшіп жүреді. Кейбір көшпелі халықтар, әсіресе малшылар, қоныстанған қауымдарға шабуыл жасау немесе жаулардан қашу үшін де көшіп-қонып жүреді. Көшіп-қонып жүретін қолөнершілер мен саудагерлер клиенттерді іздеп, оларға қызмет көрсету үшін саяхаттайды. Олардың қатарында Үндістанның Гадия Лохар теміршілері, рома саудагерлері, шотланд және ирланд саяхатшылары бар. Көптеген көшпелі және малшыл көшпелі халықтар жартылай шөл және шөлді климатпен байланысты; мысалдарға Орталық Азияның моңғол және түркі халықтары, Ұлы жазықтың жазық үнділері, Амазигтер және Сахара шөлінің басқа халықтары жатады. Құрғақ климатта тұратын көшпелі малшылар Сахельдің фуланилері, Оңтүстік Африка мен Намибияның хойхойлары, Солтүстік-Шығыс Африканың сомалилер мен оромолары және Таяу Шығыстың бедуиндері сияқты топтарды қамтиды. Көшпелілер көбінесе отбасы, топ немесе тайпа болып саяхаттайды. Бұл топтар туыстық және некелік байланыстарға немесе ресми ынтымақтастық келісімдеріне негізделген. Шешімдерді көбінесе ересектер кеңесі қабылдайды, бірақ кейбір тайпаларда басшылар да болады. Мысалы, моңғол көшпелілері жылына екі рет көшіп-қонып тұрады. Бұл екі қозғалыс әдетте жаз және қыс айларында болады. Қысқы орналасқан жер әдетте таулардың жанындағы аңғарда орналасқан және көптеген отбасылардың қыста тұрақты жерлері бар. Олардың қыстағы жерлері малға баспана береді және олар сыртта болған кезде басқа отбасылар пайдаланбайды. Жазда олар мал жайыла алатын ашық жерге көшіп барады. Көшпелілердің көпшілігі бір аймақта көшіп-қонып жүреді және алысқа бармайды. Олар үлкен аумақты айналып өтетіндіктен, қауымдар қалыптасады және отбасылар әдетте бір-бірінің қайда екенін біледі. Көбінесе отбасылардың бір провинциядан екіншісіне көшуге қаражаты жетпейді, егер олар аймақтан тұрақты түрде кетпесе. Отбасы өздігінен немесе басқалармен бірге көшіп кетуі мүмкін; егер ол жалғыз көшіп келсе, олар әдетте бір-бірінен бірнеше километрден аспайды. Отбасылардың географиялық жақындығы көбінесе өзара қолдау көрсету үшін қажет. Малшыл көшпелі қоғамдарда әдетте халық саны көп болмайды. Бір көшпелі қоғам – моңғолдар тарихтағы ең ірі империяны құрды. Моңғолдар бастапқыда Моңғолия, Манжурия және Сібірдегі бос ұйымдасқан көшпелі тайпалардан құралған. 12 ғасырдың соңында Шыңғыс хан оларды және басқа көшпелі тайпаларды біріктіріп, Азияны алып жатқан Моңғол империясын құрды. Көшпелі өмір салты күннен-күнге сиректеп барады. Көптеген елдер жайылымдарды егістік жерлерге айналдырып, көшпелі халықтарды тұрақты қоныстарға көшіруге мәжбүр етті. Қазіргі көшпелі халықтардың түрлері әртүрлі аталады: "ауыспалы", "сиғандар", "тамыры жоқ космополиттер", аңшы-жинаушылар, босқындар және қалалық үйсіздер немесе көше тұрғындары, олардың жеке жағдайларына байланысты. Бұл терминдер осылай айтуға болмайтын жағдайларда қолданылуы мүмкін. Жерар Чалианның айтуынша, терроризм көшпелі жауынгер мәдениеттерінен пайда болған. Ол Макиавеллидің соғысты екі түрге жіктеуін көрсетеді, оны Чалиан отырықшы және көшпелі қоғамдардағы соғыстың айырмашылығын сипаттап түсіндіреді: соғыстың екі түрі бар. Біріншісі – өз империясын кеңейтуге ұмтылған әміршілер мен республикалардың амбицияларынан туындайды. Екінші түрі – бүкіл халықтың аштық немесе соғыс салдарынан өздерінің отбасыларымен бірге жаңа елде жаңа үй іздеу үшін көшіп кетуі.

