Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Сот Органы

Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі сот органы

Халықаралық сот (ICJ; , CIJ) – мемлекеттер арасындағы жалпы дауларды қарап шешетін және халықаралық құқықтық мәселелер бойынша консультативтік пікір беретін жалғыз халықаралық сот. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) алты органының бірі және Нидерландының Гаага қаласында орналасқан. Халықаралық сот – 1920 жылы Ұлттар Лигасы құрған Халықаралық сот төрелігінің тұрақты орнының мұрагері. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Лига мен Халықаралық сот төрелігінің тұрақты орнының орнына БҰҰ және Халықаралық сот құрылды. Халықаралық соттың Статуты, оның мақсатын және құрылымын белгілейді, алдыңғы соттың Статутына көп сіңірілген, оның шешімдері күшінде қалады. БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттері Халықаралық соттың Статутына қатысушы болып табылады және даулы сот ісін бастауға құқылы; алайда, консультативтік рәсімдерді тек БҰҰ-ның белгілі бір органдары мен мекемелері ғана ұсынуы мүмкін. Халықаралық соттың құрамына БҰҰ Бас Ассамблеясы мен Қауіпсіздік Кеңесі тоғыз жылға сайлайтын 15 судья кіреді. Әр ұлттан бір судьядан артық сотта бір уақытта өкілдік ете алмайды, ал судьялардың құрамы әлемнің негізгі өркениеттері мен құқықтық жүйелерін көрсететін болуы керек. Нидерландының Гаага қаласындағы Бейбітшілік сарайында орналасқан Халықаралық сот – Нью-Йорк қаласында орналасқан БҰҰ-ның бас органы емес. Оның ресми жұмыс тілдері – ағылшын және француз тілдері. 1947 жылдың 22 мамырында алғашқы істі қарағаннан бастап, 2023 жылдың 13 қарашасына дейін Халықаралық сот 191 іс қарады. Халықаралық соттың Статутының 59-бабына сәйкес, соттың шешімдері мен пікірлері сот қараған нақты іс бойынша тараптар үшін міндетті болып табылады.

Тарих

Халықаралық дауларды шешу мақсатында құрылған алғашқы тұрақты мекеме – 1899 жылы Гаага бейбітшілік конференциясы құрған Тұрақты төрелік соты (ТӘС) болды. Ресей патшасы Николай II бастама көтерген конференцияға әлемнің барлық ірі мемлекеттері, сондай-ақ бірнеше кіші мемлекеттер қатысты. Конференция нәтижесінде соғыс жүргізу қағидаларына қатысты алғашқы көпжақты шарттар жасалды. Олардың арасында халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу туралы конвенция болды, ол Гаагада (Нидерланды) өтетін төрелік іс жүргізудің институционалдық және процедуралық негізін белгіледі. Іс-қағаздары тұрақты бюромен қамтамасыз етілді, оның функциялары хатшылық немесе сот тіркеліміне балама болды, ал төрешілерді дауласқан мемлекеттер конвенцияның әрбір мүшесі ұсынған үлкен тізімнен тағайындады. ТӘС 1900 жылы құрылып, 1902 жылы іс жүргізуді бастады. 1907 жылы әлемнің көптеген тәуелсіз мемлекеттері қатысқан екінші Гаага бейбітшілік конференциясы конвенцияны қайта қарастырып, ТӘС алдындағы төрелік іс жүргізуін реттейтін ережелерді жетілдірді. Осы конференцияда АҚШ, Ұлыбритания және Германия толық уақыт жұмыс істейтін тұрақты сот құру жөнінде бірлескен ұсыныс енгізді. Делегаттар судьяларды қалай сайлау керектігі туралы келісе алмағандықтан, мәселе кейінірек өтетін конференцияда қабылданатын келісімге дейін уақытша тоқтатылды. Гаага бейбітшілік конференциялары және олардан туындаған идеялар 1908 жылы құрылған Орталық Америка сотының құрылуына ықпал етті, ол ең алғашқы өңірлік сот органдарының бірі болды. 1911-1919 жылдар аралығында халықаралық сот трибуналын құру үшін түрлі жоспарлар мен ұсыныстар жасалды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа халықаралық жүйе құрылғанда олар іске аспады.

Іс-шаралар

1945 жылы БҰҰ Жарғысымен құрылған сот, 1946 жылы Халықаралық Әділет Сарайының орнын басып, жұмысын бастады. Халықаралық Әділет Сарайының Статуты, оның алдыңғысына ұқсас, сотты құру және реттеудің негізгі конституциялық құжаты болып табылады. Соттың жұмыс көлемі сот қызметінің кең спектрін қамтиды. Сот АҚШ-тың Никарагуаға қарсы жасырын соғысы халықаралық құқықты бұзады деп шешкеннен кейін (Никарагуа – АҚШ ісі), 1986 жылы АҚШ міндетті юрисдикциядан бас тартып, соттың юрисдикциясын тек қана өз қалауынша қабылдауға келісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының XIV тарауы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Сот шешімдерін күшіне енгізуге рұқсат береді. Дегенмен, мұндай күш қолдану кеңестің бес тұрақты мүшесінің вето құқығына бағынышты, және АҚШ Никарагуа ісінде осы құқықты пайдаланды.

