Кіріспе

Исаның тарихын және ерте христиандықты зерттейтін көптеген ғалымдар, Исаның өмірі мен оның жақсы хабарларын христиан дінінің қағидаларымен ғана емес, тарихи және мәдени контекстінде қарастыру қажет деп санайды. Олар Екінші храм дәуіріндегі яһудилікті, эллинизм мен римдік үстемдіктің ықпалындағы аймақтағы шиеленістерді, үрдістерді және өзгерістерді, сондай-ақ сол кездегі яһудилік топтарды зерттейді. Олар Исаны осы ортадағы яһуди ретінде қарастырады, ал Жаңа Өсиетті оның өлімінен кейін ауызша тараған жақсы хабар дәстүрінен пайда болған деп есептейді. Б.з.д. 64 жылы, бұрыннан-ақ эллинизмнің ықпалына түскен Яһудея Хасмоней патшалығы, Помпей Ұлы Иерусалимді басып алғанда, Рим Республикасының қарастырылатын мемлекетіне айналды. Римдіктер Яһудеяны сауда жолдарының маңызды торабы және Парф империясына қарсы қорғаныш ретінде қарастырды. 6 жылы Яһудея провинциясы құрылып, тікелей басқару орнатылды. Тәртіпті сақтау үшін римдік префекттер, саяси тағайындама арқылы бас діни қызметкер тағайындалды. Ғалилеялық Яһуданың көтерілісінен кейін және Понтий Пилатқа дейін (26 ж.б.э.), Рим Яһудеясы көбінесе дүрбелеңді болғанымен, өзін-өзі басқарып келді. Көтерілістер, шашыраңқы бүліктер мен зорлық-зомбылық үнемі қауіп төндіріп тұрды. Бірінші ғасырдың үшінші тоқсанында яһудилер мен римдіктер арасындағы қақтығыстардың күшеюіне байланысты шиеленіс артты. Бірінші ғасырдың үшінші тоқсанының соңына қарай бұл шиеленіс бірінші яһуди-рим соғысымен және Иерусалимдегі Екінші храмның қирауымен аяқталды. Бұл соғыс Иерусалимді толығымен қиратты, ал кейін қала римдік Aelia Capitolina колониясы ретінде қайта құрылды, онда яһудилерге тұруға тыйым салынды.

Рим дәуіріндегі топтар, топтар және секталар

Римдік яһуди тарихшысы Флавий Иосифтің айтуынша, замандас яһудилікте үш топ болған: парызшылар, саддукейлер және ессейлер. Соңғысы, көрінеу, шеттетіліп, кейбір жағдайларда дерлік монахтардың қауымдастықтарына көшіп кеткен. Иосиф Флавий «Төртінші қозғалыс» деп аталатын зелоттар, лестаи немесе сикарийлер туралы да сөз етеді. Бірінші ғасырдағы Яһудеяда парызшылар күшті күшке ие болды. Алғашқы христиандар парызшылардың қайта тірілу, өлген соң жаза, періштелер, адамның еркіндігі және илаһи қамқорлық сияқты бірнеше сенімдерін бөлісті. Екінші ғибадатхана құлағаннан кейін, парызшылардың көзқарасы раввиндік яһудилікте орнатылды. Кейбір ғалымдар Исаның өзі парызшыл болған деген болжам айтады. Исаның заманында парызшылардың арасында екі негізгі ойлау мектебі болды: Тана Хиллелдің үйі, Хиллел Ақсақалдың негізін салған, және Шаммайдың үйі. Тарихшылар Исаның өмірінде Ғалилеяда парызшылар болған-болмағанын және олардың қандай болғанын білмейді. Саддукейлер Иерусалимде ерекше күшті болды. Олар тек жазба заңды қабылдап, парызшылардың дәстүрлі түсіндірмелерін, мысалы, өлгеннен кейін жаза, дененің қайта тірілуі, періштелер және рухтарға сенуді қабылдамады. Иерусалим құлағаннан кейін, олар тарихтан жоғалып кетті. Ессейлер апокалиптикалық аскеттер болды, сол кездегі үш (немесе төрт) ірі яһуди мектептерінің бірі, бірақ Жаңа өсиетте олар туралы есімдер жоқ. Кейбір ғалымдар Иса ессейлік немесе оларға жақын болған деп санайды. Осы ғалымдардың арасында Папа Бенедикт XVI, Иса туралы кітабында «тек Жұбан ғана емес, мүмкін Иса мен оның отбасы да Құмран қауымына жақын болған сияқты» деген пікір білдіреді. Зелоттар – рим үкіметіне қарсы революциялық партия, Иосифтің айтуынша, осы партиялар 70 жылы Иерусалимнің қирауына әкелген фанатизмді тудырды. Луқа Шимон атты шәкіртті «зелот» деп сипаттайды, бұл зелоттар партияның мүшесі немесе ынталы адамды білдіруі мүмкін. Басқаша айтқанда, Йель университетінің профессоры Дейл Мартиннің пікірінше, Барт Эрманның қолдауымен және Джеймс Стилдің эссесінде Иса зұлым апокалиптикалық зелот ретінде бейнеленген.

