Кіріспе

Жаңа Зеландия теңіз арыстаны (Phocarctos hookeri), бұрын Хукер теңіз арыстаны деп белгілі болған, ал маори тілінде пакаке (еркек және әйел есімдері үшін) немесе whakahao (еркек) және kake (әйел) деп аталады, – Жаңа Зеландияға ғана тән теңіз арыстанының бір түрі. Олар негізінен Жаңа Зеландияның суантарктикалық Окленд және Кэмпбелл аралдарында көбейеді, соңғы жылдары Жаңа Зеландияның Оңтүстік және Стюарт аралдарының жағалауында баяу көбейіп, қайтадан қоныстануда. Жаңа Зеландия теңіз арыстанының саны шамамен 12 000-ға жетеді және ол әлемдегі ең сирек кездесетін теңіз арыстанының бірі. Олар Phocarctos туысының жалғыз түрі болып табылады.

Физиологиясы мен мінез-құлқы

Жаңа Зеландия теңіз арыстандары – Жаңа Зеландияның ең ірі жануарларының бірі. Барлық оттаридтер сияқты, олар айқын жыныстық диморфизмге ие; ересек еркектердің ұзындығы және салмағы ал ересек ұрғашылардың ұзындығы және салмағы болады. Туғанда балалардың ұзындығы және салмағы құрайды; туылған кездегі жүні қалың, қоңыр түсті, ал басының жоғарғы бөлігінде, мұрнында, құйрығында және қанаттарының табанында сарымызғы іздер болады. Ересек ұрғашылардың жүні сарыдан кремді сұрға дейін өзгереді, мұрны мен қанаттарының айналасындағы пигментациясы қараңғырақ. Ересек еркектер қара қоңыр түсті, иықтарына жететін қалың, кербез жүнді қара маңдайлары бар. Жаңа Зеландия теңіз арыстандары жоғары дәрежеде филопатриялық. Жаңа Зеландия теңіз арыстанының құрлықтағы мінез-құлқы басқа тұяқты жануарлар түрлерінен ерекшеленеді. Көбелек шағылысу маусымында ұрғашы Жаңа Зеландия теңіз арыстандары өз балаларын еркектердің мазалауынан, желден, дауылдан және потенциалды паразиттік инфекциялардан қорғау үшін бірте-бірте құрлыққа көшеді. Олар құмды жағалаулардан биік шөптерге, тіпті орманға дейін құрлыққа дейін көшуі мүмкін. Олар алыс жерлерге таралатын және орманды ұнататын жалғыз тұяқты жануарлар. Көптеген теңіз арыстандары Дундас аралында туылады. Кішірек көбелек шағылысу ошағы Санди-Бейде (Эндерби аралында) және ең кішкентайы – Сегіздік аралда орналасқан. Оукленд аралындағы Оңтүстік-Шығыс нүктесіндегі тағы бір кішірек ошақ қазір тасталып кеткен сияқты. Басқа ірі көбелек шағылысу аймағы – Кэмпбелл аралдары. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жаңа Зеландия теңіз арыстандары материктік Жаңа Зеландияның және Стюарт аралының барлық аймақтарында таралған, бірақ адамдардың аулауына байланысты бұл аймақтардан жойылған. 1993 жылы Отаго түбегіндегі Оңтүстік аралдың жағалауында 150 жылдан астам уақыттан бері тұңғыш рет теңіз арыстандары қайтадан көбейе бастады. Жақында алынған ДНК мәліметтері Жаңа Зеландия теңіз арыстанының бұрын субантарктикалық аймақтармен шектелген генетикалық линия екенін көрсетеді. Шамамен 1300-1500 жылдары генетикалық жағынан ерекшеленетін материктік линия алғашқы маори қоныстанғандарымен жойылды, ал субантарктикалық линия сол кезден бері бірте-бірте экологиялық орынды толтырып келеді. Қоршаған орта және ежелгі ДНК мәліметтері бойынша үшінші линия Мориори халқының жыртқыштық әрекеттерінен Чатем аралдарында жойылған.