Құрамы

Халықаралық соттың құрамына БҰҰ Бас Ассамблеясы мен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі, Тұрақты төрелік сотындағы ұлттық топтар ұсынған кандидаттар тізімінен 9 жыл мерзімге сайланған он бес судья кіреді. Сайлау процесі Халықаралық сот Жарғысының 4–19-баптарында егжей-тегжейлі сипатталған. Сайлаулар кезең-кезеңмен жүзеге асырылады, соттың жұмысындағы үзіліссіздікті қамтамасыз ету үшін үш жыл сайын бес судья сайланады. Егер судья лауазымында қайтыс болса, әдетте, оның мерзімін аяқтау үшін арнайы сайлау өткізіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, қайтыс болған судьялардың орнына сол аймақтан келген судьялар тағайындалған, бірақ олар міндетті түрде бір ұлттың өкілдері болмаған (көптеген қате пікірлердің керісінше). 3-бапта екі судьяның бір елдің азаматы болуына тыйым салынған. 9-бапқа сәйкес, сот құрамындағы мүшелер «әлемдегі өркениеттің негізгі түрлері мен маңызды құқықтық жүйелерді» ұсынуы тиіс. Бұл ортақ құқық, азаматтық құқық, социалистік құқық және ислам құқығын қамтиды деп түсіндіріледі, ал «өркениеттің негізгі түрлері» терминінің нақты мағынасы күрес тудырады. Орындықтарды географиялық принцип бойынша бөлуге бейресми келісім бар: бес орын Батыс елдеріне, үш орын Африка мемлекеттеріне (оның ішінде бір франкофондық азаматтық құқық судьясы, бір англофондық ортақ құқық судьясы және бір араб мемлекетінен), екі орын Шығыс Еуропа мемлекеттеріне, үш орын Азия мемлекеттеріне және екі орын Латын Америкасы мен Кариб бассейні мемлекеттеріне бөлінеді. Сот тарихының көп бөлігінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бесіз тұрақты мүшесі (Франция, КСРО, Қытай, Ұлыбритания және АҚШ) әрқашан судья тағайындап, Батыс орындықтарының үшеуін, Азия орындықтарының біреуін және Шығыс Еуропа орындықтарының біреуін иеленген. Ерекшеліктерге 1967 жылдан 1985 жылға дейін Қытайдың сотта судьясы болмауы (сол кезде ол кандидат ұсынбады) және 2017 жылы британдық судья сэр Кристофер Гринвудтың екінші тоғыз жылдық мерзімге сайлауға түсуден бас тартуы жатады, нәтижесінде Ұлыбританиядан сотта судья болмады. Гринвудты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі қолдады, бірақ ол БҰҰ Бас Ассамблеясында көпшілік дауысқа қол жеткізе алмады. Бұрынғы судья Бруно Симма және қазіргі судья Георг Нольте қосымша жұмыс істеуге шектеу қою қажеттігін мойындады. Судья тек сот мүшелерінің бірауыздан дауысымен ғана қызметтен алынуы мүмкін. Осы ережелерге қарамастан, Халықаралық сот судьяларының тәуелсіздігі күмәнді. Мысалы, Никарагуа ісі кезінде АҚШ сотқа құпия материалды ұсына алмайтынын мәлімдеген хабарлама жасады, себебі сотта Кеңес блогынан келген судьялар бар еді. Судьялар бірлескен шешім шығара алады немесе жеке пікір білдіре алады. Шешімдер мен консультативтік пікірлер көпшілік дауыспен қабылданады, ал дауыстар тең болған жағдайда президенттің дауысы шешуші болады, мысалы, [1996] ICJ Reports 66 есебіндегі «Қарулы қақтығыстарда ядролық қару қолданудың заңдылығы» (Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының сұрауы бойынша пікір). Судьялар жеке дауыс беру арқылы қарсы пікір білдіре алады. 77 жылдық тарихында сотқа бес әйел судья ғана сайланды, ал БҰҰ-ның бұрынғы арнайы баяндамашысы Филип Алстон мемлекеттерді сот құрамындағы өкілдік мәселесіне қатысты маңызды мәселелерді қабылдауға шақырды. 2023 жылы 2024 жылдан бастап қызметке сайланған судьялардың арасында ресейлік мүше болған жоқ, сондықтан 2024 жылдан бастап Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығынан сотта өкіл болмайды. Бұл сондай-ақ Ресейдің Халықаралық сотта судьясы болмауының алғашқы жағдайы, тіпті оның алдағысы – Кеңес Одағының да.

The ICJ is composed of fifteen judges elected to nine year terms by the UN General Assembly and the UN Security Council from a list of people nominated by the national groups in the Permanent Court of Arbitration. The election process is set out in Articles 4–19 of the ICJ Statute. Elections are staggered, with five judges elected every three years to ensure continuity within the court. Should a judge die in office, the practice has generally been to elect a judge in a special election to complete the term. Historically, deceased judges have been replaced by judges from the same region, though not —as often wrongly asserted— necessarily from the same nationality. Article 3 states that no two judges may be nationals of the same country. According to Article 9, the membership of the court is supposed to represent the "main forms of civilization and of the principal legal systems of the world". This has been interpreted to include common law, civil law, socialist law, and Islamic law, while the precise meaning of "main forms of civilization" is contested. There is an informal understanding that the seats will be distributed by geographic regions so that there are five seats for Western countries, three for African states (including one judge of Francophone civil law, one of Anglophone common law and one Arab), two for Eastern European states, three for Asian states and two for Latin American and Caribbean states. For most of the court's history, the five permanent members of the United Nations Security Council (France, USSR, China, the United Kingdom, and the United States) have always had a judge serving, thereby occupying three of the Western seats, one of the Asian seats and one of the Eastern European seats. Exceptions have been China not having a judge on the court from 1967 to 1985, during which time it did not put forward a candidate, and British judge Sir Christopher Greenwood being withdrawn as a candidate for election for a second nine year term on the bench in 2017, leaving no judges from the United Kingdom on the court. Greenwood had been supported by the UN Security Council but failed to get a majority in the UN General Assembly. Former judge Bruno Simma and current judge Georg Nolte have acknowledged that moonlighting should be restricted. A judge can be dismissed only by a unanimous vote of the other members of the court. Despite these provisions, the independence of ICJ judges has been questioned. For example, during the Nicaragua case, the United States issued a communiqué suggesting that it could not present sensitive material to the court because of the presence of judges from the Soviet bloc. Judges may deliver joint judgments or give their own separate opinions. Decisions and advisory opinions are by majority, and, in the event of an equal division, the president's vote becomes decisive, which occurred in the Legality of the Use by a State of Nuclear Weapons in Armed Conflict (Opinion requested by WHO), [1996] ICJ Reports 66. Judges may also deliver separate dissenting opinions. In its 77 years of history, only five women have been elected to the Court, with former UN Special Rapporteur Philip Alston calling for states to take seriously questions of representation in the bench. In 2023, judges elected to take office from 2024 did not include a Russian member, so for the first time, from 2024 there will be no member from the Commonwealth of Independent States. This is also the first time that Russia would not have a judge on the ICJ, even going back to its predecessor, the Soviet Union.