Рим дәуіріндегі саддукейлер мен парызшылдар

Осы кезеңде саддукейлер мен парызшылдардың арасында елеулі теологиялық айырмашылықтар туды. Саддукейлер Тораны тар мағынада түсіндіруге бейім болса, парызшылдар заңның жаңа қолданыстарын талқылады және барлық яһудилердің күнделікті өміріне тазалық амалдарын (бұрын тек Иерусалим ғибадатханасымен шектелген, қараңыз Исаның қызметі#Ритуалдық тазалық) енгізудің жолдарын іздеді. Саддукейлерден өзгеше, парызшылдар болашақтағы Мәсіхтік дәуірде немесе Келер Әлемде өлгендердің қайта тірілуіне сенді және осы ұғымды қалыптастырды. Осы сенімдер христиандардың қайта тірілген Исаға сенуіне ықпал еткен сияқты.

Жаңа пайғамбарлар

Осы кезеңде бірнеше адам Илия мен Елисей пайғамбарлар дәстүрімен пайғамбар екендерін мәлімдеді. Талмуд Иса заманына таяу кезеңдегі яһуди миракл жасаушылардың екі мысалын келтіреді. Мишна Таанит 3:8 «Шеңбер салушы Хони» туралы баяндайды, ол б.з.д. I ғасырында жаңбыр үшін дұға ету қабілетімен танымал болған. Бірде Құдай оның дұғасына жауап бермегенде, ол топыраққа шеңбер салып, оның ішіне кіріп, жаңбыр жауғанша жылғамайтынын Құдайға хабарлады. Жаңбыр тамшылағанда Хони Құдайға қанағаттанбағанын және одан көп жаңбыр күтетінін айтты, сосын нөсер жауды. Ол тыныш жаңбырды қалағанын түсіндірді, сол кезде жаңбыр қалыпты күйге келді. Мишна Беракот 5:5 Исадан кейінгі буында Гамалиелдің ұлын дұға арқылы емдеген Ханина бен Доса туралы айтады (Матай 8:5–13-пен салыстырыңыз). Кейінгі оқиғада (Вавилон Талмудында, Беракот 33а) жолдан өтушілерге зиян келтіретін кесіртке туралы айтылады. Ханина бен Доса келіп, тесікке өкшесін қойды, кесіртке оны шағып өлді. Мұндай адамдар Құдаймен байланысы үшін құрметтелген, бірақ ерекше қасиетті деп есептелмеген; олардың қабілеттері түсініксіз нәрсе ретінде қарастырылып, яһуди заңын тым қатаң сақтаудың нәтижесі деп есептелмеген. Бұл адамдар кейде күдік тудырды, көбінесе құрметтелді, тіпті (Геза Верместің сөзіне сүйенсек) олардың ізбасарлары оларды «ие» деп атады, бірақ ешқашан «құтқарушылар» немесе «мессиялар» деп санамады.