Nomads are communities who move from place to place as a way of obtaining food, finding pasture for livestock, or otherwise making a living. Most nomadic groups follow a fixed annual or seasonal pattern of movements and settlements. Nomadic people traditionally travel by animal, canoe or on foot. Animals include camels, horses and alpaca. Today, some nomads travel by motor vehicle. Some nomads may live in homes or homeless shelters, though this would necessarily be on a temporary or itinerant basis. Nomads keep moving for different reasons. Nomadic foragers move in search of game, edible plants, and water. Aboriginal Australians, Negritos of Southeast Asia, and San of Africa, for example, traditionally move from camp to camp to hunt and gather wild plants. Some tribes of the Americas followed this way of life. Pastoral nomads, on the other hand, make their living raising livestock such as camels, cattle, goats, horses, sheep, or yaks; these nomads usually travel in search of pastures for their flocks. The Fulani and their cattle travel through the grasslands of Niger in western Africa. Some nomadic peoples, especially herders, may also move to raid settled communities or to avoid enemies. Nomadic craftworkers and merchants travel to find and serve customers. They include the Gadia Lohar blacksmiths of India, the Roma traders, Scottish travellers and Irish travellers. Many nomadic and pastorally nomadic peoples are associated with semi arid and desert climates; examples include the Mongolic and Turkic peoples of Central Asia, the Plains Indians of the Great Plains, and the Amazigh and other peoples of the Sahara Desert. Pastoral nomads who are residents of arid climates include the Fulani of the Sahel, the Khoikhoi of South Africa and Namibia, groups of Northeast Africa such as Somalis and Oromo, and the Bedouin of the Middle East. Most nomads travel in groups of families, bands, or tribes. These groups are based on kinship and marriage ties or on formal agreements of cooperation. A council of adult males makes most of the decisions, though some tribes have chiefs. In the case of Mongolian nomads, a family moves twice a year. These two movements generally occur during the summer and winter. The winter destination is usually located near the mountains in a valley and most families already have fixed winter locations. Their winter locations have shelter for animals and are not used by other families while they are out. In the summer they move to a more open area in which the animals can graze. Most nomads usually move within the same region and do not travel very far. Since they usually circle around a large area, communities form and families generally know where the other ones are. Often, families do not have the resources to move from one province to another unless they are moving out of the area permanently. A family can move on its own or with others; if it moves alone, they are usually no more than a couple of kilometres from each other. The geographical closeness of families is usually for mutual support. Pastoral nomad societies usually do not have large populations. One nomadic society, the Mongols, gave rise to the largest land empire in history. The Mongols originally consisted of loosely organized nomadic tribes in Mongolia, Manchuria, and Siberia. In the late 12th century, Genghis Khan united them and other nomadic tribes to found the Mongol Empire, which eventually stretched the length of Asia. The nomadic way of life has become increasingly rare. Many countries have converted pastures into cropland and forced nomadic peoples into permanent settlements. Modern forms of nomadic peoples are variously referred to as "shiftless", "gypsies", "rootless cosmopolitans", hunter gatherers, refugees and urban homeless or street people, depending on their individual circumstances. These terms may be used in a derogatory sense. According to Gérard Chaliand, terrorism originated in nomad warrior cultures. He points to Machiavelli's classification of war into two types, which Chaliand interprets as describing a difference between warfare in sedentary and nomadic societies:

There are two different kinds of war. The one springs from the ambition of princes or republics that seek to extend their empire; such were the wars of Alexander the Great, and those of the Romans, and those which two hostile powers carry on against each other. These wars are dangerous but never go so far as to drive all its inhabitants out of a province, because the conqueror is satisfied with the submission of the people The other kind of war is when an entire people, constrained by famine or war, leave their country with their families for the purpose of seeking a new home in a new country, not for the purpose of subjecting it to their dominion as in the first case, but with the intention of taking absolute possession of it themselves and driving out or killing its original inhabitants. Primary historical sources for nomadic steppe style warfare are found in many languages: Chinese, Persian, Polish, Russian, Classical Greek, Armenian, Latin and Arabic. These sources concern both the true steppe nomads (Mongols, Huns, Magyars and Scythians) and also the semi settled people like Turks, Crimean Tatars and Russians, who retained or, in some cases, adopted the nomadic form of warfare.