Ad hoc судьялары

Статуттың 31-бабы соттағы даулы істерді қарау үшін ad hoc судьялардың тағайындалу тәртібін белгілейді. Бұл жүйе кез келген тарапқа (егерде оның ұлттығынан судья сотта отырмаса) тек қана осы іс бойынша судья ретінде қосымша бір адамды таңдауға мүмкіндік береді. Осылайша, бір іс бойынша он жетіге дейін судья отыруы мүмкін. Бұл жүйе ел ішіндегі сот процестерімен салыстырғанда қызық көрінуі мүмкін, бірақ оның мақсаты мемлекеттерді істерді сотқа беруге ынталандыру. Мысалы, мемлекет өзінің судьясы сотта болып, басқа судьяларға жергілікті білім мен мемлекеттің көзқарасын түсіндіре алатынын білсе, соттың қарауына келісуге көбірек дайындық танытуы мүмкін. Бұл жүйе соттың табиғатына толыққанды сәйкес болмаса да, көбінесе ешқандай маңызды салдарлары болмайды. Ad hoc судьялар көбінесе (бірақ әрдайым емес) оларды тағайындаған мемлекеттің пайдасына дауыс береді, соның нәтижесінде олардың дауыстары өзара теңеседі.

Камералар

Жалпы, сот толық құрамымен отырады, бірақ соңғы он бес жылда кейде палата ретінде де отырысқан. Заңның 26–29-баптары сотқа істерді қарау үшін кішігірім палаталар құруға мүмкіндік береді, әдетте 3 немесе 5 судьядан тұрады. 26-бапта палаталардың екі түрі көзделген: біріншісі – арнайы санаттағы істерді қарауға арналған палаталар, екіншісі – нақты дауларды қарау үшін құрылатын арнайы палаталар. 1993 жылы Халықаралық сот заңнамасының 26(1)-бабына сәйкес, қоршаған орта мәселелерін қарау үшін арнайы палата құрылды (бірақ ол ешқашан қолданылмады). Ad hoc палаталар жиі шақырылады. Мысалы, Мэн шығанағы ісін (Канада/АҚШ) қарау үшін палаталар пайдаланылды. Сол істе тараптар сотқа қанағаттандыратын судьяларды тағайындамаса, істі қайтарып алатындарын нақтылады. Палаталардың үкімдері толық құрамдағы соттың үкімдерінен гөрі аз мәнге ие болуы мүмкін, сондай-ақ түрлі мәдени және құқықтық көзқарастарға негізделген жалпыхалықаралық құқықтың дұрыс түсіндірілуін нашарлатуы мүмкін. Екінші жағынан, палаталарды пайдалану сотқа жүгінуді көбейте түсіп, халықаралық дауларды шешуді жақсартуға септігін тигізеді.

Құзыреті

БҰҰ Жарғысының 93-бабында белгіленгендей, БҰҰ-ның барлық мүшелері соттың жарғысына автоматты түрде қатысушы болып табылады. БҰҰ-ға мүше емес мемлекеттер де БҰҰ Жарғысының 93(2)-бабында қарастырылған тәртіппен сот жарғысының тараптары бола алады, осылайша Швейцария 1948 жылы және Науру 1988 жылы БҰҰ-ға қосылмас бұрын осы процедураны қолданды. Мемлекет сот жарғысының тарапы болғаннан кейін, соттағы істерге қатысуға құқылы. Дегенмен, жарғыға қатысушы болу, сотқа осы тараптарды қатыстыратын дауларды қарау құзыретін автоматты түрде бермейді. Құзыреттілік мәселесі ХТӨ істерінің үш түрінде қарастырылады: даулы мәселелер, қосымша құзыреттілік және консультативтік қорытындылар.