Мәсіхтер мен мыңжылдық пайғамбарлар

Еврейше машиах (мессия) сөзі "майлау" деп аударылады, бұл майлау ритуалын білдіреді – қасиетті майды біреудің немесе бір нәрсенің үстіне жағу арқылы оны қадірлеу. Бұл термин Еврей Киелі кітабында түрлі адамдар мен заттарға қатысты қолданылады; мысалы, яһуди патшасы, яһуди діни қызметкерлері мен пайғамбарлары, яһуди ғибадатханасы мен оның ыдыстары, ашытқысыз нан және яһуди емес патша (Ұлы Кир). Яһуди эсхатологиясында бұл термин Дәуіт әулетінен шыққан болашақ патшаны білдіретін терминге айналды, ол Құдайдың Патшалығының патшасы ретінде майланады және Мәсіх дәуірінде яһуди халқына билік етеді. Ол Дәуіт патшаның ұрпағы, зор әскери және саяси көшбасшы ретінде танымал, яһуди дініндегі заңдарды жақсы біледі. Хасмонейлердің құлдырауынан және одан кейін римдіктердің басып алуынан кейін, яһудилердің күндердің соңы келді деп ойлауы мүмкін, сондай-ақ римдіктердің құлайтынына немесе олардың орнына яһуди патшасы келетініне үміттенгені мүмкін. Көптеген яһудилер өздерінің тарихы Құдаймен басқарылады деп сенген, яғни Яһудеяны римдіктердің басып алуы да құдайлық акті болған. Олар римдіктердің орнына яһуди патшасы тек Құдайдың араласуы арқылы келеді деп сенген. 36 жылы самариялық үлкен топты бастап Геризим тауына көтерілді, онда Мұса қасиетті ыдыстарды жерлеген деп сенген. Пилат олардың жолын кесті және көшбасшыларын өлтірді. Жозеф Флавий, басқа жерде яһудилердің самариялықтарға деген жалпы наразылығын білдірген, олардың қаруланған екенін айтты. Бірақ аман қалған самариялықтар Сирия легаты Вителлиусқа жүгініп, олардың қарусыз екенін және Пилаттың әрекетінің шамадан тыс қатыгездік болғанын мәлімдеді. Тарихшы Бен Сассонның айтуынша, Самария, римдік Яһудеяның бір бөлігі болғандықтан, белгілі бір мағынада "Сирияның серігі" болған. Осының салдарынан Пилат Римге жіберілді және ақырында префект лауазымынан босатылды. Тағы бір пайғамбар – Теуда, ол 44-46 жылдар аралығында көптеген адамдарды Иордан өзеніне бастап барды, ол өзенді екіге бөле алатынын мәлімдеді. Пилаттан кейінгі прокуратор Куспий Фадус олардың жолын кесіп, Теуданы өлтірді. "Мысырлық" пайғамбар отыз мың адамды Зәйтүн тауының айналасына бастап, Иерусалимге кіруге тырысты, бірақ Фадустан кейінгі прокуратор Антоний Феликс тоқтатып қойды.

Зелоттар, сикарийлер және қарақшылар

Ирод Ғалилеяның әскери басшысы болған кезінде Езекия басшылығындағы қарақшылармен көп шайқасты. Бұл қарақшылардың негізгі мақсаты Рим емес, жергілікті элиталар (Хасмонейлер мен Иродтар) болған шаруалар тобы екені анық. Вентидий Куман (б.з. 48-52 жылдары прокуратор) қарақшылардың қолдау базасы деп санайтын шаруалар қауымдастықтарын жазалау арқылы оларға қарсы кек қайтарды. Бірде Ғалилеядан Иерусалимге бара жатқан самарлықтың қаны төгілгенде, қарақшылардың басшысы Елиезар ғалилеялықтарды қарсы шабуылға ұйымдастырды, ал Куман яһудилерге қарсы әрекет етті. Сириялық легат Квадрат араласып, бірнеше яһуди және самарлық шенеуніктерді Римге жіберді. Император Клавдий яһудилердің жағын алды, самарлық басшыларды өлімге кесті және жер аударды, ал Veler есімді біреуін яһудилерге тапсырды, олар оны басып өлтірді. Осылайша, осы кезеңдегі шаруалардың кең тараған наразылығы тек Римге ғана емес, сонымен қатар қалалық элиталар мен басқа топтарға да бағытталған еді. Рим саясаты яһудилердің қолдауын күшейтіп, қарақшылардың күшін басып тастауға тырысты. 66 жылы яһудилер мен римдіктер арасындағы бірінші соғыста Иосиф Ғалилеяға қолбасшы ретінде жіберілді. Ол негізінен жергілікті қарақшылардан әскер жинап, Сепфорис, Тиберия және Габара (кейде Гадара) сияқты грек және рим қалаларын (соның ішінде яһуди элитасы тұратын қалаларды) тонады. Бұл олардың Римдік оккупациясына қарсы саяси төңкеріс емес, көбінесе жергілікті элитаға қарсы пайда табу немесе әлеуметтік көтеріліс ұйымдастырғанын көрсетеді. Рим легиондары Сириядан келген кезде қарақшылар әскері ыдырады. Римдіктер солтүстікте күйдірілген жер саясатын қолданып, мыңдаған шаруаларды Иерусалимге қарай ығыстырды. 67-68 жылдары, мүмкін қарақшылардың жетекшілігімен, бұл шаруалар Зелоттар деп аталатын жаңа саяси партия құрды, олар күш қолданып тәуелсіз мемлекеттің қайта орнатылуына сенді. Олардың басшылары мессиандық талаптар таратты ма, жоқ па, белгісіз. Зелоттар Ирод әулетінің мүшелерін түрмеге қамады, бұрынғы бас діни қызметкерлер Ананус бен Ананус пен Джошуа бен Гамланың өліміне себепкер болды және ең бай азаматтарды сотқа тартты. Олар римдіктерге берілгендерді тазалауға тырысқан болуы мүмкін. Бірақ бұл тазалаулар осы кездегі еврей шаруалары мен аристократтары арасындағы үлкен әлеуметтік терісшілікті де көрсетті. Олар әлеуметтік революцияның бір бөлігі болды: олар римдіктерге жеңілгенімен, Хасмонейлер, Иродтар және Саддукейлер сияқты элиталық топтар Римнің Иудеясында ешқашан билікке ие бола алмады.