Аңшы-жинақшылар

Аңшы-жинақшылар (немесе азық-түлік іздеушілер) жануарларды және жабайы жеміс-жидектерді, көкөністерді іздеп, бір лагерьден екінші лагерьге көшіп отырады. Аң аулау және жинау – ертедегі адамдардың күнкөріс жолының сипаттамасы. Ауыл шаруашылығы дамығаннан кейін, көптеген аңшы-жинақшылар ығыстырылды немесе шаруашылыққа немесе мал өсіруге көшті. Бүгінгі күні аңшы-жинақшылар ретінде пигмейлер, хадза тайпасы және Амазонка орманындағы байланысқа келмеген кейбір тайпалар сияқты аз ғана қоғамдар саналады; олардың кейбіреулері азық іздеумен қатар, шаруашылықпен немесе мал өсірумен де айналысады.

Мал шаруашылығы

Пасторальдық көшпелілер – жайылымдар арасында жылдам қозғалатын көшпелілер. Көшпелі мал шаруашылығының дамуы халық санының өсуімен және әлеуметтік құрылымның күрделенуімен қатар жүрген үш кезеңде дамыған деп есептеледі. Кәрим Садр мына кезеңдерді ұсынды:
Пасторализм: Бұл отбасы ішінде симбиозға негізделген аралас шаруашылық. Агропасторализм: Бұл этностық топтың бөлімдері немесе рулары арасында симбиоз қалыптасқан кезде пайда болады. Шын көшпелілік: Бұл симбиоз аймақтық деңгейде, әдетте, мамандыққа ие көшпелі және егіншіл халықтар арасында жүзеге асады. Малшылар белгілі бір аймаққа бекінеді, бірақ малдары үшін тұрақты көктем, жаз, күз және қыс (немесе құрғақ және ылғалды маусым) жайылымдары арасында жылдам қозғалады. Көшпелілер ресурстардың қолжетімділігіне қарай жылды.

Шығу тегі

Көшпелі мал шаруашылығы алғаш рет Эндрю Шеррат ұсынған екіншілік өнімдер революциясының бір бөлігі ретінде дамыған секілді, онда жануарларды тірі ет ретінде ("аяқтап") пайдаланған ерте неолиттік мәдениеттер жануарларды олардың екіншілік өнімдері үшін де қолдана бастады, мысалы: сүт және оған байланысты сүт өнімдері, жүн және басқа жануарлардың түктері, тері (демек, былғары), тыңайтқыш (отын және тыңайту үшін) және жұмысқа пайдалану. Алғашқы көшпелі мал шаруашылығы қоғамы б.з.д. 8500-6500 жылдары Оңтүстік Левант аймағында қалыптасты. Онда, құрғақшылықтың күшеюі кезінде, Синайдағы керамикаға дейінгі неолиттік B (PPNB) мәдениеттері көшпелі, мал шаруашылығымен айналысатын, керамика қолданатын мәдениетпен алмастырылды, бұл олардың және Египеттен келген жаңа мезолиттік халықтың (Харифиан мәдениеті) арасындағы мәдени қосылыс болған сияқты, олар өздерінің көшпелі аңшылық өмір салтын мал өсіруге бейімдеді. Бұл өмір салты тез арада Жарис Юринс "араб төңірегіндегі көшпелі мал шаруашылығы техно-кешені" деп атаған құбылысқа айналды және бұл аймақта семит тілдерінің пайда болуымен байланысты болуы мүмкін. Мұндай көшпелі мал шаруашылығының жылдам таралуы Еуразия даласының жылқы және ірі қара мал өсіруші көшпелілерінің Ямная мәдениеті (б.з.д. 3300–2600 жылдар) және кейінгі орта ғасырлардағы моңғолдардың таралуы сияқты кешірек дамулардың да үлгісі болды. Оңтүстік Африкадағы трекбурлар 17 ғасырдан бастап көшпелі өмір салтын қабылдады. Оңтүстік Америкадағы гаучо мәдениетінің кейбір элементтері көшпелі өмір салтын қайта жаңартып дамытты.