Даулы мәселелер

Даулы істерде (таласты шешу үшін қарсыластық іс жүргізу) ICJ мемлекеттер арасында, сот шешіміне мойынсұнуға келісетін жағдайда, міндетті шешім шығарады. Даулы істерге тек мемлекеттер ғана қатыса алады; жеке тұлғалар, корпорациялар, федеративтік мемлекеттің құрамдас бөліктері, ҮЕҰ, БҰҰ органдары және өзін-өзі анықтау топтары тікелей қатысудан мүшекес, бірақ сот халықаралық қоғамдық ұйымдардан ақпарат ала алады. Дегенмен, бұл мемлекеттік емес мүдделердің іс бойынша қаралуына кедергі келтірмейді; мысалы, мемлекет өзінің азаматы немесе компаниясы атынан іс қозғауы мүмкін, мәселен, дипломатиялық қорғауға қатысты мәселелерде. Соттың құзыреті даулы істердегі маңызды мәселе болып табылады. Басты қағида – Халықаралық соттың құзыреті тек келісімге негізделеді. 36-бапқа сәйкес, соттың құзыретіне төрт негіз бар: Компромисс немесе «ерекше келісім», онда тараптар істі сот қарауына беру арқылы соттың құзыретіне нақты келісім білдіреді. Бұл толыққанды міндетті құзыреттілік емес, бірақ бұл, әдетте, ең тиімді құзыреттілік негізі болып табылады, себебі тараптар дауды соттың шешуін қалайды және осылайша сот шешіміне сәйкес келу ықтималдығы жоғары. Бітім шартындағы келісімшарттық ережелер. Көптеген қазіргі заманғы шарттарда дауларды ICJ арқылы шешуді қамтамасыз ету үшін мұндай ережелер бар. Бітім шартының ережелеріне негізделген істер, ерекше келісімге негізделген істерге қарағанда тиімдірек болмайды, себебі мемлекеттің мәселені сот қарауына қызығушылығы болмауы мүмкін және ол шешімді орындаудан бас тартуы мүмкін. Мысалы, Ирандағы кешірілгендер дағдарысы кезінде Иран дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясындағы келісімшарт ережесіне сүйенген АҚШ-тың қозғалған ісіне қатысудан бас тартты және сот шешімін орындамады. 1970 жылдардан бері мұндай ережелердің қолданылуы азайды; көптеген қазіргі заманғы шарттар өз дауларды шешу тәртібін белгілейді, көбінесе төрелік нысандарына негізделген. Соттың құзыретін қабылдау туралы міндетті емес жариялаулар. Бұл 36-баптың 2-тармағында белгіленген және кейде қате түрде «міндетті» деп аталады, бірақ мұндай жариялаулар ерікті болып табылады. Мұндай жариялаулардың көпшілігінде белгілі бір даулардың түрлерін (ratione materia) құзыреттіліктен шығарып тастайтын ескертулер бар. Өзара қарым-қатынас принципі құзыреттілікті одан әрі шектеуі мүмкін, өйткені 36-баптың 2-тармағында мұндай жариялау «осы міндеттемелерді қабылдайтын кез келген басқа мемлекетке қатысты» жасалуы мүмкін делінген. 2018 жылдың қаңтарына қарай, жетпіс төрт мемлекеттің жариялаулары күшінде болды, 2011 жылдың ақпанындағы алпыс алтыдан артық. Соттың алғашқы жылдарында көптеген жариялауларды дамыған елдер жасады. 1986 жылғы Никарагуа ісінен кейін дамушы елдердің жариялаулары көбейді, бұл сотқа сенімнің артуын көрсетеді. Алайда, тіпті міндетті емес жариялауларды қолданған дамыған елдер де кейде оларды күшейтті немесе мүлдем жойды. Айта кетерлік мысалдарға Никарагуадағы АҚШ және 2002 жылы теңіз шекараларына қатысты дауларды жойған Австралия кіреді, бұл екі айдан кейін тәуелсіздік алған Шығыс Тимордың күтілетін шағымдарының алдын алу үшін жасалды. 36-баптың 5-тармағы Халықаралық Соттың тұрақты сотының Ережелері бойынша жасалған жариялаулар негізінде құзыреттілікті қарастырады. 37-бап PCIJ-ге құзыреттілік берген шарттағы кез келген келісімшарт ережесі бойынша құзыреттілікті де көшіреді. Сонымен қатар, сот мылтық келісім негізінде (forum prorogatum) құзыреттілікке ие болуы мүмкін. 36-бап бойынша нақты құзыреттілік болмаған жағдайда, егер жауапкер ICJ құзыреттілігін ашық түрде қабылдаса немесе тек істің мәнін қарастырса, құзыреттілік орнатылады. Бұл 1949 жылғы Корфу каналы ісінде (Ұлыбритания Албанияға қарсы) болды, онда сот Албанияның ICJ құзыреттілігіне бағынуын білдіретін хаты сотқа құзыреттілік беруге жеткілікті деп тапты.