Жазбалардың жоғалуы

70 жылы Иерусалимді қоршау кезінде ғибадатханада зор өрт шығып, Батыс қабырғасынан басқа барлығын жойды; қалған мүліктерді (соның ішінде құрбандық тақтасын) Тит Римге жеңіс нысаны ретінде алып кетті. Иерусалимнің қирауы және маңызды еврей мәдени жазбаларының жоғалуы үлкен оқиға болды. Флавий Иосиф (шамамен 5 жыл өткен соң, 75 жылы) «Яһуди соғысы» (VII 1.1 кітабы) еңбегінде Иерусалимнің жайпазына келгендей болғанын, «оны бұрынғыдай мекендегендігіне ешкімнің сенбесіндей етіп» қирағанын жазды. Иерусалимнің қираған орындары римдік Aelia Capitolina қаласына айналғаннан кейін, еврейлерге онда болуға тыйым салынды; ал бірінші ғасырдың соңынан екінші ғасырға дейінгі еврей дінінің тарихы туралы тікелей мәліметтердің көбі жоғалып кетті. Маргарет М. Митчеллтің жазуынша, Евсевий («Шіркеу тарихы» III 5.3) ерте христиандардың 70 жылы Иерусалимнің толық қоршауға алынуына дейін Пеллаға көшіп кеткенін хабарласа да, осы толыққанды қирауды ескере отырып, ерте Иерусалим шіркеуінен бізге ешқандай бірінші қолданған христиан құжаты жеткен жоқ.

