Кіріспе

Құрып кету қаупі төнген сүтқоректілер түрлері

Жерорта теңізі монах тұмсығы (Monachus monachus) – фосидалар тұқымдасына жататын монах тұмсығы. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, Жерорта теңізінде, әсіресе Эгей теңізінде, Мадейра архипелагы мен Атлант мұхитының солтүстік-шығысындағы Кабо-Бланко аймағында 700-ден аз жекелеген түлкілер тіршілік етеді деп есептеледі. Бұл әлемдегі ең сирек кездесетін жүзбе қанаттылардың (pinniped) түрі саналады. Еркектердің орташа салмағы , ал аналықтардың салмағы , жалпы салмағы диапазонында болады. Олардың 45 жылға дейін өмір сүретіні айтылады. Бұл түктері алты-сегіз аптадан кейін ересектердегі әдеттегі қысқа түкпен ауыстырылады. Жүкті Жерорта теңізі монахтары босану кезінде қол жетпес теңіз асты үңгірлерін пайдаланады, бірақ тарихи сипаттамалар 18 ғасырға дейін олар ашық жағажайларды қолданғанын көрсетеді. Жоғарғы және төменгі жақтарында сегіз жұп тіс бар. Барлық жүзбе қанаттылардың ішінде ең қысқа түктері бар деп саналады, Жерорта теңізі монахының терісі қара (еркектерде) немесе қоңырдан қара сұрға дейін (аналықтарда) болады, ал еркектерде ішкі жағы ақшыл болады. Мұрыны қысқа, кең және жалпақ, мұрын тесіктері өте айқын, ұзын және жоғары қарай бағытталған, ал олардың Гавай туыстарының мұрын тесіктері көбінесе алға қарай бағытталған. Жүзгіштері салыстырмалы түрде қысқа, кішкентай, жұқа тырнақтары бар. Монах тұмсықтарында көптеген басқа жүзбе қанаттылардан айырмашылығы, екі жұп қайтарылатын ішкі сүт бездері бар.

Көбею

Бұл теңіз түлкісінің көбеюі туралы мәлімет өте аз. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, әлемде шамамен 500 монах теңіз түлкісі жұбы қалған деп есептеледі. Ғалымдар олардың көп әйелді болуға бейім екенін айтады, сонымен қатар еркектері ұстасу кезінде өте аумақтық болады. Бала туу жыл бойы жүрсе де, көбейту маусымы жоқ, бірақ қыркүйек, қазан және қараша айларында туулардың саны артады. Жұптасу суда жүргенімен, аналықтары жағажайларда немесе су асты үңгірлерінде туады және балаларын күтіп бағады. Су асты үңгірлерін пайдалану, оларға жеу қиын болғандықтан, жыртқыштардың шабуылын болдырмау мақсатында басталуы мүмкін. Аналықтары балаларын емшектің сүтімен қоректендіру және қорғау үшін жинаған май қорын пайдаланады. Балалар туылғаннан кейін екі аптадан соң алғаш рет сумен танысады және шамамен 18 аптада емшектен айырылады; аналықтары орташа есеппен тоғыз сағатқа азық іздеуге кетеді. Алайда, Қара теңіздегі соңғы түлкіні көрген кезде 1997 жыл болған. Қазіргі таңда оның жалпы саны 700-ден аспайды, бұл оны жойылу қаупі төнген түр ретінде жіктеуге негіз береді. Өте сирек популяциясы түр үшін тағы бір қауіпті құрайды, себебі оның өмір сүруге жарамды деп саналатын тек екі негізгі орны бар. Біріншісі – Эгей теңізі (Грекияда 250-300 түлкі, олардың ең көп саны Гярос аралында шоғырланған).

Бұл екі негізгі орналасқан жерлер түрдің таралу аймағының ең қарама-қарсы нүктелерінде орналасқан, бұл олардың арасындағы табиғи популяция алмасуын мүмкінсіз етеді. Қалған барлық кіші популяциялар 50-ден аз ересек түлкілерден тұрады, олардың көпшілігі өте аз топтардан – көбінесе бес түлкіден де аз. Сардиния, Гибралтар және Жерорта теңізінің басқа да батыс аймақтарында. Сардинияда монах теңіз түлкісі соңғы рет 2007 жылдың мамырында және 2010 жылдың сәуірінде байқалды. Сардиниядағы көріністердің артуы түлкінің кейде 1998 жылдан бері Ұлттық Оросей шығанағы паркі қорғап келе жатқан Орталық-Шығыс Сардиния жағалауында мекендейтінін көрсетеді. Пелагия аралдарындағы (Линоса және Лампедуза) колониялар балықшылар тарапынан жойылды, бұл жергілікті түрдің жойылуына әкелді.