In contentious cases (adversarial proceedings seeking to settle a dispute), the ICJ produces a binding ruling between states that agree to submit to the ruling of the court. Only states may be parties in contentious cases; individuals, corporations, component parts of a federal state, NGOs, UN organs, and self determination groups are excluded from direct participation, although the court may receive information from public international organizations. However, this does not preclude non state interests from being the subject of proceedings; for example, a state may bring a case on behalf of one of its nationals or corporations, such as in matters concerning diplomatic protection. Jurisdiction is often a crucial question for the court in contentious cases. The key principle is that the ICJ has jurisdiction only on the basis of consent. Under Article 36, there are four foundations for the court's jurisdiction:
Compromis or "special agreement", in which parties provide explicit consent to the court's jurisdiction by referring cases to it. While not true compulsory jurisdiction, this is perhaps the most effective jurisdictional basis, because the parties concerned have a desire for the dispute to be resolved by the court, and are thus more likely to comply with the court's judgment. Compromissory clauses in a binding treaty. Most modern treaties contain such clauses to provide for dispute resolution by the ICJ. Cases founded on compromissory clauses have not been as effective as cases founded on special agreement, since a state may have no interest in having the matter examined by the court and may refuse to comply with a judgment. For example, during the Iran hostage crisis, Iran refused to participate in a case brought by the US based on a compromissory clause contained in the Vienna Convention on Diplomatic Relations and did not comply with the judgment. Since the 1970s, the use of such clauses has declined; many modern treaties set out their own dispute resolution regime, often based on forms of arbitration. Optional clause declarations accepting the court's jurisdiction. Also known as Article 36(2) jurisdiction, it is sometimes misleadingly labeled "compulsory", though such declarations are voluntary. Many such declarations contain reservations that exclude from jurisdiction certain types of disputes (ratione materia). The principle of reciprocity may further limit jurisdiction, as Article 36(2) holds that such declaration may be made "in relation to any other State accepting the same obligation ". As of January 2018, seventy four states had a declaration in force, up from sixty six in February 2011; In the court's early years, most declarations were made by industrialized countries. Since the 1986 Nicaragua case, declarations made by developing countries have increased, reflecting a growing confidence in the court. However, even those industrialized countries that have invoked optional declarations have sometimes increased exclusions or rescinded them altogether. Notable examples include the United States in the Nicaragua case, and Australia, which modified its declaration in 2002 to exclude disputes on maritime boundaries, most likely to prevent an impending challenge from East Timor, which gained independence two months later. Article 36(5) provides for jurisdiction on the basis of declarations made under the Statute of the Permanent Court of International Justice. Article 37 similarly transfers jurisdiction under any compromissory clause in a treaty that gave jurisdiction to the PCIJ. Additionally, the court may have jurisdiction on the basis of tacit consent (forum prorogatum). In the absence of clear jurisdiction under Article 36, jurisdiction is established if the respondent accepts ICJ jurisdiction explicitly or simply pleads on the merits. This arose in the 1949 Corfu Channel Case (U. K. v. Albania), in which the court held that a letter from Albania stating that it submitted to the jurisdiction of the ICJ was sufficient to grant the court jurisdiction.

Құқықтық емес құзыреттілік

Сот түпкілікті шешім шығарғанға дейін дау тараптарының құқықтарын қорғау үшін уақытша шаралар қолдануға құзыретті. Даудың бір немесе екі тарапы Халықаралық сотқа уақытша шаралар беру туралы өтінішпен жүгіне алады. Шекаралық дау ісінде Буркина-Фасо және Мали дау тараптары сотқа уақытша шаралар белгілеу туралы өтініш ұсынды. Соттың қосымша құзыреті оның Статутының 41-бабынан туындайды. Соттың уақытша шаралар туралы бұйрығы, түпкілікті шешім сияқты, дауға қатысушы мемлекеттер үшін міндетті болып табылады. Халықаралық сот тек prima facie құзыреттілік расталған жағдайда ғана уақытша шаралар белгілеуге құзыретті.

Консультативтік пікірлер

Консультативтік пікір – БҰҰ-ның белгілі бір органдары мен агенттіктерге ғана қолжетімді сот функциясы. БҰҰ Хартасы Бас Ассамблеяға немесе Қауіпсіздік Кеңесіне кез келген құқықтық мәселе бойынша Соттан консультативтік пікір сұрау құқығын береді. Бас Ассамблея мен Қауіпсіздік Кеңесінен басқа БҰҰ органдары Халықаралық Соттан консультативтік пікір сұрау үшін Бас Ассамблеяның рұқсатын алуға тиіс. БҰҰ-ның осы органдары тек өздерінің қызмет саласына жататын мәселелер бойынша консультативтік пікір сұрайды. Өтініш алғаннан кейін, Сот қандай мемлекеттер мен ұйымдар пайдалы ақпарат ұсына алатынын анықтайды және оларға жазбаша немесе ауызша мәлімдемелер жасау мүмкіндігін береді. Консультативтік пікірлер БҰҰ агенттіктеріне өздерінің мандаттарына жататын күрделі құқықтық мәселелерді шешуде Соттың көмегін алуға мүмкіндік беретін құрал ретінде көзделген. Принцип бойынша, Соттың консультативтік пікірлері тек кеңес беру сипатында болады, бірақ олар беделді және кеңінен құрметтеледі. Кейбір құжаттар немесе ережелерде консультативтік пікірдің белгілі бір агенттіктер немесе мемлекеттер үшін міндетті екендігі алдын ала қарастырылуы мүмкін, бірақ Сот Статутына сәйкес олар міндетті емес. Бұл міндетті емес сипат консультативтік пікірлердің құқықтық күші жоқ дегенді білдірмейді, себебі олардағы құқықтық негіздемелер халықаралық құқықтың маңызды мәселелері бойынша Соттың беделді пікірлерін көрсетеді. Оларды қабылдауда, Сот негізінен егемен мемлекеттер ұсынған даулы істер бойынша шығаратын міндетті шешімдерін реттейтін ережелер мен процедураларды қолданады. Консультативтік пікір өзінің мәртебесі мен құқықтық негізін Біріккен Ұлттар Ұйымының басты сот органының ресми мәлімдемесі болуынан алады. Консультативтік пікірлер көбінесе даулы болып келеді, себебі қойылған сұрақтар даулы немесе іс шын мәнінде даулы іс сотқа әкелудің жанама жолы ретінде қарастырылған. Консультативтік пікірлердің мысалдары Халықаралық Сот істерінің тізіміндегі «Консультативтік пікірлер» бөлімінде табылуы мүмкін. Осындай белгілі бір консультативтік пікір – Ядролық қарулар жөніндегі іс.