Раббилер ілімінің пайда болуы

Ғибадатхана қиратылғаннан кейін Рим Яһудеяны Кесариядағы Прокуратор арқылы, ол әрқашан Рим провинциясының астанасы болған, және яһуди Патриархы арқылы басқарды. Бұрынғы жетекші парызшыл Иоханан бен Заккай бірінші патриарх (еврей сөзі Наси, сонымен қатар ханзада немесе президент деген мағынаны білдіреді) болып тағайындалды және ол парызшылдардың бақылауында Явне қаласында Синедрионды қайта құрды. Діни қызметкерлерге оннан бір бөлігін берудің және ғибадатханада құрбандық шалудың орнына, раббилер яһудилерге қайырымдылыққа ақша беруді, жергілікті мәжілісханаларда оқуды және Яһуди салығын төлеуді бұйырды. 132 жылы император Адриан Иерусалимді Юпитерге арналған, Aelia Capitolina деп аталатын пұтқа табынушы қала ретінде қайта тұрғызумен қорқытты. Синедрионның кейбір жетекші даналары Симон бар Кохба басқарған бүлікке (содан кейін қысқа уақытқа тәуелсіз мемлекетке) қолдау көрсетті; Раввин Акива сияқты басқалары Бар Кохбаны мессия немесе патша деп сенді. Осы уақытқа дейін яһуди қауымдарында христиандардың саны көп болды. Алайда олар бүлікке қатыспады. Олар соғысуға ниетсіз болғандықтан, немесе Исадан басқа екінші мессияны қолдамағандықтан, немесе Бар-Кохбаның қысқа билігі кезіндегі қатал қарым-қатынасынан осы христиандар да осы уақытта яһуди қауымын тастап кетті. Дәстүр бойынша, Иерусалимдегі христиандар яһуди-рим соғыстарын Декаполистегі Пелла қаласында күтіп отырды. Бұл бүлік 135 жылы Бар-Кохба мен оның әскері жеңілгенде аяқталды. Бір мидрасқа сәйкес, римдіктер Бар-Кохбадан басқа Синедрионның он жетекші мүшесін, "Он шейіт" деп аталатын, азаптап өлтірді. Бұл оқиғада Жүсіпті ұрлап кеткен он бауырдың күнәсі үшін кешіктірілген өтеу де айтылған. Бұл оқиғаның парызшылдардың Исаның айып тағуы туралы христиандық оқиғаға берген жауабы болуы мүмкін; екі жағдайда да римдіктер бүлікшілерді қатыгездікпен жазалайды, олар өздерінің азаптарын басқалардың қылмыстары үшін тәуба ретінде қабылдайды. Бүлік басылғаннан кейін яһудилердің басым көпшілігі жер аударылды; көп ұзамай (шамамен 200 жылы) Юда хаНаси үкімдер мен дәстүрлерді біріктіріп, Мишна деп аталатын беделді кодекске енгізді. Бұл парызшылдық иудаизмнің раввиндік иудаизмге айналуының белгісі. Раббилер өздерінің шығу тегін парызшылдарға жалғастырғанмен, раввиндік иудаизм екінші ғибадатханалық иудаизмге негізгі болған парызшылдық элементтерінің кейбір элементтерін түбегейлі жоққа шығарды. Парызшылдар бір жақтылыққа бейім болған. Әр түрлі секталардың мүшелері өздерінің түсіндірмелерінің дұрыстығы үшін пікір таластырған, мысалы, Хиллель мен Шаммайдың пікірлері. Екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін бұл секталық бөлінулер тоқтады. "Фарисей" термині енді қолданылмады, мүмкін ол терминді парызшыл еместер жиі қолданғандықтан, сонымен қатар бұл термин анық секталық болғандықтан. Раббилер барлық яһудилерге басшылық етуді талап етті және Амидаға биркат хаМинимді (Қамния кеңесі) қосты, бұл дұғаның бір бөлігі: "Уа, дұшпандарды сындырған және менмендерді жеңген Сен, уа, Раббым, мадақталасың" деп айқайлайды. Бұл секташылдық пен секталық пікірлерді қабылдамау ретінде түсініледі. Бұл өзгеріс Тораның түсіндірілуіне байланысты туындаған қақтығыстарды шешпеді; керісінше, ол секталар арасындағы пікірталастарды раввиндік иудаизмдегі пікірталастарға көшірді.

