Бертранд Рассел Трибуналы: Вьетнам және әлемдік соғыс қылмыстары

Кіріспе

1966 жылы Бертран Рассел құрған Халық трибуналы, Рассел трибуналы деп белгілі, сондай-ақ Халықаралық соғыс қылмыстары трибуналы, Рассел-Сартр трибуналы немесе Стокгольм трибуналы деп те аталады. Бұл 1966 жылы британдық философ және Нобель сыйлығының иегері Бертран Рассел ұйымдастырған жеке Халық трибуналы болды. Оны француз философы және жазушысы Жан-Поль Сартр, Лелио Бассо, Симон де Бовуар, Владимир Дедьер, Ральф Шоенман, Исаак Дойчер, Гюнтер Андерс және тағы басқалар басқарды. Трибунал АҚШ-тың сыртқы саясатын және Вьетнамдағы әскери араласуын зерттеп, бағалады. Бертран Рассел осы органның құрылуын былай негіздеді: Егер белгілі бір әрекеттер мен шарттарды бұзу қылмыс болса, оларды АҚШ жасаса да, немесе Германия жасаса да, олар қылмыс болып табылады. Біз өзімізге қарсы қолданылмасын деп тілейтін қылмыстық мінез-құлық ережесін басқаларға қарсы қолдануға дайын емеспіз. – Роберт Х. Джексон, Нюрнберг соғыс қылмыстары процесінің бас прокуроры.

Трибунал 1966 жылдың қараша айында құрылды және 1967 жылы Швецияның Стокгольм және Данияның Роскилде қалаларында екі сессияда өтті. Бертран Расселдің Вьетнамдағы қарулы қақтығыстар туралы «Вьетнамдағы соғыс қылмыстары» атты кітабы 1967 жылдың қаңтарында жарық көрді. Оның қосымшасы осы тергеу органының құрылуын қажет етті деп атап көрсетті. Трибуналдың қорытындылары АҚШ-та көбінесе назарға алынбады. Сонымен қатар, психиатрия, адам құқықтары, Израиль-Палестина жанжалы және соңғы кезде даулы Джамму және Кашмир аумағы сияқты түрлі мәселелер бойынша да трибуналдар өткізілді.

Құрамы мен шығу тегі

Соттың екі сессиясына 18 елдің өкілдері қатысты. Өзін Халықаралық соғыс қылмыстары трибуналы деп атаған трибунал комитеті 25 танымал тұлғадан тұрды, олардың көп бөлігі солшыл бейбітшілік ұйымдарынан шыққан, соның ішінде Нобель сыйлығының лауреаттары, Батырлық медальдарының иегерлері және гуманитарлық және әлеуметтік салалардағы ерекше еңбектері үшін марапатталғандар бар еді. Вьетнам да, АҚШ та 25 мүшелік құрамда тікелей өкілдік етпеді, алайда бірнеше мүше американдық азаматтар болды. Трибуналға 30-нан астам адам куәлік берді, олардың ішінде АҚШ әскери қызметкерлері және Вьетнамдағы екі соғысқан тараптың өкілдері де болды. Трибуналды қаржыландыруға Солтүстік Вьетнам үкіметінен жасалған ірі үлес кірді, бұл үшін Расселл Хо Ши Минге тікелей өтініш жасаған еді.