Тамақ және жыртқыш

Жаңа Зеландия теңіз арыстандары Антарктида ат балығы және Патагония тіс балығы, бас аяқтылар (мысалы, Жаңа Зеландия жебелі шағаласы және сары сегізқалқан), қабыршақтылар, теңіз құстары, басқа теңіз сүтқоректілері, тіпті Жаңа Зеландияның жүнді түлкілері сияқты көптеген түрлермен қоректенеді. Зерттеулер диетаға географиялық орналасудың күшті әсерін көрсетеді, Отаго түбегі мен Кемпбелл аралындағы теңіз арыстандарының жемдік базасында ешқандай үлестік ортақтық байқалмайды, бұл түрлердің көбею ареалының солтүстік және оңтүстік шектеріндегі жағдай. Жаңа Зеландия теңіз арыстандары өз кезегінде үлкен ақ акулалардың жемтігі болып табылады, Сэнди шығанағындағы (Эндерби аралы) ересек теңіз арыстандарының кездейсоқ зерттеуінде 27%-ы акула шабуылынан шағылысқан іздерді көрсетті.

Мәртебе

Жаңа Зеландия теңіз арыстандары әлемдегі ең көп қауіп төндіретін теңіз арыстандары болып саналады. Түрдің мәртебесі негізінен Окленд аралдарындағы негізгі көбею ортасының 2000 және 2015 жылдар аралығында ~50%-ға төмендеуімен байланысты. 2013 жылы Окленд аралдарындағы теңіз арыстандары төлдерінің саны 2012 жылғы 1684-ке қарағанда 1931-ге жетті (өлген төлдер де есепке алынады, өйткені жылдық төлдерді санау көбейетін ұрғашылардың санын бағалау үшін қолданылады, бірақ есейген төлдердің болашақ тууы есепке алынбайды). 2013 жылғы көрсеткіш соңғы бес жылдағы ең жоғары көрсеткіш болды. Кемпбелл аралындағы популяция "баяу өсіп келе жатқандай" көрінеді және мұнда туылған төлдер түрдің жалпы санының ~30% құрайды. Отаго және Стюарт аралдарындағы теңіз арыстандарының саны қазіргі уақытта аз болғанымен, өсуде. Түрдің жалпы популяциясы 1990 жылдардың ортасында ~15 000-нан 2008 жылы 9 000-ға дейін азайды (туылған төлдердің санына сүйенген). 2010 жылы теңіз сүтқоректілерін қорғауға жауапты Қорғау департаменті Жаңа Зеландияның қауіп-қатерлер жіктеу жүйесін "Ұлттық деңгейде қауіпті" санатынан "Ұлттық деңгейде өте қауіпті" санатына өзгертті. Қорғау департаменті Окленд аралдарындағы теңіз арыстандарының, яғни жалпы популяцияның шамамен 80%-ының 2035 жылға қарай функционалды түрде жойылып кетуі мүмкін деп есептейді. Алайда, Жаңа Зеландияның Бастапқы өнеркәсіп министрлігі осы болжамға негізделген зерттеудің сапасы төмен және оны басқару шешімдерінде пайдалануға болмайды деп санайды. 2015 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрдің статусын "Қауіпті" деп өзгертті, бұл популяцияның жалпы санының төмендігімен, көбейетін популяциялардың аздығымен және Окленд аралдарындағы көбейетін популяцияның күтілетін тенденциясымен байланысты. Сондай-ақ, 2018 жылы Стюарт аралы ресми түрде жаңа көбею ортасы ретінде танылды.