Христиан дінінің пайда болуы

Паула Фредриксен "Иисустан Мәсіхке дейін" еңбегінде Исаның ізбасарларына тигізген әсері соншалықты зор болды, олар бұл сәтсіздікті қабылдай алмады. Жаңа Келісімге сәйкес, кейбір христиандар Исаны айқышқа шегеленгеннен кейін кездестіргендеріне сенді; олар оның қайта тірілгенін (мессиандық дәуірдегі өлгендердің қайта тірілуіне деген сенім парызшылдардың негізгі ілімі болды) және көп ұзамай Құдай Патшалығын бастау үшін қайтып келеді және өлгендердің қайта тірілуі мен соңғы сот сияқты мессиандық пайғамбарлықтың қалған бөлігін орындайды деп дәлелдеді. Басқалары гностицизмді Исаның ілімдерінің өміршеңдігі мен жарамдылығын сақтаудың жолы ретінде қабылдады (Элейн Пейджлз, "Гностик Евангелиялары" қараңыз). Ертедегі христиандар Исаның ғибадатхананы жаңа келісімнің көрінісі ретінде ауыстырғанына сенгендіктен, олар ғибадатхананың жойылуына қатысты емес, бірақ оны алмастырушылық ілімінің символы ретінде қарастырды. Шей Дж. Д. Коэннің айтуынша, эллиндік иудаизм тарихшылары Исаның Құдай Патшалығын орнатудағы сәтсіздіктері мен оның римдіктердің қолынан қаза табуы кез келген мессиялық талаптарды жоққа шығарды (салыстыру үшін қараңыз: пайғамбар және жалған пайғамбар). Көптеген тарихшылардың айтуынша, Исаның ілімдерінің көпшілігі екінші ғибадатханалық иудаизм тұрғысынан түсінікті және қабылдауға тұрарлық еді; христиандарды яһудилерден бөліп тұрған нәрсе - Мәсіхке қайта тірілген мессия ретінде сенулері. Мәсіхтің қайта тірілгеніне сену бүгінгі яһудилер үшін де, раввиндік иудаизм үшін де қабылдауға болмайтын нәрсе. Тарихшылардың соңғы еңбектері Екінші ғибадатхананың соңғы кезеңіндегі яһуди діні мен ертедегі христиан дінінің күрделі суреттерін көрсетеді. Кейбір тарихшылар Иса өлімге дейін шәкірттеріне Құдай Патшалығы мен өлгендердің қайта тірілуінің жақын екеніне сенімділік берді, сондықтан аз ғана ерекшеліктермен (Жохан 20: 24–29), олар оны жазалаудан кейін көргенде, оның қайта тірілгеніне және Патшалықтың қалпына келтірілуіне және өлгендердің қайта тірілуіне күмәндануға болмайды деп болжайды. Бұл нақты нанымдар Екінші ғибадатханалық иудаизммен үйлесімді болды. Келесі жылдары яһудилер күткендей Патшалықтың қайта орнатуы жүзеге аспады. Кейбір христиандар Мәсіхтің яһудилердің мессиясы емес, адамзаттың күнәлары үшін өлген, тәндік денеге айналған Құдай екеніне және Иса Мәсіхке деген сенім мәңгілік өмірді ұсынды деп сенді (Христологияны қараңыз). Исаның айқышқа шегеленуі мен қайта тірілуінің жаңа түсіндірмесі Пауылдың хаттарында және Елшілердің істері кітабында кездеседі. Яһудилердің көбісі Пауылды яһуди дінінен бөлініп кеткен христиандықтың негізін қалаушы деп есептейді. Талмудтағы ғалым Даниэль Боярин Пауылдың рух туралы теологиясы жалпыға танымал болғанынан гөрі эллиндік иудаизмге терең тамыр жайғанын айтқан. "Радикалды яһуди" кітабында Боярин елші Пауылдың еврей Киелі жазбаларын идеал мен материал арасындағы Платондық қарама-қайшылық тұрғысынан қайта түсіндіру үшін Исаның өмірін грек философиясымен біріктіргенін айтады. Яһуди діні - бұл тәндік дін, онда мүше болу сенімге емес, Ыбырайымнан шыққан нәсіліне негізделеді, ол сүндеттелумен белгіленеді және осы өмірді дұрыс өмір сүруге назар аударады. Пауыл қайта тірілген Исаның бейнесі арқылы рухани Мәсіхтің тәндік емес, рухани Мәсіх бола алатынын түсінді. Ол бұл идеяны Мәсіхтің дінін құру үшін пайдаланды. Ол арқылы барлық адамдар - тек Ыбырайымның ұрпақтары ғана емес - Ыбырайымның Құдайына ғибадат ете алады. Яһуди дінінен айырмашылығы, Пауылдың ілімі бойынша, христиан діні барлық адамдарға арналған дін еді. Басқаша айтқанда, Платонның материалдық пен идеал арасындағы айырмашылығына жүгіну арқылы Пауыл Мәсіхтің рухы барлық адамдарға Құдайға ғибадат етудің жолын қалай ұсына алатынын көрсетті. Бұрын тек яһудилер ғана ғибадат еткен Құдайға, бірақ яһудилер ол барлық адамдардың жалғыз Құдайы деп мәлімдеді. Боярин Пауылдың шығармаларын гректік иудаизмге негіздеп, Пауылдың шынымен яһуди болғанын айтады. Бірақ Боярин Пауылдың теологиясы оның христиандық нұсқасын басқа ұлт адамдарына тартымды етті деп айтады. Дегенмен, Боярин осы Платондық қайта өңдеуді Исаның ілімі мен парызшылдық иудаизмді христиандықтың ерекше дін ретінде пайда болуы үшін маңызды деп санайды, өйткені ол еврей заңы жоқ иудаизмді ақтады (осыған қоса Жаңа Келісімді қараңыз). Жоғарыда аталған оқиғалар мен үрдістер христиандық пен раввиндік иудаизмнің арасын бірте-бірте ажыратуға әкелді. Тарихшы Шей Дж. Д. Коэннің айтуынша, "Ертедегі христиандық яһуди сектасы болып табынуын тоқтатты, қашан яһуди амалдарына орындамай бастады. Квартедециманизм (Пасха мерекесін Нисанның 14-і күні, Пасхаға дайындық күнінде тойлау, Поликарпқа және осылайша Иоанн апостолына байланысты) Никейдің бірінші кеңесінде ресми түрде қабылданбады."