An advisory opinion is a function of the court open only to specified United Nations bodies and agencies. The UN Charter grants the General Assembly or the Security Council the power to request the court to issue an advisory opinion on any legal question. Organs of the UN other than the General Assembly or the Security Council require the General Assembly's authorization to request an advisory opinion of the ICJ. These organs of the UN only request an advisory opinion regarding the matters that fall within the scope of their activities. On receiving a request, the court decides which states and organizations might provide useful information and gives them an opportunity to present written or oral statements. Advisory opinions were intended as a means by which UN agencies could seek the court's help in deciding complex legal issues that might fall under their respective mandates. In principle, the court's advisory opinions are only consultative in character but they are influential and widely respected. Certain instruments or regulations can provide in advance that the advisory opinion shall be specifically binding on particular agencies or states, but inherently they are non binding under the Statute of the court. This non binding character does not mean that advisory opinions are without legal effect, because the legal reasoning embodied in them reflects the court's authoritative views on important issues of international law. In arriving at them, the court follows essentially the same rules and procedures that govern its binding judgments delivered in contentious cases submitted to it by sovereign states. An advisory opinion derives its status and authority from the fact that it is the official pronouncement of the principal judicial organ of the United Nations. Advisory opinions have often been controversial because the questions asked are controversial or the case was pursued as an indirect way of bringing what is really a contentious case before the court. Examples of advisory opinions can be found in the section advisory opinions in the List of International Court of Justice cases article. One such well known advisory opinion is the Nuclear Weapons Case.

Даулы істердің мысалдары

1980 ж. АҚШ Иранның Тегеранда американдық дипломаттарды халықаралық құқықты бұза отырып, ұстап отырғаны туралы шағым жасады. 1982 ж.: Тунис пен Ливия арасындағы континенттік шельфті бөлу туралы дау. 1989 ж.: Иранның 655-ші рейсін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басқарылатын зымырандық крейсері түсіргеніне байланысты Иран тарапынан шағым түсті. 1984 ж.: Мэн шығанағы аймағында АҚШ пен Канаданы бөліп тұратын теңіз шекарасының бағыты туралы дау. 1999 ж.: Югославия Федеративтік Республикасының Солтүстік Атлантика шарты Ұйымының мүше мемлекеттеріне қарсы Косово соғысындағы әрекеттеріне қатысты шағымы. Бұл шағым 2004 жылғы 15 желтоқсанда соттың құзыреті болмағандықтан қабылданбады, себебі Югославия Федеративтік Республикасы бұл шағымды жасаған кезде Халықаралық соттың жарғысына қатысушы емес еді. 2011 ж.: Солтүстік Македония Республикасының (бұрынғы Югославия Македония Республикасы) Грекияның НАТО-ға қосылуына вето қоюы екі ел арасындағы 1995 жылғы 13 қыркүйектегі Уақытша келісімді бұзады деген шағымы. 2011 жылғы 5 желтоқсанда шағым бойынша шешім Солтүстік Македонияның пайдасына қабылданды. 2005 ж.: Конго Демократиялық Республикасының Уганда өз егемендігін бұзғаны және Конго Демократиялық Республикасы миллиардтаған долларлық ресурстарды жоғалтқаны туралы шағымы Конго Демократиялық Республикасының пайдасына шешілді. 2017 ж.: Үндістан Республикасының Пәкістан әскери соты Үндістан азаматы Кулбхушан Джадхавқа тыңшылық және қиындық тудыру қылмыстары бойынша өлім жазасын бергені туралы шағымы. 2022 ж.: Украинаның Ресейге қарсы 1948 жылғы Геноцид конвенциясын бұзғаны туралы шағымы, Украина мен Ресей екеуі де оған қатысушы болып табылады, Украинаны басып алу үшін геноцидті сылтау ретінде жалған түрде пайдаланды. Халықаралық геноцид зерттеушілер қауымдастығы Украинаны қолдады, ол Ресейге шабуылдауды тоқтатуға бағытталған шұғыл уақытша шаралар қабылдауды сұрады. Ресей өкілдері қатысудан бас тартты. 16 наурызда Халықаралық сот 13–2 дауыспен (Ресей және Қытай судьялары қарсы дауыс берді) Ресейге "әскери операцияларды дереу тоқтатуға" бұйрық берді. Бұл бұйрық Ресей үшін міндетті, бірақ Халықаралық сот оны орындауға құқылы емес.

1980: A complaint by the United States that Iran was detaining American diplomats in Tehran in violation of international law. 1982: A dispute between Tunisia and Libya over the delimitation of the continental shelf between them. 1989: A complaint by Iran after the shooting down of Iran Air Flight 655 by a United States Navy guided missile cruiser. 1984: A dispute over the course of the maritime boundary dividing the U. S. and Canada in the Gulf of Maine area. 1999: A complaint by the Federal Republic of Yugoslavia against the member states of the North Atlantic Treaty Organization regarding their actions in the Kosovo War. This was denied on 15 December 2004 because of lack of jurisdiction, the FRY not being a party to the ICJ statute at the time it made the application. 2011: A complaint by the Republic of North Macedonia (former Yugoslav Republic of Macedonia) that Greece's vetoing of its accession to NATO violates the Interim Accord of 13 September 1995 between the two countries. The complaint was decided in favour of North Macedonia on 5 December 2011. 2005: A complaint by the Democratic Republic of the Congo that its sovereignty had been violated by Uganda and that the DRC had lost billions of dollars worth of resources was decided in favour of the DRC. 2017: A complaint by the Republic of India regarding a death penalty verdict against an Indian citizen, Kulbhushan Jadhav, by a Pakistani military court (based on alleged espionage and subversive activities). 2022: A complaint by Ukraine against Russia for violating the 1948 Genocide Convention, to which both Ukraine and Russia are parties, by falsely claiming genocide as a pretext for invading Ukraine. The International Association of Genocide Scholars supported Ukraine, who asked for expedited provisional measures directing Russia to halt its offensive. Russian representatives refused to appear. On 16 March, the ICJ ordered Russia to "immediately suspend the military operations", on a 13–2 vote with the Russian and Chinese judges in opposition. The order is binding on Russia, but the ICJ cannot enforce it.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесімен қарым-қатынас