Кейінгі соттар

Расселл трибуналы деген атаумен, сол үлгідегі қосымша трибуналдар өткізілді. Латын Америкасы жөніндегі екінші Расселл трибуналы үш жыл бойы үш сессияда өткізілді және Аргентина мен Бразилиядағы әскери диктатуралар кезінде адам құқықтарын бұзуға (Рим, 1974), Чилидегі әскери төңкеріске (Рим, 1974–76), үшінші трибунал Германиядағы адам құқықтары жағдайына (1978), төртінші трибунал Американың түпкілікті халықтарының құқықтарына (Роттердам, 1980), кейін Американың түпкілікті халықтарының қатеріне (1982), психиатриядағы адам құқықтарына (Берлин, 2001), Иракқа (Брюссель, 2004) және Палестинаға (Барселона, 2009–12) арналды. Кейбір тарихшылар мен белсенділер трибуналды сынға алды, оның заңдық мәртебесінің жоқтығын айтты. Расселл трибуналының жабылу сессиясында үш жаңа институт құрылғаны жарияланды: Халықтардың құқықтары мен бостандықтары үшін халықаралық қор, Халықтардың құқықтары мен бостандықтары үшін халықаралық лига және Тұрақты халықтар трибуналы. Тұрақты халықтар трибуналы 1979 жылдың 23 маусымында Болоньяда құрылды. Құрылғаннан бастап 1984 жылдың сәуіріне дейін трибунал Батыс Сахара және Эритрея жөнінде екі консультативтік пікір білдірді және сегіз сессия өткізді (Аргентина, Филиппин, Сальвадор, Ауғанстан I және II, Шығыс Тимор, Заир және Гватемала). Соңғысы 1983 жылдың қаңтарында Мадридте аяқталды. 1984 жылдың 13–16 сәуірінде Парижде армян геноцидін зерттеу үшін арнайы тыңдау өтті. Трибуналдың 35 мүшесінің арасында үш Нобель сыйлығының иегері – Шон МакБрайд, Адольфо Перес Эскивель және профессор Джордж Уолд, сондай-ақ он заңгер, теолог, ғалым және саяси қайраткер болды. Трибунал армян геноциді кезінде геноцидтің заңмен тыйым салынғанын, бірақ жазбаша ережелерде нақты түрде тыйым салынбағанын, сондықтан 1948 жылғы геноцид қылмысының алдын алу және жазалау жөніндегі халықаралық конвенция бұрыннан бар тыйымды ресми түрде бекіткенін тұжырымдады. Трибунал 1915–1917 жылдар аралығындағы армяндарды қырғынға ұшырату армян халқын жүйелі түрде жою ниетін көрсеткенін, бұл ниет 1948 жылғы конвенцияның II бабында көрсетілгенін және бұл, сөзсіз, геноцид екенін, ол 1890 жылдары Осман империясында пайда болған саясаттың көрінісі екенін мәлімдеді. Трибунал түрік үкіметтерінің Кемалистік республика құрылғаннан бері геноцидті жоққа шығаруын ("асалаушы бас тарту") қабылдауға болмайтын деп сынға алды. Үштен астам онжылдықтан кейін Расселл трибуналының үлгісін Ирак бойынша әлемдік трибунал қабылдады, ол Жаңа американдық ғасыр жобасы, 2003 жылғы Иракқа басып кіру және одан кейінгі Иракты оккупациялау, сондай-ақ олардың арасындағы байланыстарды ұқсас талдау үшін өткізілді.

Additional tribunals using the same model and the denomination Russell Tribunal have been held. The Second Russell Tribunal on Latin America was held over three sessions that spanned three years and focused on human rights violations during the military dictatorships in Argentina and Brazil (Rome, 1974), on Chile's military coup d'état (Rome, 1974–76), the third tribunal focused on the situation of Human Rights in Germany (1978), the fourth tribunal focused on the rights of the Indians of the Americas (Rotterdam 1980), subsequent tribunals forcused on the Threat of Indigenous Peoples of America (1982), on Human Rights in Psychiatry (Berlin, 2001), on Iraq (Brussels, 2004), and on Palestine (Barcelona, 2009–12). The tribunal was criticised by some historians and activists who argue against its lack of standing. At the closing session of the Russell Tribunal the creation of three new institutions was announced: the International Foundation for the Rights and Liberations of Peoples, and the International League for the Rights and Liberations of Peoples, and the Permanent Peoples' Tribunal. The Permanents People's Tribunal was established in Bologna on 23 June 1979. Between its founding and April 1984, the tribunal pronounced two advisory opinions on Western Sahara and Eritrea and held eight sessions (Argentina, Philippines, El Salvador, Afghanistan I and II, East Timor, Zaire and Guatemala). The latter was concluded in January 1983 in Madrid. A special hearing was conducted in Paris on 13–16 April 1984 to investigate the Armenian genocide. The Tribunal's 35 member panel included three Nobel Prize winners—Seán MacBride, Adolfo Pérez Esquivel and Professor George Wald— and ten eminent jurist, theologians, academics and political figures. The tribunal concluded that genocide was already prohibited by law at the time the Armenian Genocide took place that though not explicitly banned by written rules it was not legally tolerated thus the 1948 International Convention for the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide was formally expressing an already existing prohibition. The tribunal concluded that the massacres of Armenians between 1915 and 1917 revealed the intention of the systematic extermination of the Armenian people, intent as specified in article II of the 1948 convention, and that it was undoubtedly a genocide, the manifestation of a policy that had emerged in the Ottoman Empire in the 1890s. The tribunal criticised as unacceptable the denial (il diniego abusive "the abusive refusal") of the genocide by Turkish governments since the establishment of the Kemalist republic. More than three decades later, the Russell Tribunal model was followed by the World Tribunal on Iraq, which was held to make a similar analysis of the Project for the New American Century, the 2003 Invasion of Iraq and subsequent occupation of Iraq, and the links between these.

