Кіріспе

Мемлекеттің бағыт беруші рөл атқаратын экономикалық ілім. Дирижизм немесе дирижизм – мемлекеттің нарықтық экономикада тек қана реттеушілік араласу рөліне қарама-қарсы, күшті бағыт беруші (саясат) рөл атқаратын экономикалық ілім. Экономикалық доктрина ретінде дирижизм – бұл laissez faire-ге қарсы тұрады, өндірістік тиімсіздіктерді және нарық сәтсіздіктерін шектеуде мемлекеттік араласудың позитивті рөлін баса көрсетеді. Дирижистік саясат көбінесе индикативті жоспарлауды, мемлекеттік бағытталған инвестицияларды және нарықтық құралдарды (салықтар мен субсидияларды) мемлекеттік экономикалық мақсаттарға жету үшін ынталандыру мақсатында пайдалануды қамтиды. Бұл термин Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Францияның экономикалық саясатын сипаттау үшін пайда болды, ол мемлекеттік бағытталған инвестицияларды, нарықтық механизмды толықтыру үшін индикативті экономикалық жоспарлауды қолдану және стратегиялық отандық секторларда мемлекеттік кәсіпорындар құруды қамтыды. Бұл, соғыстан кейін болған «Алтын тридекада» деп аталатын айтарлықтай экономикалық және демографиялық өсіммен және 1973 жылғы мұнай дағдарысынан басталган баяулаумен бірге келді. Кейіннен бұл термин осыған ұқсас саясатты жүргізген басқа экономикаларды жіктеу үшін қолданылды, мысалы, Жапония, Гонконг, Сингапур, Оңтүстік Корея және Қытай Республикасы (ҚР), сондай-ақ, жақында Қытай экономикалық реформасынан кейін Қытай Халық Республикасының (ҚХР) экономикасы, Малайзия, Индонезия және 1991 жылы экономикасын ашқаннан кейін Үндістан. Көптеген қазіргі заманғы экономикаларды мемлекеттік сатып алу (әсіресе әскери сала) немесе мемлекеттік ғылыми-зерттеу институттары арқылы жаңа технологияларды зерттеу және дамытуды жүзеге асыру немесе субсидиялау арқылы белгілі бір дәрежеде дирижистік деп сипаттауға болады.

Франция

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Францияда салыстырмалы түрде фрагменттелген капиталистік экономикалық жүйе болды. Көптеген шағын компаниялар, көбінесе отбасылық, Германия мен АҚШ-тағы ірі өнеркәсіптік топтармен салыстырғанда жиі серпінді де тиімді емес еді. Екінші дүниежүзілік соғыс Францияны қиратты. Теміржолдар мен өнеркәсіптер әуе шабуылы мен саботаж салдарынан жойылды; өнеркәсіптерді нацистік Германия басып алды; соғыстан кейінгі жылдары ұзақ мерзімді рациондау қаупі туды (Ұлыбританияда сол кезеңде қолданылған жүйе сияқты). Француз бизнес және саяси әлемінің бір бөлігі неміс басқыншыларымен ынтымақтастықтан кейін беделін жоғалтты. Соғыстан кейінгі француз үкіметтері, қай саяси бағытта болса да, рационалды, тиімді экономикалық дамуға ұмтылды, ал ұзақ мерзімді мақсаты – АҚШ-тың жоғары дамыған және технологиялық тұрғыдан жетілген экономикасына қол жеткізу болды. Француздық дирижизмінің дамуы меритократиялық технократияның дамуымен бірге жүрді: Ұлттық әкімшілік мектебі мемлекетті жоғары деңгейдегі басқарушылармен қамтамасыз етті, ал өнеркәсіптегі жетекші лауазымдарды Тау-кен инженерлері корпусының мемлекеттік инженерлері және Эколь Политехникасында оқытылған басқа да мамандар иеленді. 1945–1975 жылдар аралығында Франция бұрын-соңды болмаған экономикалық өсімді (орташа есеппен 5,1%) және демографиялық жарылысты бастан өткерді, нәтижесінде «Даңқты отыз жыл» (Trente Glorieuses) термині пайда болды. Дирижизм Шарль де Голль мен Жорж Помпидудың консервативті үкіметтері кезінде гүлденді. Сол кезде бұл саясат американдық мемлекеттің араласпауы және кеңестік толық мемлекеттік бақылау арасындағы орта жол ретінде қарастырылды. 1981 жылы социалистік президент Франсуа Миттеран экономикада мемлекеттік меншіктің үлесін арттыруға уәде беріп сайланды; оның үкіметі көп ұзамай өнеркәсіп пен банктерді ұлттандырды. Алайда, 1983 жылы алғашқы нашар экономикалық нәтижелер үкіметті дирижизмнен бас тартып, «қатаңдық» (rigueur) дәуірін бастауға мәжбүр етті. Бұл негізінен француз франкінің инфляциясына және Франсуа Миттеранның кейнсиандық саясатына байланысты болды. Дирижизм кейінгі үкіметтер тарапынан қолдау таппады, бірақ оның кейбір ерекшеліктері сақталды.