Кабо-Бланко 1997 жыл өлу және қалпына келтіру

Атлант мұхитындағы Кабо-Бланко – бұл түрдің ең ірі сақталған жалғыз популяциясы және колониялық құрылымын сақтап қалған соңғы орын. Колония тек 2016 жылы ғана бұрынғы санына (шамамен 300 жануар) жетті. Бұл Испания қаржылаған қалпына келтіру жоспарының арқасында мүмкін болды. Сондай-ақ 2016 жылы колонияда рекордтық мөлшерде жаңа туған балықтар тіркелді (83 шабал).

Жақында байқалған

2009 жылдың маусым айында Италияның Джильо аралынан бір монах-төкені көрінгендігі туралы хабарлама келіп түсті. 2010 жылдың 7 қаңтарында Тель-Авив (Израиль) жағалауында балықшылар жарақат алған Жерорта теңізі монах-төкенін байқады. Зообақтың ветеринарлары төкенге көмектесуге келгенде, ол қайтадан суға кетіпті. Израиль теңіз сүтқоректілерін зерттеу және көмек көрсету орталығының қызметкерлері оқиға орнына жетіп, жарақат алған сүтқоректіні іздеуге тырысты, бірақ табысқа жетпеді. Бұл аймақта осы түрдің алғашқы байқалуы болды, себебі Ливан билігі 70 жыл бұрын өз жағалауында 10-20 монах-төкеннен тұратын топты тапқанын мәлімдеген. Сонымен қатар, бірнеше аптадан кейін Рош Ханикраның солтүстік кибуцында да төкен байқалды. 2010 жылдың сәуірінде Италия жағалауындағы Эгади аралдарындағы Мареттимо аралынан, Трапани провинциясынан бір монах-төкені көрінгені туралы хабар тарады. 2010 жылдың қараша айында Түркияның Бодрум қаласында 10-20 жас аралығындағы монах-төкен байқалды. 2010 жылдың 31 желтоқсанында BBC Earth жаңалықтары MOM Hellenic Society Эгей теңізінің шалқар жағалауында жаңа төкендер тобын тапқанын хабарлады. Оның нақты орналасқан жері қорғау мақсатында жарияланбады. Қоғам Грек үкіметінен төкендер мекендейтін аралдың бөлігін теңізді қорғау аймағына қосуды өтінді. 2011 жылдың 8 наурызында BBC Earth жаңалықтары Эгей теңізінің оңтүстік-батысындағы аралдағы төкендер тобын бақылау кезінде 7 ақпанда төкеннің баласын байқағанын хабарлады. Көп ұзамай ол әлсіздік белгілерін көрсетті және оны құтқару үшін оңалту орталығына жеткізді. Мақсаты – күшіне келгеннен кейін оны табиғатқа қайта жіберу. 2011 жылдың сәуір айында Мысыр жағалауында монах-төкен ұзақ уақыттан кейін елде байқалды. 2011 жылдың 24 маусымында Хорватияның Blue World институты Крес аралының жанында, Адриатиканың солтүстігінде су астында ересек монах-төкенді және 2012 жылдың 29 маусымында жынысы анықталмаған монах-төкенді түсірді. 2013 жылдың 2 мамырында Истрия түбегінің ең оңтүстік нүктесінде Пула қаласының жанында бір монах-төкен байқалды. 2013 жылдың 9 қыркүйегінде Пулада еркек монах-төкен көп адам жүретін жағажайға жүзіп келіп, бес минут бойы көптеген туристерді көңіл көтерді, содан кейін ашық теңізге жүзіп қайтты. 2014 жылдың жазында Пулада монах-төкендерді күнделікті көруге болыпты, олар адамдардан бірнеше метр қашықтықтағы қалалық жағажайларда бірнеше сағат бойы тыныш ұйықтады. Апаттарды болдырмау және монах-төкенді сақтау үшін жергілікті қалалық кеңес арнайы ақпараттық тақталар сатып алып, қалалық жағажайларға орнатты. Нақты нұсқауларға қарамастан, туристердің бірі төкенге зиян келтірген оқиға болды. Оқиғаның барлығы түсірілді. Бір айдан аспайтын уақыт өткен соң, 2014 жылдың 25 тамызында бұл әйел монах-төкен Хорватияның Шишан қаласына жақын Мртви Пуч шығанағында өлі күйінде табылды. Сарапшылар оның табиғи өлімі қартаюдың салдарынан болғанын айтты. 2012 жылы Гибралтарда Колинг аралындағы жеке қайық иелері клубының жағажайында Жерорта теңізі монах-төкені байқалды. 2013 жылдың 22-28 сәуірінде Ливанның оңтүстігіндегі Тирде монах-төкен деп саналатын нәрсе көрінді; көптеген жергілікті БАҚ-та суреттер жарияланды. 2013 жылы Италияның Қоршаған орта министрлігі жүргізген зерттеуде Егади аралдарындағы қорғалатын теңіз аймағында монах-төкендері бар екені расталды. 2013 жылдың қыркүйек және қазан айларында Кипрдегі британдық Суверенді базаның суларында RAF Akrotiri айналасындағы суларда ересек жұп монах-төкен байқалды. 