1974-76: Бразилия, Чили және Латын Америкасындағы репрессия туралы (Рим, Брюссель)

Расселл 1970 жылы қайтыс болғаннан кейін сенатор Лелио Бассо 1973 жылы екінші трибунал ұйымдастыруға кірісті. Трибунал бастапқыда Бразилиядағы адам құқықтарының бұзылуына назар аударды, бірақ Чилидегі әскери төңкерістен кейін, оның құзырына Чили де кірді, содан соң Латын Америкасының барлық елдерін қамтыды. Трибуналды құрғандар ресми түрде "Бразилия, Чили және Латын Америкасындағы репрессиялар жөніндегі Расселдің ІІ трибуналы" деп атады. Трибунал 1974 жылдан 1976 жылға дейін Рим мен Брюссельде үш сессияда өтті. Бассо трибунал төрағасы болды, ал жазушы Габриэль Гарсия Маркес, тарихшылар Владимир Дедижер мен Альберт Собуль және заң профессоры Франсуа Риго вице-президенттер болып тағайындалды.

2001: Психиатриядағы адам құқықтары туралы (Берлин)

2001 жылы Томас Сзас және басқалар 30 маусым мен 2 шілде аралығында Берлинде өткен психиатриядағы адам құқықтары жөніндегі Расселл трибуналына қатысты. Трибунал екі кешім шығарды: көпшілік кешімінде "психиатрияда адам құқықтарының ауыр бұзылуы" болғаны және психиатрия "күш пен есеп берусіздіктің үйлесімі үшін кінәлі" екені жарияланды; Израильдік құқық профессоры Алон Харел мен бразилиялық жазушы Пауло Коэльо қол қойған азшылық кешімі "психиатрияның рөлін қоғамдық түрде сынға алуды" ұсынды.

2009-2014 жж.: Палестина туралы (Барселона, Лондон, Кейптаун, Нью-Йорк, Брюссель)

Палестина бойынша Расселл трибуналы (РТТ) 2009 жылдың наурызында құрылды. 2011 жылдың сәуірінде қауымдастық Брюссельде заңды тіркелген коммерциялық емес ұйымға айналды, оны Пьер Галанд [fr], Жак Михиелс, Жак Дебатти, Надя Фарх, Анри Эйзендрат және Розелин Сонет құрды. Бұрынғы сайланбаған PS сенаторы Галанд қауымдастықтың президенті болып тағайындалды. Трибуналдың бірінші отырысы 2010 жылдың наурыз айында Барселонада өтті. Бұл отырыстың мақсаты – Еуропалық Одақ пен оның мүше мемлекеттерінің Палестина-Израиль қақтығысындағы қатысуы мен немқұрайлылығын қарастыру болды. 2011 жылдың 24 қыркүйегінде Расселл трибуналының бельгиялық қолдау комитеті 15 000 евродан астам қаржы жинады. Caipirinha Foundation RToP-ты грант алған ұйым ретінде тізімдеген, бірақ гранттың сомасы мен алынған жылын жарияламайды. RToP-тың төртінші халықаралық сессиясы 2012 жылдың 6-7 қазанында Нью-Йоркте өтті. Бесінші сессия 2013 жылдың 16-17 наурызында Брюссельде өтті. 2014 жылдың 8 шілдесінде Газа секторында басталған Израильдің "Қорғаныш шеті" операциясына жауап ретінде 2014 жылдың 24 қыркүйегінде Брюссельде кезектен тыс сессия өтті.

2021: Кашмир туралы (Сараево, Босния-Герцеговина)

Кашмир жөніндегі Рассел трибуналы Босния және Герцеговинаның Сараево қаласында іске қосылып, 2021 жылдың 17-19 желтоқсаны аралығында өтті. Оны канадтық үкіметтік емес ұйым «Kashmir Civitas» ұйымдастырды, аталған ұйымның бас хатшысы – канадтық ғалым Фархан Мужахид Чак. Трибуналға Ричард Фальк, Сами аль Ариан, Джонатан А.К. Браун, Дэвид Хёрст және Омар Сулейман қатысты. Іс-шараны Дүниежүзілік Кашмир хабардарлық форумы, Бертран Рассел бейбітшілік қоры, Тұрақты халықтар трибуналы, Aljazeera Balkans, Nahla, Сараево қаласындағы жоғары білім беру орталығы және Сараево халықаралық университеті қолдады және серіктес болды.