94-бапта БҰҰ-ның барлық мүшелеріне, оларға қатысты сот шешімдерін орындау міндеттілігі жүктеледі. Егер тараптар орындамаса, мәселе күш қолдану шаралары үшін Қауіпсіздік Кеңесіне жіберілуі мүмкін. Мұндай күш қолдану әдісінде белгілі бір қиындықтар бар. Егер сот шешімі Қауіпсіздік Кеңесінің бейкүнә бес мүшесінің біріне немесе олардың одақтастарына қарсы шықса, онда ол мүше күш қолдану туралы кез келген қаулыны вето құқығы арқылы тоқтатуы мүмкін. Мысалы, Никарагуа ісінен кейін, Никарагуа АҚШ-тың сот шешімін орындамағаны туралы мәселені Қауіпсіздік Кеңесіне көтерді. 2003 жылы тараптар (Ұлыбритания, АҚШ және Ливия) соттан тыс келісімге келгендіктен, іс бойынша шешім қабылданған жоқ. Соттың көпшілігі дауды Қауіпсіздік Кеңесімен қақтығысқа түсіретіндей етіп шешуге құлшынбады. Никарагуа ісінде сот Қауіпсіздік Кеңесінің әрекеті мен Халықаралық соттың шешімі арасында міндетті түрде қайшылық жоқ екенін мәлімдеді. Дегенмен, қақтығысқа мүмкіндік туғанда, теңгерім Қауіпсіздік Кеңесінің пайдасына ие болады. Егер тараптардың бірі "Соттың шешімімен оған жүктелген міндеттерін орындамаса", Қауіпсіздік Кеңесі, егер ол мұндай шараларды қажет деп тапса, "ұсыныстар жасауға немесе шаралар қабылдауға" шақырылуы мүмкін. Іс жүзінде, соттың өкілеттіктері жеңілген тараптың сот шешімін орындауға құлшынбауымен және Қауіпсіздік Кеңесінің салдарларын қолдануға құлшынбауымен шектелген. Алайда, теориялық тұрғыдан алғанда, "іске қатысты тараптар үшін сот шешімі міндетті, соңғы және шағымдануға жатпайды", және "Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі, Хартіяға қол қою арқылы, ол тарап болып табылатын іс бойынша Халықаралық соттың кез келген шешімін орындауға міндеттенеді". Мысалы, АҚШ 1946 жылы құрылғаннан кейін соттың міндетті юрисдикциясын қабылдады, бірақ 1984 жылы, Никарагуаға қарсы іс бойынша, соттың АҚШ-ты Никарагуа үкіметіне қарсы "күш қолданудан бас тартуға" шақырған шешімінен кейін оны қабылдаудан бас тартты. Сот (американ судьясы ғана келіспейді) АҚШ-тың "Никарагуамен достық туралы шартта Никарагуаға қарсы күш қолданбау міндеттемесін бұзғанын" анықтады және АҚШ-қа соғыс үшін өтемақы төлеуді бұйырды. Сот шешімі тек осы даудың тараптарын ғана байланыстырады. Алайда, 38-баптың 1(d) тармақшасына сәйкес, сот өзінің бұрынғы шешімдерін қарастыра алады және оларды жиі сілтеме жасайды. Егер тараптар келіссе, олар сотқа ex aequo et bono ("әділдік пен игілік үшін") шешім қабылдауға еркіндік бере алады, бұл Халықаралық сотқа жағдайға қарай әділ шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл ереже сот тарихында қолданылмаған. Бүгінгі күнге дейін Халықаралық сот шамамен 180 істі қарады.

Article 94 establishes the duty of all UN members to comply with decisions of the court involving them. If parties do not comply, the issue may be taken before the Security Council for enforcement action. There are obvious problems with such a method of enforcement. If the judgment is against one of the five permanent members of the Security Council or its allies, any resolution on enforcement could then be vetoed by that member. That occurred, for example, after the Nicaragua case, when Nicaragua brought the issue of the United States' noncompliance with the court's decision before the Security Council. A decision on the merits has not been given since the parties (United Kingdom, United States, and Libya) settled the case out of court in 2003. There was a marked reluctance on the part of a majority of the court to become involved in a dispute in such a way as to bring it potentially into conflict with the Council. The court stated in the Nicaragua case that there is no necessary inconsistency between action by the Security Council and adjudication by the ICJ. However, when there is room for conflict, the balance appears to be in favour of the Security Council. Should either party fail "to perform the obligations incumbent upon it under a judgment rendered by the Court", the Security Council may be called upon to "make recommendations or decide upon measures" if the Security Council deems such actions necessary. In practice, the court's powers have been limited by the unwillingness of the losing party to abide by the court's ruling and by the Security Council's unwillingness to impose consequences. However, in theory, "so far as the parties to the case are concerned, a judgment of the Court is binding, final and without appeal", and "by signing the Charter, a State Member of the United Nations undertakes to comply with any decision of the International Court of Justice in a case to which it is a party." For example, the United States had previously accepted the court's compulsory jurisdiction upon its creation in 1946 but in 1984, after Nicaragua v. United States, withdrew its acceptance following the court's judgment that called on the US to "cease and to refrain" from the "unlawful use of force" against the government of Nicaragua. The court ruled (with only the American judge dissenting) that the United States was "in breach of its obligation under the Treaty of Friendship with Nicaragua not to use force against Nicaragua" and ordered the United States to pay war reparations. The court's decision binds only the parties to that particular controversy. Under 38(1)(d), however, the court may consider its own previous decisions and frequently cites them. If the parties agree, they may also grant the court the liberty to decide ex aequo et bono ("out of equality, and for the good"), granting the ICJ the freedom to make an equitable decision based on what is fair under the circumstances. That provision has not been used in the court's history. So far, the International Court of Justice has dealt with about 180 cases.