Орталық Азиядағы кеңестік одақтан кейінгі өсім

Кеңес Одағының ыдырауы және одан кейінгі Орталық Азия республикаларының саяси тәуелсіздікке ие болуы мен экономикалық құлдырауы салдарынан көшпелі мал шаруашылығы қайта жанданды. Қырғыз халқының мысалында қарағанда, Ресейдің 20 ғасыр басындағы отарлауына дейін көшпелілік олардың экономикасының негізгі бөлігі болған, сол кезде олар отырықшы ауыл шаруашылығымен айналысатын елді мекендерге қоныстанды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықтың қалаға қонысуы арта түсті, бірақ кейбір адамдар жылқы мен сиырларын әр жазда биік жайылымдарға (jailoo) көшіріп, көшпелі өмір салтын сақтап келеді. 1990 жылдардан бастап қолма-қол ақша экономикасының төмендеуіне байланысты жұмыссыз қалған туыстар отбасылық шаруашылықтарға қайта қабылданып, осы көшпеліліктің маңызы артты. Көшпелілік символы – сұр киізден жасалған киіз үйдің шаңырағы, ұлттық туға енгізілген, бұл Қырғызстан мемлекетінің қалыптасуында көшпеліліктің орталық рөлін көрсетеді.

Отырғызу

1920 жылдан 2008 жылға дейін көшпелі малшы тайпалардың саны Иран халқының төрттен бірінен азайды. 1960 жылдары рулардың жайылымдары мемлекеттік меншікке алынды. ЮНЕСКО Ұлттық комиссиясы 1963 жылы Иран халқының саны 21 миллионға жететінін тіркеді, оның ішінде екі миллион (9,5%) көшпелілерді құрады. Иранның көшпелі халқы 20 ғасырда күрт азайғанмен, Иран әлі де әлемдегі ең ірі көшпелі халықтардың біріне ие, 70 миллион халқы бар елде шамамен 1,5 миллион адам көшпелі өмір салтын сақтайды. Қазақстанда, негізгі шаруашылық қызметі көшпелі мал шаруашылығы болған, Иосиф Сталиннің билігі кезінде күштеп ұжымдастыруға қарсы кең ауқымды қарсылық болды, оның салдарынан малдың көп бөлігі жойылды және тартылып алынды. Қазақстандағы мал басы 7 миллион бас ірі қарадан 1,6 миллионға, 22 миллион бас қойдан 1,7 миллионға дейін төмендеді. 1931–1934 жылдардағы ашаршылық шамамен 1,5 миллион адамның өліміне әкелді, бұл сол кездегі қазақ халқының 40% астамын құрады. 1950 және 1960 жылдары Таяу Шығыстағы бедуиндердің көп бөлігі дәстүрлі көшпелі өмір салтын тастап, Таяу Шығыс қалаларында қоныстанды, әсіресе олардың жайылымдық жерлері тарылып, халық саны артқандықтан. Мысыр мен Израильдегі үкіметтік саясат, Ливия мен Парсы шығанағындағы мұнай өндірісі, сондай-ақ жақсырақ тұрмыс деңгейіне ұмтылыс бедуиндердің көпшілігін түрлі елдердің азаматтарына айналдырды, емес, мемлекетсіз көшпелі малшыларға. Бір ғасыр бұрын көшпелі бедуиндер жалпы араб халқының шамамен 10% құрады. Бүгінде олардың үлесі шамамен 1% ғана. 1960 жылы тәуелсіздік алған Мавритания көшпелі қоғам болды. 1970 жылдардың басындағы Сахель аймағындағы құрғақшылық, халқының 85% көшпелі малшылар болған елде ауыр проблемалар тудырды. Бүгінде көшпелілердің саны 15% ғана қалды. Кеңес әскерлері Ауғанстанға басып кірер алдындағы жылдары 2 миллионға жуық көшпелі кучилер Ауғанстанды шарлап жүрді, ал сарапшылардың көпшілігі 2000 жылға қарай олардың саны күрт азайғанын, мүмкін жартысына дейін төмендегенін айтты. Кейбір аймақтардағы ауыр құрғақшылық малдың 80% өлуіне себеп болды. Нигерде 2005 жылы жауын-шашынның болмауы және шөл шегірткелерінің шабуылынан кейін азық-түлік дағдарысы туды. Нигердің 12,9 миллион халқының 20% құрайтын туарегтер мен фуланилер сияқты көшпелілер Нигердегі азық-түлік дағдарысынан қатты зардап шекті, олардың бұрыннан әлсіз өмір салты қауіпке ұшырады. Малидегі көшпелілер де зардап шекті. Батыс Африкадағы фуланилер әлемдегі ең ірі көшпелі топ болып табылады.