Коммерциялық балық аулаудың қосалқы аулары

1990 жылдары Окленд аралдары маңындағы шабақ аулау көлемі артып, теңіз арыстандары қосымша улану ретінде шабақ аулау торларында тұрып қалды және суға батып қайтыс болды. Үкімет жыл сайын балық аулауға байланысты өлім-жітім шегін (БӨЖШ) белгілеу үшін модельдеу жүйесін пайдаланады. Егер шек асып кетуі күтілсе, Бастапқы өнеркәсіп министрі балық аулауды тоқтатуға құқылы. БӨЖШ соңғы рет 2000 жылы асып кеткен, бірақ 1990 жылдары бірнеше жабылулар болды. 23 см тор апертурасы ересек теңіз арыстандарын SLED (теңіз арыстандарын шығарып тастау құрылғысы) ішінде ұстауға және шабақтың торға өтуіне мүмкіндік беруге арналған. 2013 жылдың тамызында оңтүстік көк балық флоты Кемпбелл аралдарынан 100 км-ден астам қашықтықтағы балық аулау аймақтарында 21 еркек теңіз арыстанын ұстады. Төртеуі тірі қалдырылды. Үкіметтік бақылаушылар өткен жылы ұстау туралы есеп бермеді. Бұл ұстауларға жауап ретінде үкімет кемелерге бұл қосымша улануды азайту үшін теңіз арыстандарын шығарып тастау құрылғыларын (SLED) сынап көруді тапсырды. 2014 жылғы маусымдағы ұстаулар БӨЖШ-нің 11,58%-ын құрады. Окленд аралдарындағы шабақ балық аулауында үкіметтік бақылаушылармен жұмыс істейтін кемелердің саны жылдар бойына артты, бұл компьютерлік модельдерге емес, байқауларға негізделген қосымша улану туралы тәуелсіз есептерді ұсынады. 2014 жылғы маусымда бақылаушылардың қамтуы сүйреулердің 84%-ын құрады. Табиғатты қорғау жақтастары басқа теңіз жануарларын немесе акулаларды қорғау үшін SLED пайдалануды қолдады. 2007 жылдан бері Окленд аралдарындағы барлық кемелер SLED құрылғыларымен жабдықталған, бірақ Бастапқы өнеркәсіп министрлігі (БӨМ) балық аулауға байланысты өлім-жітімнің теңіз арыстандары популяциясына тікелей әсері минималды деп санайды. БӨМ-нің мәлімдемесіне сәйкес, теңіз арыстанының SLED-тен құтылу ықтималдығы 85%-ды құрайды және SLED-тен құтылудан аман қалу ықтималдығы 97%-ды құрайды, бірақ бұл бағалау «сәл пессимистік» болуы мүмкін. Окленд аралдарындағы популяция жақында көбелектер санының төмендеуі кезінде тамақпен шектелудің көптеген белгілерін көрсетті, оның ішінде: ананың нашар жағдайы, кешіккен жетілу, өте төмен көбелек саны, туған көбелектердің төмен өмір сүру деңгейі және диета құрамының ұзақ мерзімді өзгерістері. 2015 жылы Кемпбелл аралындағы некропсиядан өткен көбелектердің 62%-ы аштықтан қайтыс болған, ал барлық туған көбелектердің 58%-ы өмірінің алғашқы айында қайтыс болған деп есептелді.

Ауру

Окленд аралындағы теңіз арыстанының төлдерінің саны айнымалы болғанымен, 1998 жылы таралған, Кампилобактер тұқымына жататын бактериялық аурудан кейін бірнеше жыл бойы төмендеу байқалды. Бұл ауру нәтижесінде жаңа туған төлдердің шамамен 53%-ы және ересек ұрғашы арыстанның 20%-ы қырылды. 2002 жылы Klebsiella pneumoniae қоздырғышынан туындаған тағы бір бактериялық ауру төлдердің 32%-ының өліміне, ал 2003 жылы тағы 21%-ының өліміне себеп болды. 2002 жылдан бері K. pneumoniae бактериясы Эндерби аралындағы теңіз арыстаны төлдері арасында елеулі өлім-жұлымға алып келді. Ауруға шалдыққан төлдерде менингит және сепсис анықталды. 2014 жылдың 12 наурызында Қорғау министрі Ник Смит "балық аулаудың жанама салдарына артық назар аударылып жатыр" деді және өткен жазда әлі анықталмаған аурудан 300 төлдің өлгенін хабарлады.

Материктік қауіптер

Материктегі популяция 2044 жылға қарай 1000 жануарға жетеді деп болжанады, бұл "теңізді қорғау аймақтары, жергілікті балық аулау лимиттері және популяцияны басқару" мәселелерін тудырады. Жаңа Зеландия теңіз арыстандары Жаңа Зеландияның материгінде кеңінен таралуы мүмкін, бірақ олар адамдармен қақтығыстарға ұшырауы мүмкін, әсіресе олардың ішкі жерлерге ерекше қозғалыс ерекшелігіне байланысты. Сонымен қатар, үй жануарларынан, әсіресе иттерден де мазалау оқиғалары болған. Жолдар мен қоршаулар сияқты инфрақұрылымдар да олардың ішкі жерге қозғалысына кедергі келтіреді. Материктегі аналықтар мен балалары жеке меншіктегі қарағай шабындыларына да бейімделген.