Сындар

Трибунал Вьетконгда жасады деген соғыс қылмыстарын тергемеді; Ральф Шонман былай деді: "Лорд Расселл мұны жасауды ешқашан ойламас еді, тіпті Варшава геттосындағы еврейлерді нацистерге қарсы көтерілісі үшін соттағандай". Тарихшы Гюнтер Леви Расселл трибуналын "соғыс қылмыстарын жариялаудың нағыз индустриясының" бір бөлігі деп атады, себебі американдық әскерилердің саны артып, олардың қатыгездіктер туралы жарияланған естеліктерімен шыға бастады, ал ғалымдар мен бейбітшілік ұйымдары соғыс қылмыстарын қарастыратын трибуналдар өткізді. 1965 жылғы "Вашингтонға наурыз" науқанының төрағасы Стаутон Линдті Расселл трибуналға қатысуға шақырды, бірақ ол шақырудан бас тартты. Линдтің қарсылығы мен трибуналға сын-пікірлері Расселдің тек Солтүстік Вьетнам мен Ұлттық азаттық фронтының әрекеттерін тексеруді жоспарлағанына байланысты болды. Линд былай деп жазды: "Шақыруды ұсынған елшімен сөйлескенде, мен кез келген қақтығыстағы тараптардың соғыс қылмыстары трибуналға қаралуын қаладым. Менің ойымша, "қылмыс" дегеніміз – оны кім жасаса да, дұрыс емес әрекет. Мен: "Егер Оңтүстік Вьетнамның Ұлттық азаттық фронты қарусыз тұтқындарды азаптаса не болады?" – деп сұрадым. Мен түсінгендей, жауап: "Империалистік агрессорды теңізге лақтыру үшін кез келген нәрсе ақталады" болды. Мен трибуналға қатысудан бас тарттым". Бертран Рассел Бейбітшілік қорымен жұмыс істеген, бірақ трибуналға қатыспаған Дэвид Хоровиц 30 жылдан кейін Расселл трибуналының коммунистік қылмыстарды да тергемеуіне қатысты сын туралы жазды. Ол өзінің естеліктерінде Жан-Поль Сартрдың "кедей шаруалар ұйымының әрекеттерін және жоғары ұйымдасқан мемлекеттің қолдауымен келген үлкен армияның әрекеттерін бір санатқа қоймаймын" дегенін айтқан. Хоровиц Сартрдың сөздерін "коммунистер, өздерінің мәні бойынша, соғыс қылмыстарын жасай алмайды" деп түсіндірді. Тарихшы Коди Дж. Фостер жасаған трибунал туралы толыққанды тарихи зерттеу, керісінше, трибуналда ұсынылған дәлелдердің сенімді және теңгерімді болғанын, ал бастаманың американдық қоғамның Вьетнам соғысы туралы пікірін өзгерту үшін маңызды болғанын көрсетті. Бұдан әрі, ол Вьетнам соғысы туралы бірнеше фильмдер мен деректі фильмдерге әсер етті. 2011 жылдың қазан айында "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мақаласында судья Ричард Голдстоун Палестинадағы Расселл трибуналы туралы былай деді: "Бұл "трибунал" емес. "Дәлелдер" бір жақты болады және "қазылар алқасының" мүшелері Израильге қатысты қатал пікірлерімен белгілі сыншылар. Израильде апартеид жоқ. Бұл жердегі ешбір нәрсе 1998 жылғы Рим статутындағы апартеидтің анықтамасына жақын емес". Оңтүстік Африка журналисі және адам құқықтары жөніндегі белсенді Бенджамин Погрунд, қазір Израильде тұрады, Палестинадағы Расселл трибуналының Кейптаун сессиясын "Бұл театр: актерлер өз рөлдерін біледі және нәтиже олар басталғанға дейін белгілі. Израильді лайға тартуға тырысады" деп сипаттады. Кейптаун сессиясынан кейін Израильдің депутаты Отниел Шнеллер Кнессет этика комитетіне "Израиль – апартеид мемлекеті" деп куәлік берген депутат Ханин Зоабиге қарсы шағым түсірді. Оңтүстік Африкалық еврейлер тобы сотқа наразылық білдірді, ал наразылық акциясын ұйымдастырушы оны "Кенгуру соты" деп атады. Даниэле Арчибуги мен Элис Пиз халықаралық қылмыстарға айыпталушылардың айыптаушылардың бейтараптығына күдік тудыруы жиі кездесетін жағдай екенін айтады. Сондай-ақ, пікірлер трибуналдарын ұйымдастырушылар да, басқа трибуналдар сияқты, жағымсыз болуы немесе жеткіліксіз дәлелдер ұсынуы мүмкін. Бірақ құқықтың үстемдігін одан әрі дамыту үшін, осы трибуналдардың нәтижесіне қанағаттанбаған адамдар негізсіз сынға емес, қосымша дәлелдер мен құқықтық аргументтер ұсынуға мүмкіндік алғанын тиіс. Олардың пікірінше, құқықтық дискурс қарама-қайшы көзқарастардың қақтығысына негізделеді.