From 1920 to 2008, the population of nomadic pastoral tribes slowly decreased from over a quarter of Iran's population. Tribal pastures were nationalized during the 1960s. The National Commission of UNESCO registered the population of Iran at 21 million in 1963, of whom two million (9.5%) were nomads. Although the nomadic population of Iran has dramatically decreased in the 20th century, Iran still has one of the largest nomadic populations in the world, an estimated 1.5 million in a country of about 70 million. In Kazakhstan where the major agricultural activity was nomadic herding, forced collectivization under Joseph Stalin's rule met with massive resistance and major losses and confiscation of livestock. Livestock in Kazakhstan fell from 7 million cattle to 1.6 million and from 22 million sheep to 1.7 million. The resulting famine of 1931–1934 caused some 1.5 million deaths: this represents more than 40% of the total Kazakh population at that time. In the 1950s as well as the 1960s, large numbers of Bedouin throughout the Middle East started to leave the traditional, nomadic life to settle in the cities of the Middle East, especially as home ranges have shrunk and population levels have grown. Government policies in Egypt and Israel, oil production in Libya and the Persian Gulf, as well as a desire for improved standards of living, effectively led most Bedouin to become settled citizens of various nations, rather than stateless nomadic herders. A century ago, nomadic Bedouin still made up some 10% of the total Arab population. Today, they account for some 1% of the total. At independence in 1960, Mauritania was essentially a nomadic society. The great Sahel droughts of the early 1970s caused massive problems in a country where 85% of its inhabitants were nomadic herders. Today only 15% remain nomads. As many as 2 million nomadic Kuchis wandered over Afghanistan in the years before the Soviet invasion, and most experts agreed that by 2000 the number had fallen dramatically, perhaps by half. A severe drought had destroyed 80% of the livestock in some areas. Niger experienced a serious food crisis in 2005 following erratic rainfall and desert locust invasions. Nomads such as the Tuareg and Fulani, who make up about 20% of Niger's 12.9 million population, had been so badly hit by the Niger food crisis that their already fragile way of life is at risk. Nomads in Mali were also affected. The Fulani of West Africa are the world's largest nomadic group.

Өмір салты

Батыс Тибетте тұратын пала көшпелілерінің тамақтануы ерекше, олар көкөністерді өте аз, ал жемістерді мүлде жемейді. Олардың негізгі тағамы – цампа, ал тибеттік майлы шай ішеді. Пала қыс айларында жылыну үшін қою тағамдар жейді. Олар кейбір дәстүрлі шектеулерді тек дрокхалар белгілі бір тағамдарды жемейтінімен түсіндіреді, тіпті олар табиғатта көптеп кездесетін болса да. Балық пен құсқа жақын болса да, олардың тамақтануында маңызды рөл атқармайды, сондай-ақ айналасында көптеп кездесетін ет жейтін жануарларды, қояндарды және жабайы есектерді жемейді, соңғыларын жалдары тілімделгендіктен жылқыға жатқызады. Кейбір отбасылар таңертеңгі саюдан кейін ғана тамақтанады, ал кейбіреулері майлы шай мен цампадан жеңіл тамақ ішеді. Түстен кейін, таңертеңгі саюдан кейін, отбасылар жиналып, бірге шай, цампа және кейде йогурттан тұратын ортақ тамақтанады. Қыс айларында тамақ көбірек болады және ет қосылады. Малшылар лагерьден шығар алдында тамақтанады, ал көпшілігі кешкі астың уақытына лагерьге оралғанға дейін тағы тамақтанбайды. Әдеттегі кешкі астың құрамына жұқа сорпа, цампа, жануар майы және кептірілген түйнек кіреді. Қысқы сорпаға көп мөлшерде ет қосылады, сондай-ақ цампа немесе қайнатылған ұннан жасалған пельменьлер де қосылады. Қазақстандағы көшпелілердің тамақтануы ғасырлар бойы көп өзгерген жоқ. Қазақ көшпелілерінің тағамы қарапайым, оған ет, салат, маринадталған көкөністер, қуырылған және пісірілген нан кіреді. Шай ыдысқа құйылады, қажет болса қант немесе сүт қосылады. Сүт және басқа да сүт өнімдері, мысалы, ірімшік және йогурт, ерекше маңызға ие. Қымыз – ашытылған сүттен жасалған сусын. Күрес – танымал спорт түрі, бірақ көшпелілердің демалысқа көп уақыты жоқ. Атпен жүру олардың мәдениетінде бағалы дағды саналады.