Процедура

Халықаралық сот өзінің қағидаларын қабылдауға уәкілетті. Сот өкіметі Халықаралық соттың 1978 жылғы Төрелік қағидаларында (2005 жылғы 29 қыркүйекте өзгертілген) белгіленген.

Сындар

Халықаралық сот өз шешімдері, рәсімдері және құқықтары тұрғысынан сынға ұшырады. Біріккен Ұлттар Ұйымына қатысты сын-ескертпелер сияқты, соттың көптеген сыншылары мен қарсыластары судьялардың құрамына немесе олардың шешімдеріне қатысты нақты мәселелерге емес, мүше мемлекеттердің жарғысы арқылы оған берген жалпы құқыққа сілтеме жасайды. Басты сын тұстарында мыналар бар: "Міндетті" юрисдикция екі тарап та оның шешіміне бағынуға келіскен жағдайларда ғана қолданылады, сондықтан агрессия жағдайлары әдетте Қауіпсіздік Кеңесіне жүгітіліп, онда қарастырылады. Халықаралық соттың шешімдері мемлекеттер үшін заңды түрде міндетті болғанымен, олардың келісімі немесе орындауы болмаса, күшіне енбейді. Халықаралық сот ұйымдардың, жеке кәсіпорындардың және жеке тұлғалардың істерін қарауға құқылы емес. Бұған қоса, БҰҰ агенттіктері тек міндетті емес кеңес беру пікірін беру жағдайында ғана мәселе көтере алады. Ұлттық мемлекеттер ғана осы тұлғалар үшін іс қозғауға және айыпталушы болуға құқылы. Осының салдарынан соғыс қылмыстарының, адамзатқа қарсы қылмыстардың және азшылықтардың құрбандары ұлттық мемлекеттерінен қолдау алмауы мүмкін. Халықаралық соттың қарауына бағынбаған басқа да халықаралық тақырыптық соттар бар, мысалы, ХҚС. Халықаралық соттан өзгеше, ХҚС сияқты халықаралық тақырыптық соттар Біріккен Ұлттар Ұйымынан тәуелсіз жұмыс істейді. Әртүрлі халықаралық соттар арасындағы осындай екіұшты құрылым кейде соттардың тиімді және бірлескен юрисдикцияны жүзеге асыруын қиындатады. Халықаралық сот биліктің толық бөлінуіне ие емес, Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері тіпті олар өздері міндеттемелерді орындауға келіскен жағдайларда да іс жүргізуді вето құқығы арқылы тоқтатуға мүмкіндік алады. Юрисдикцияның өзі міндетті күшке ие болмағандықтан, көптеген жағдайларда агрессия жағдайлары Қауіпсіздік Кеңесінің қаулысы арқылы қарастырылады. Сондықтан Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері Халықаралық соттың алдындағы жауапкершіліктен жалтарып қалу мүмкіндігіне ие, бұл Никарагуа мен АҚШ арасындағы сот ісінде көрсетілген. Сот шешімдерді қабылдауда сақтық танытқаны үшін айыпталады, оның шешімдері тараптардың ұсыныстарын юрисдикциялық негізде қабылдамауға және олардың арасындағы негізгі дауды шешпеуге бағытталған.

The International Court has been criticized with respect to its rulings, its procedures, and its authority. As with criticisms of the United Nations, many critics and opponents of the court refer to the general authority assigned to the body by member states through its Charter, rather than to specific problems with the composition of judges or their rulings. Major criticisms include the following:
"Compulsory" jurisdiction is limited to cases where both parties have agreed to submit to its decision, and so instances of aggression tend to be automatically escalated to and adjudicated by the Security Council. ICJ rulings are legally binding on states but not enforceable without their approval or compliance. The International Court of Justice cannot hear the cases of organizations, private enterprises, and individuals. Furthermore, UN agencies are unable to raise a case except in the circumstance of a non binding advisory opinion. The national states are the only ones who are able to bring cases for and act as defendants for these individuals. As a result, victims of war crimes, crimes against humanity and minority groups may not have the support of their national state. Other existing international thematic courts, such as the ICC, are not under the umbrella of the International Court. Unlike ICJ, international thematic courts like ICC work independently from United Nations. Such dualistic structure between various international courts sometimes makes it hard for the courts to engage in effective and collective jurisdiction. The International Court does not enjoy a full separation of powers, with permanent members of the Security Council being able to veto enforcement of cases, even those to which they consented to be bound. Because the jurisdiction does not have binding force itself, in many cases, the instances of aggression are adjudicated by Security Council by adopting a resolution, etc. There is, therefore, a likelihood for the permanent member states of Security Council to avoid the legal responsibility brought up by International Court of Justice, as shown in the example of Nicaragua v. United States. The court has been accused of judicial parsimony, with its rulings tending to dismiss submissions of parties on jurisdictional grounds and not resolving the underlying dispute between them.