The tribunal did not investigate alleged war crimes by the Viet Cong; Ralph Schoenman commented: "Lord Russell would think no more of doing that than of trying the Jews of the Warsaw Ghetto for their uprising against the Nazis." The Russell Tribunal was included by historian Guenter Lewy as part of a "veritable industry publicizing alleged war crimes", as increasing numbers of American servicemen were stepping forward with published accounts of their experiences with atrocities, and scholars and peace organisations were holding tribunals dealing with war crimes. Staughton Lynd, chairman of the 1965 "March on Washington", was asked by Russell to participate in the tribunal and rejected the invitation. Lynd's objections and criticism of the Tribunal were based on the fact that Russell planned to investigate only non North Vietnamese and National Liberation Front conduct. Lynd wrote that "in conversation with the emissary who proffered the invitation, I urged that the alleged war crimes of any party to the conflict should come before the Tribunal. After all, I argued, a "crime" is an action that is wrong no matter who does it. Pressing my case, I asked, "What if it were shown that the National Liberation Front of South Vietnam tortures unarmed prisoners?" The answer, as I understood it, was, "Anything is justified that drives the imperialist aggressor into the sea." I declined the invitation to be a member of the Tribunal." David Horowitz, who did some work for the Bertrand Russell Peace Foundation but didn't participate in the Tribunal, wrote 30 years later about the criticism that the Russell Tribunal would not also investigate alleged Communist atrocities. In his memoirs, Horowitz wrote that Jean Paul Sartre said, "I refuse to place in the same category the actions of an organization of poor peasants and those of an immense army backed by a highly organized country ". Horowitz interpreted Sartre's words to mean "the Communists were, by definition, incapable of committing war crimes." A detailed historical account of the tribunal carried out by historian Cody J. Foster, on the contrary, has argued that the evidence produced in the tribunal was reliable and well balanced, and that the initiative was very important to re balance the American public opinion views about the Vietnam war. Furthermore, it inspired several subsequent films and documentaries on the Vietnam war. Judge Richard Goldstone, writing in The New York Times in October 2011, said of the Russell Tribunal on Palestine that "It is not a 'tribunal.' The 'evidence' is going to be one sided and the members of the 'jury' are critics whose harsh views of Israel are well known. In Israel, there is no apartheid. Nothing there comes close to the definition of apartheid under the 1998 Rome Statute." South African journalist and human rights activist Benjamin Pogrund, now living in Israel, described the Cape Town Session of the Russell Tribunal on Palestine as "It's theatre: the actors know their parts and the result is known before they start. Israel is to be dragged into the mud." After the Cape Town session, Israeli MK Otniel Schneller filed a complaint with the Knesset's Ethics Committee against MK Hanin Zoabi, who testified at the Tribunal that "Israel is an apartheid state". A group of Jewish South Africans protested against the court, and the organiser of the protest called it a "Kangaroo Court." Daniele Archibugi and Alice Pease have argued that it is a rather common practice that those accused of international crimes challenge the impartiality of their accusers. And it may be the case that the organisers of opinion tribunals, as of any other tribunal, might be biased or produce insufficient evidence. But to further develop the rule of law, those which are unsatisfied about the outcomes of these tribunals should be able to produce further evidence and legal arguments rather than unsubstantiated criticism. Legal discourse, they argue, is necessarily based on the opposition of contrasting views.

Басқа дереккөздер

Үндеу қылмысына қарсы: Расселлдің халықаралық соғыс қылмыстары трибуналының материалдары, Дж. Даффетт редакторылығымен, О'Хэр кітаптары, Нью-Йорк, 1968. Радикалды ұл: Ұрпақтар саяхаты, Дэвид Хоровиц, Free Press, Нью-Йорк, 1997. Бертран Расселдің "Вьетнамдағы соғыс қылмыстары", 1967, Қосымшаға қараңыз. Солтүстік Вьетнам: құжаттар жинағы, Джон Герасси, Allen & Unwin, Лондон, 1968. "Расселл трибуналы". Режиссері – Стаффан Ламм. 2003/2004 жылдар. Қылмыс және жаһандық әділдік: Халықаралық жазалау динамикасы, Даниэле Арчибуги және Элис Пиз, Polity Press, Кембридж, 2018.