Кіріспе
1998 жылғы Халықаралық қылмыстық сотты құру туралы халықаралық шарт – Халықаралық қылмыстық соттың Рим статуты, ол Халықаралық қылмыстық сотты (ХҚС) құрған шарт. Ол 1998 жылдың 17 шілдесінде Италияның Рим қаласында өткен дипломатиялық конференцияда қабылданды және 2002 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді. Статут соттың функцияларын, құзыретін және құрылымын белгілейді. Рим статуты геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары және агрессия қылмысы – төрт негізгі халықаралық қылмысты белгіледі. Бұл қылмыстарға "ескіру мерзімі қолданылмайды". Рим статутына сәйкес, ХҚС төрт негізгі халықаралық қылмысты мемлекеттердің өздері "істей алмайтын" немесе "істеуге дайын болмайтын" жағдайларда ғана тергеп-соттай алады. Соттың құзыреті ұлттық соттардың құзыретіне толықтырушы болып табылады. Сот қылмыстарды тек қатысушы мемлекеттің аумағында немесе қатысушы мемлекеттің азаматы жасаған жағдайда ғана қарауға құқылы. Бұл ереженің ерекшелігі ретінде, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі рұқсат берсе, ХҚС басқа да қылмыстар бойынша құзыретті болуы мүмкін.
The Rome Statute of the International Criminal Court is the treaty that established the International Criminal Court (ICC). It was adopted at a diplomatic conference in Rome, Italy on 17 July 1998 and it entered into force on 1 July 2002. Among other things, it establishes court function, jurisdiction and structure. The Rome Statute established four core international crimes: genocide, crimes against humanity, war crimes, and the crime of aggression. Those crimes "shall not be subject to any statute of limitations". Under the Rome Statute, the ICC can only investigate and prosecute the four core international crimes in situations where states are "unable" or "unwilling" to do so themselves. The jurisdiction of the court is complementary to jurisdictions of domestic courts. The court has jurisdiction over crimes only if they are committed in the territory of a state party or if they are committed by a national of a state party. An exception to this rule is that the ICC may also have jurisdiction over crimes if its jurisdiction is authorized by the United Nations Security Council.
Мақсаты
Рим статуты төрт негізгі халықаралық қылмысты белгіледі: (I) геноцид, (II) адамзатқа қарсы қылмыстар, (III) соғыс қылмыстары және (IV) агрессия қылмысы. Геноцид және басқа да ауыр халықаралық қылмыстар, мысалы адамзатқа қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары және агрессия қылмыстары үшін айыпталған адамдарды соттауға арналған тұрақты халықаралық сот құру мақсатындағы көп жылдық келіссөздерден кейін, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1998 жылдың маусым айында Римде бес апталық дипломатиялық конференция өткізіп, «халықаралық қылмыстық сот құру туралы конвенцияны аяқтау және қабылдау» үшін жиналды.
Өмірбаян
Рим статуты – халықаралық және жоғары тұрған сот құруға жасалған көптеген әрекеттердің нәтижесі. 19 ғасырдың соңында халықаралық қауымдастық, жоғары билік құқығы бар тұрақты соттарды құруға алғашқы қадамдар жасады. 1899 және 1907 жылдарғы Гаага халықаралық бейбітшілік конференцияларында ең беделді мемлекеттердің өкілдері соғыс заңдарын үйлестіруге және жоғары технологиялық қару-жарақтың қолданылуын шектеуге тырысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, және тіпті Екінші дүниежүзілік соғыста жасалған қорқынышты қылмыстардан соң, аса ауыр қылмыстарға жауапты тұлғаларды соттау маңызды міндетке айналды, сондықтан оларды «адамзатқа қарсы қылмыстар» деп атау қажет болды. Демократиялық цивилизацияның негізгі принциптерін қайта бекіту мақсатында, күдіктілерді қоғамдық алаңдарда жазаламады немесе азаптау лагерлеріне жібермеді, олар қылмыскерлердей қарастырылды: ресми сот, қорғануға құқық және кінәсіздік презумпциясымен. Нюрнберг процестері құқық тарихындағы шешуші сәт болды, одан кейін Рим статутының жобасына әкелген бірнеше келісімдерге қол қойылды. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 9 желтоқсандағы №260 қарары, геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенция, халықаралық шарттарда әлі анықталмаған қылмыстар бойынша құзыреті бар тұрақты халықаралық қылмыстық сотты құруға жасалған алғашқы қадам болды. Осы қарарда БҰҰ-ның құқық комиссиясы осы бағытта күш салуға үміттенді. Комиссияның ұсыныстарынан кейін БҰҰ Бас Ассамблеясы жарғыны әзірлеу және осыған қатысты құқықтық мәселелерді зерттеу үшін комитет құрды. 1951 жылы алғашқы жоба ұсынылды, 1955 жылы екінші жоба жасалды, бірақ агрессия қылмысын анықтаудағы қиындықтарға байланысты бірнеше кешігулер болды, олар тек статут күшіне енгеннен кейінгі жылдары дипломатиялық келісімдер арқылы шешілді. Соғыс салдарынан туған геосаяси шиеленістер де осы кешігулерге себеп болды. 1989 жылғы желтоқсанда Тринидад және Тобаго Бас Ассамблеядан халықаралық қылмыстық сотты құру туралы келіссөздерді қайта ашуды сұрады және 1994 жылы статут жобасын ұсынды. Бас Ассамблея Халықаралық қылмыстық соттың арнайы комитетін құрды, ал оның қорытындыларын тыңдағаннан кейін, 1996-1998 жылдар аралығында екі жыл бойы жобада жұмыс істеген Дайындық комитетін құрды. Осы аралықта Біріккен Ұлттар Ұйымы бұрынғы Югославия (МХТЯ) және Руанда (МХТР) үшін арнайы трибуналдар құрды, олардың статуттары (және сотқа дейінгі немесе сот кезеңдерінде туындаған мәселелерге байланысты түзетулер) Рим статутына өте ұқсас болды. БҰҰ-ның Халықаралық құқық комиссиясы (ХҚК) экоцид қылмысын адамзаттың бейбітшілігі мен қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар кодексінің жобасына қосуды қарастырды, бұл құжат кейіннен Рим статутына айналды. 26-бап (қоршаған ортаға қарсы қылмыс) құқықтық комитетте 19 ел тарапынан қолдау тапты, бірақ Нидерланды, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттарының қарсылығынан кейін алынып тасталды.