Түсінігі

Энн Мари Кролл Лернердің сөзінше, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көшпелі малшылар "басып кіруші, құртқыш және тұрақтанған, өркениетті қоғамдарға толыққанды қарсы" деп есептелген. Лернердің пікірінше, оларға сирек "өркениеттік күш" ретінде құрмет көрсетілген. Аллан Хилл мен Сара Рэндалл батыс авторлары көшпелі малшы қоғамдарында "романтика мен құпия, сондай-ақ Батыста жоғалған деп саналатын мақтауға лайық қасиеттердің қоймасын – мысалы, тәуелсіздік, физикалық қиындықтарға қарсы шыдамдылық және отбасы мен тайпаға деген берілгендік сезімін" іздегенін айтады. Хилл мен Рэндаллдың сөзінше, Африка мен Таяу Шығыстағы отырықшы халық көшпелі малшыларды "мақсаты жоқ, адалсыз, рассалыққа ұмтылатын және ауруға шалдыққан" халықтар деп қарастырады. Хилл мен Рэндаллдың айтуынша, екі көзқарас та "шындықты бұрмалап көрсетеді".

Еуразиядағы қазіргі кездегі көшпелі азшылықтар

Перипатетикалық азшылықтар – қолөнер немесе саудамен айналысатын, қонысқа ұйымдасқан халықтар арасында көшіп-қонып жүретін халықтар. Әрбір қауымның өкілдері көбінесе өз ішінде некелеседі және дәстүрлі түрде әртүрлі коммерциялық немесе қызмет көрсету салаларында күнкөріс табады. Бұрын олардың барлық мүшелері немесе көпшілігі көшпенді тіршілік кешірген, және бұл қазір де сақталып келеді. Көші-қон көбінесе бір мемлекеттің шегінде жүзеге асырылады. Перипатетикалық қауымдардың әрқайсысы көптілді, жергілікті халықтардың біреу немесе бірнеше тілінде сөйлейді, сонымен қатар әр топтың өзіне тән диалектісі немесе тілі болады. Олардың тілдері үнді тілдеріне қатысты және көбінесе әртүрлі тілдерден алынған сөздермен құрылған жаргон немесе құпия тіл сияқты болып келеді. Иранның солтүгінде кем дегенде бір қауым рома тілінде сөйлейтіні, ал Түркиядағы кейбір топтар да рома тілінде сөйлейтіні белгілі.