Нысаналы жоспарлау

Дирижизмнің негізгі француз құралы – Commissariat général du plan ("Жоспар комиссиясы") әзірлеген жоспарлар арқылы индикативті жоспарлау болды. Индикативті жоспарлау мемлекеттік және жеке сектор қатысушыларын оңтайлы әрекет етуге итермелеу үшін түрлі ынталандыруларды пайдаланды, ал жоспар оңтайлы инвестициялар үшін жалпы бағыт-нұсқау ретінде қызмет етті. Осы кезеңде Франция капиталды жинақтауға, пайданы барынша арттыруға бағытталған кәсіпорындармен және өндірістік тауарлардың нарықтық принциптерде бөлінуіне негізделген капиталистік экономика болып қала берді. Бұрынғы Кеңес блогында қолданылған Кеңес үлгісіндегі орталықтандырылған жоспарлаудан өзгеше, онда экономикалық жоспарлау жеке пайдаға бағытталған инвестицияларды ығыстырып, өндіріс факторларын міндетті жоспарға сәйкес басқарды, француз мемлекеті ешқашан өнеркәсіптің басым бөлігіне иелік етпеді және жеке пайданы орталық жоспарлаумен алмастыруға ұмтылмады. Дирижизм идеясы – нарықтың тиімділігін толықтыру және арттыру, осы үшін нарық қатысушыларына толыққанды ақпарат беруге бағытталған жанама жоспарлауды қолдану. Бұл тұжырым жоспарлы экономикадан өзгеше, ол өндіріс пен инвестицияны нарықтық таралтуды физикалық өлшемдермен бекітілген міндетті өндіріс жоспарымен алмастыруға көздейді.

Мемлекеттік меншік

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін француз өнеркәсібі фрагментация салдарынан әлсіз болғандықтан, француз үкіметі бірігуді және мемлекеттік қолдауға ие ірі өнеркәсіптік топтар – «ұлттық чемпиондарды» құруға ынталандырды. Француз үкіметі инфрақұрылым мен көлік жүйесін бақылауға күш салды. Франция үкіметі ұлттық темір жол компаниясы SNCF, ұлттық электр энергиясы компаниясы EDF, ұлттық табиғи газ компаниясы GDF, ұлттық әуе компаниясы Air France-қа ие болды; телефон және пошта қызметтері PTT әкімшілігі арқылы жүзеге асырылды. Үкімет көптеген автокөлік жолдарын (автотрассаларды) салуды жекеменшік компанияларға тапсырды, оларды өзі басқарудың орнына. Франция үкіметі тікелей араласқан басқа салалар – қорғаныс, ядролық және аэроғарыш өнеркәсібі (Aérospatiale) болды. Бұл даму «волонтаризммен» сипатталды, яғни қиындықтарды (мысалы, соғыстан кейінгі қирау, табиғи ресурстардың жетіспеушілігі) ерік күшімен және еңбекқорлықпен жеңуге болатындығына сенім. Мысалы, 1973 жылғы энергетикалық дағдарыстан кейін «Францияда мұнай жоқ, бірақ идеялар бар» деген мақал пайда болды. Волонтаризм модернизацияны басты назарға алып, оның нәтижесінде бірқатар амбициялық мемлекеттік жоспарлар жасалды. Бұл үрдістің мысалдары: ядролық энергияны кеңінен пайдалану (Францияның электр энергиясын тұтынуының шамамен 80% құрайды), Minitel – бұқаралық онлайн жүйе және TGV – жоғары жылдамдықты темір жол желісі.

Үндістан

Дирижизм 1947 жылдан бастап британдық үстемдіктің аяқталуынан кейін Үндістанда байқалды. Ішкі саясат протекционизмге, импортты алмастыру индустрияландыруға, экономикалық араласуға, үлкен мемлекеттік секторға, бизнес реттеуге және орталықтандырылған жоспарлауға бағытталды, ал сауда және шетелдік инвестициялар саясаты салыстырмалы түрде либералды болды. Дегенмен, сауда және шетелдік инвестицияларға қатысты басқа авторлар мұның керісін айтады, яғни жоғары тарифтік кедергілер сақталған, импорттық баждар 350%-қа жететін және шетелдік тауарлардың, капиталдың және технологияның кіруіне қатаң шектеулер қойылған. Осы кезеңдегі Үндістанның экономикалық саясаты француздық дирижизм үлгісіне қарағанда, кеңестік экономикалық жоспарлауға көбірек ұқсас болды. Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау, әсіресе Жоспарлау комиссиясы мен бесжылдық жоспарлар арқылы кеңінен таралды. 1991 жылғы либерализациядан кейін Үндістан жоспарлы дирижизмнен нарықтық дирижизм экономикасына көшті. Үндістан мемлекеті теміржолдар, автомобиль жолдары, банктер, сақтандыру, ауыл шаруашылығы, сүт өнімдері, тыңайтқыштар және химия, әуежайлар, ядролық энергетика, кен өнеркәсібі, цифрландыру, қорғаныс, болат, сирек кездесетін металдар, су, электр энергиясы, мұнай және газ салалары мен электр станцияларын толық бақылауда ұстап, меншігіндегідей пайдаланады. Сонымен қатар, цифрландыру, кеңжолақты байланыс, телекоммуникация, суперкомпьютерлер, ғарыш, порт және кеме қатынасы салаларына да маңызды үлесі бар және 1950 жылдардың ортасында олар тиімді түрде ұлттықтандырылды. Алайда, Италия, Португалия, Испания, Жапония немесе Германияда құрылған фашистік жүйелер ұлтшылдық, авторитаризм, милитаризм, корпоративизм, коллективизм, тоталитаризм және антикоммунизм сияқты көптеген философиялық бағыттардың әртүрлі комбинациясынан тұрды. Дирижизм француз теңізаяқы иеліктері контекстінде эркін нарық капитализміне қарсы саяси-экономикалық схема ретінде қарастырылды. Колониалдық кезеңнен кейін Ливан және Сирия сияқты елдерге осы идеяның әртүрлі дәрежеде әсері болды.