Құру
БҰҰ Бас Ассамблеясы өзінің 52-ші сессиясында «халықаралық қылмыстық сотты құру туралы конвенцияны аяқтау және қабылдау үшін» дипломатиялық конференция шақыру туралы шешім қабылдады. 1998 жылдың 17 шілдесінде Рим статуты 120 дауыспен, 7 қарсы, 21 мемлекет дауыс беруден бас тартқанда қабылданды. Қытай Халық Республикасы, Израиль және АҚШ-тың жеті елдің үшеуі екені белгілі, өйткені олар өздерінің қарсы дауыстарын ашық жариялады. Үндістан, Индонезия, Ирак, Ливия, Катар, Ресей, Сауд Арабиясы, Судан және Йемен әртүрлі сарапшылар мен баяушылар тарапынан қалған төрт қарсы дауыстың мүмкін көздері ретінде көрсетілді, соның ішінде Ирак, Ливия, Катар және Йемен ең көп айтылғандар. 2002 жылдың 11 сәуірінде Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде өткен арнайы салтанатта он ел бір уақытта статутты ратификациялады, осылайша қол қойғандардың жалпы саны алпысқа жетті, бұл 126-бапта белгіленгендей, статутты күшіне енгізу үшін қажетті ең төменгі сан болды. Мемлекеттер-тараптар 2010 жылдың 31 мамырынан 11 маусымына дейін Уганданың Кампала қаласында қарастыру конференциясын өткізді. Конференция агрессия қылмысының анықтамасын қабылдады, соның арқасында ХҚС алғаш рет осы қылмыс бойынша юрисдикцияны жүзеге асыру мүмкіндігіне ие болды. Сондай-ақ, соғыс қылмыстарының тізімін кеңейту қабылданды. Осы өзгерістерді іске асыру үшін статутқа түзетулер енгізу ұсынылды.
Құзыреті, құрылымы және өзгеруі
Рим статутында ХҚС-нің (Халықаралық қылмыстық сотының) құрылымы және қарауына жататын мәселелер баяндалған. ХҚС төрт түрлі қылмыс үшін жеке тұлғаларды (бірақ мемлекеттерді немесе ұйымдарды емес) соттауға құқылы: геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары және агрессия қылмысы. Бұл қылмыстар Рим статутының 6, 7, 8 және 8 bis-баптарында егжей-тегжейлі сипатталған. Олар 2002 жылдың 1 шілдесінен кейін, Рим статутының күшіне енгеннен кейін жасалуы керек. ХҚС-нің қарауына осы қылмыстар үш жағдайда түседі: біріншісі, егер олар қатысушы мемлекеттің аумағында болған болса; екіншісі, егер оларды қатысушы мемлекеттің азаматы жасаған болса; үшіншісі, егер қылмыстарды БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Прокурорға жіберген болса. Егер қылмыстарды БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі қараса немесе қатысушы мемлекет тергеп-тексеруді сұраса, ХҚС ордер шығарудан бұрын тергеуді бастауға құқылы. Әйтпесе, Прокурор үш судьядан тұратын Сотқа дейінгі алқадан өз бастамасымен (proprio motu) тергеуді бастауға рұқсат алуы тиіс. ХҚС мойындайтын жалғыз иммунитет – қылмыс жасалған кезде 18 жасқа толмаған адамдарды соттамау құқығы. Атап айтқанда, тіпті мемлекет басшысы сияқты ешбір лауазымды тұлға қылмыстық жауапкершіліктен босатылмайды. Рим статуты үш орган құрды: ХҚС-нің өзі, Қатысушы мемлекеттер Ассамблеясы (ҚМА) және Жәбірленушілерге арналған сенім қоры. ҚМА-ның екі қосалқы органы бар: 2003 жылы құрылған Тұрақты хатшылық және президенті мен вице-президенті бар сайланған бюро. ХҚС-нің өзі төрт органнан тұрады: Төрағалық (көбінесе әкімшілік міндеттерді атқарады); Бөлімдер (Сотқа дейінгі, Сот және Кассациялық алқалар); Прокурор кеңсесі; және Хатшылық (оның міндеті – басқа үш органға көмек көрсету). Бұл органдардың функциялары Рим статутының 4-бөлігінде егжей-тегжейлі сипатталған. Рим статутына кез келген түзетуді қатысушы мемлекеттердің үштен екісінің көпшілігі қолдауы керек, ал түзету (қылмыстар тізімін өзгертуден басқа) қатысушы мемлекеттердің жеті сегізден бірі ратификацияламайынша күшіне енбейді. Мұндай түзетуді ратификацияламаған қатысушы мемлекет оны дереу тоқтатуға құқылы. Соттың қарауына жататын қылмыстар тізіміне енгізілетін кез келген түзету тек оны ратификациялаған мемлекеттерге ғана қолданылады. Ол жеті сегізден бір бөлігінің ратификациясын қажет етпейді.