Дом халықтары

Ауғанстанда наусарлар мал сатушылар және мал өңдеушілер ретінде жұмыс істеді. Ғорбат еркектері негізінен сырға, барабан, құс клеткаларын жасап, әйелдер оларды және басқа да тұрмыстық және жеке қажеттілік заттарын сататын. Жалали, Пикраж, Шадибаз, Нористани және Вангавала сияқты әртүрлі топтардың ерлер мен әйелдері де түрлі тауарлар сатумен айналысты. Соңғылары мен Пикраждар мал сатушылар ретінде де жұмыс істеді. Шадибаз бен Вангавалалардың кейбір ер адамдары маймыл немесе аюларды көрсетіп, жылан бақты. Балухтардың ерлер мен әйелдері музыканттар мен бишілер болды. Балухтар көршілес тайпалардың қорқатын жауынгерлері еді, сондықтан оларды жалдамалы әскер ретінде жиі пайдаланды. Йоги ерлер мен әйелдер ат сату, егін жинау, жақсылықты болжау, қанатыру және тіленшілік сияқты әртүрлі күнкөріс қызметтерімен айналысты. Иранда Әзірбайжанның Ашегі, Белуджистанның Чаллилері, Күрдістанның Лутилері, Керманша, Илам және Лорестан, Мамасани ауданындағы Мехтар, Банди-Амир мен Марв даштарындағы Сазанде және Бахтияри малшыл тобының Тошмалы кәсіби музыканттар ретінде жұмыс істеді. Коулидің еркектері теміршілер, музыканттар, маймыл мен аюларды көрсетушілер, сондай-ақ себет, сырға, шүбірлер жасап, есектермен сауда жасады. Олардың әйелдері сауда-саттық, тіленшілік және жақсылықты болжау арқылы күнкөріс жасады. Басери тайпасындағы Ғорбаттар теміршілер, мал өңдеушілер, жүк көтеруге арналған малмен сауда жасады, сондай-ақ сырға, қамыс төсеніштер және кішкентай ағаш құралдар жасады. Фарс аймағында Карбалбанд, Кули және Лули теміршілер болып жұмыс істегені және себеттер мен сырғалар жасағаны хабарланды. Олар сонымен қатар жүк көтеруге арналған малмен айналысты, ал олардың әйелдері көшпелі малшылар арасында түрлі тауарлар сатты. Сол аймақта Чанги мен Лути музыканттар мен баллада оқушылар болды, олардың балалары бұл кәсіпті 7 немесе 8 жастан бастап үйренді. Түркиядағы көшпелі топтар бесік жасап сатады, малмен сауда жасайды және музыка ойнайды. Осы топтың еркектері қалаларда қоқыс жинап, жазатайым өлім жасайды, ал басқа жерлерде балық аулайды, темір ұстасы, себетші және әнші болады. Олардың әйелдері мерекелерде билейді және жақсылықты болжайды. Абдалдар музыка ойнап, сүре, ағаш қасық жасап күнкөріс жасады. Тахтажилер дәстүрлі түрде ағаш кесушілер болып жұмыс істеді; бірақ, олар ауыл шаруашылығы мен бау-бақша шаруашылығына көшті. Бұл қауымдардың өткені туралы нақты білгеніміз аз; әрқайсысының тарихы олардың ауызша дәстүрлерінде толыққанды сақталған. Кейбір топтар – мысалы, Вангавалалар – үнділік шығаттан болса, нористандықтар сияқтылары жергілікті болуы мүмкін; ал тағы басқалары көршілес аймақтардан көшіп келген болуы мүмкін. Ғорбат пен Шадибаз өзінің Иран мен Мултаннан келгенін айтады, ал Тахтажилердің дәстүрлі есептерінде Бағдат немесе Хорасан олардың бастапқы мекені ретінде айтылады. Балухтар Джамшедиге қызмет ететін қауымдастық ретінде қосылғанын айтады, олар қақтығыстардан кейін Балучистаннан қашып кетті.

In Afghanistan, the Nausar worked as tinkers and animal dealers. Ghorbat men mainly made sieves, drums, and bird cages, and the women peddled these as well as other items of household and personal use; they also worked as moneylenders to rural women. Peddling and the sale of various goods was also practiced by men and women of various groups, such as the Jalali, the Pikraj, the Shadibaz, the Noristani, and the Vangawala. The latter and the Pikraj also worked as animal dealers. Some men among the Shadibaz and the Vangawala entertained as monkey or bear handlers and snake charmers; men and women among the Baluch were musicians and dancers. The Baluch men were warriors that were feared by neighboring tribes and often were used as mercenaries. Jogi men and women had diverse subsistence activities, such as dealing in horses, harvesting, fortune telling, bloodletting, and begging. In Iran, the Asheq of Azerbaijan, the Challi of Baluchistan, the Luti of Kurdistan, Kermānshāh, Īlām, and Lorestān, the Mehtar in the Mamasani district, the Sazandeh of Band i Amir and Marv dasht, and the Toshmal among the Bakhtyari pastoral groups worked as professional musicians. The men among the Kowli worked as tinkers, smiths, musicians, and monkey and bear handlers; they also made baskets, sieves, and brooms and dealt in donkeys. Their women made a living from peddling, begging, and fortune telling. The Ghorbat among the Basseri were smiths and tinkers, traded in pack animals, and made sieves, reed mats, and small wooden implements. In the Fārs region, the Qarbalband, the Kuli, and Luli were reported to work as smiths and to make baskets and sieves; they also dealt in pack animals, and their women peddled various goods among pastoral nomads. In the same region, the Changi and Luti were musicians and balladeers, and their children learned these professions from the age of 7 or 8 years. The nomadic groups in Turkey make and sell cradles, deal in animals, and play music. The men of the sedentary groups work in towns as scavengers and hangmen; elsewhere they are fishermen, smiths, basket makers, and singers; their women dance at feasts and tell fortunes. Abdal men played music and made sieves, brooms, and wooden spoons for a living. The Tahtacı traditionally worked as lumberers; with increased sedentarization, however, they have taken to agriculture and horticulture. Little is known for certain about the past of these communities; the history of each is almost entirely contained in their oral traditions. Although some groups—such as the Vangawala—are of Indian origin, some—like the Noristani—are most probably of local origin; still others probably migrated from adjoining areas. The Ghorbat and the Shadibaz claim to have originally come from Iran and Multan, respectively, and Tahtacı traditional accounts mention either Baghdad or Khorāsān as their original home. The Baluch say they were attached as a service community to the Jamshedi, after they fled Baluchistan because of feuds.

Ерекшелік

Дегенмен, Сарыкешілдер сияқты кейбір топтар, көпшілігі Осман империясы мен Түрік Республикасы кезеңінде қонысқа отырған болса да, Жерорта теңізі мен Таурус таулары арасындағы жағалау қалаларында көшпелі өмір салтын сақтап келеді.

Борнеодағы букат халқы

Малайзиядағы Борнеодағы букат халқы Мендалам өзені аймағында тұрады, оны жергілікті тұрғындар Букот деп атайды. Букат – бұл аймақтағы барлық тайпаларды қамтитын этноним. Бұл жергілікті тұрғындар тарихи тұрғыдан өзін-өзі қамтамасыз еткен, бірақ сонымен қатар әртүрлі тауарлармен сауда жасаған. Бұл әсіресе аумақтың шетінде тұратын рулар үшін маңызды болды. Олардың сауда тауарлары әртүрлі және қызықты болды, соның ішінде: "шайырлар (дамар, Agathis dammara; jelutong bukit, Dyera costulata, gutta percha, Palaquium spp.); жабайы бал және ара шайы (саудада маңызды, бірақ көбінесе жарияланбайды); иіс суы үшін қолданылатын ароматты шайыр (гахару, Aquilaria microcarpa); камфор (Dryobalanops aromaticus ағашының жарықтарында кездеседі); қамбаның бірнеше түрі (Calamus rotan және басқа түрлері); үрлемелі оқтарға арналған у (бір көзі ipoh немесе ipu: Nieuwenhuis 1900a:137 қараңыз); бұғы мүйіздері (самбар, Cervus unicolor); мүйізқұйрық мүйізі (Tillema 1939:142 қараңыз); фармакологиялық құндылығы бар bezoar тастары (гиббон, Seminopithecus ішектері мен өт қабығында, сондай-ақ шошқалардың жараларында, Hestrix crassispinus); құстардың ұялары, жеуге жарамды шалшықтардың ұялары (Collocalia spp.); екі түрдің (Buceros rhinoceros, Rhinoplax vigil) бастары мен қауырсындары; әртүрлі терілер (будалы барс, аю және басқа жануарлар)". Бұл көшпелі рулар өздерінің қажеттіліктері үшін улы үрлемелі оқтармен шошқаларды аулауға да жиі көшкен.