2014 жылдың қарашасында Кипрдің Лимассол портында ересек монах-төкен көрінген. Жергілікті тұрғындар "Аргиро" деп атаған әйел монах-төкен 2014 және 2015 жылдары Самос аралының жағажайларында бірнеше рет байқалды, ал 2016 жылдың сәуірінде екеуі туралы хабарланды. 2017 жылы Аргиро атып өлтірді. 2015 жылдың 7 сәуірінде Ливандағы Бейрут қаласының Рауше қаласының жанында жергілікті балықшы жинаған үлкен жүзіп тұрған "балық" туралы хабарланды. Бұл сол жерде біраз уақыт бойы тұрып жатқан монах-төкеннің аналық денесі екені белгілі болды. Кейінгі тексерістер оның бала күтіп тұрғанын көрсетті. 2015 жылдың 13 тамызында Кипрдің Лимассол қаласындағы Губернатор жағасында он монах-төкен байқалды. 2016 жылдың 6 қаңтарында Кушадасы қаласында тұрып жатқан қайыққа монах-төкен шықты. 2016 жылдың 10 сәуірінде Түркияның оңтүстік Анталия провинциясындағы Манавгат ауданындағы өзенде шетелдік студенттер мен жергілікті биоинженерлер монах-төкенді байқап, суретке түсірді. Осы мақсатта жұмыс істеп жүрген ғалымдардың сөзіне сүйенсек, бұл монах-төкеннің өзенде жүзгені алғашқы рет құжатталған оқиға. Төкеннің өзенге келуіне себеп – жақсырақ азық табу мүмкіндігі және су деңгейі төмендегеніне байланысты судың тұздылығының жоғарылауы болуы мүмкін. 2016 жылдың 26 сәуірінде екі монах-төкен Кипрдің Пафос қаласындағы муниципалдық ванналар аймағында байқалды. 2016 жылдың 3 қарашасында монах-төкен Кипрдің Гиалоуса жағалауында байқалды. 2017 жылдың 13 маусымында монах-төкен Италияның оңтүстігіндегі Трикасе қаласының жағалауында балықшылар тобы байқап, суретке түсірді. 2018 жылдың басында ана монах-төкені мен баласы Кипрдің Пафос порты маңында байқалды. 2018 жылдың қараша айында жас монах-төкен Кипрдің Каравостаси жағалауында байқалды, бірақ бірнеше күннен кейін сол жерде өлі күйінде табылды. 2019 жылдың 15 наурызында монах-төкен Кушадасы портындағы азаматтар тобы байқап, суретке түсірді. 2019 жылдың 20 шілдесінде монах-төкен Кипрдің Протарас шығанағында байқалды. 2020 жылдың 27 қаңтарында жас монах-төкен Апулиядағы Торре Сан Дженнародан өлі күйінде табылды. 2020 жылдың 15 желтоқсанында монах-төкен Грекияның Самос аралында күнге шатырға отырған күйінде байқалып, бейнежазбаға түсірілді. 2021 жылдың 24 шілдесінде бұрын құтқарылған және оңалтылған "Костис" атты монах-төкен Киклад аралдарының суларында өлі күйінде табылды. MOm, монах-төкенін зерттеу және қорғау жөніндегі грек қоғамы төкенге найзағатпен жақыннан оқ жауып өлтіргенін хабарлады. Сонымен қатар, MOm төкенді өлтірген адамды ұстауға көмектесетін ақпарат үшін 18 000 евро сыйақы ұсынды. 2023 жылдың 24 сәуірінде үлкен монах-төкен Грекияның Заксинтос аралындағы Кораконисиде байқалды. Ол бір минуттай су бетінде тұрып, көрермендерді бақылап, содан кейін суға сүңгіп, сол күні қайтадан көрінбеді. 2023 жылдың 12 мамырында Израильдің Тель-Авив қаласының жанындағы Яффа жағажайында сау ересек монах-төкен байқалды және суретке түсірілді. Израильдің Табиғат және саябақтар басқармасы содан бері "Юлия" деп аталған бұл төкенді бақылап келеді, ол соңғы жылдары Түркия мен Ливандағы Жерорта теңізі зерттеушілері байқаған, "Тугра" деген атпен белгілі. Халықаралық кеңес төкеннің қысқы терісін жаңарту үшін қалыпты жағдайда екенін және оған арналған жағажай бөлігі қоршалғанын бағалады, сонымен қатар ол кейде суға түседі.

Сақтау

Түркия мен Грекияда балықшылардың ауларына келтірілген зиян және жағалаудағы балық шаруашылықтарына сирек болатын шабуылдар жергілікті халықты Жерорта теңізінің монах тұмсығын аулауға итермелегені мәлім, бірақ көбінесе халықты бақылау үшін емес, кек алу үшін. Екеуінде де 1970 жылдардың басынан бері азаматтық ұйымдар, қорықтар мен университеттер сақтау жұмыстарын жүргізіп келеді. Соңғы 10 жылда көптеген топтар жергілікті халыққа зиянды азайту және түрлерді сақтау туралы білім беру мақсатында миссияларды жүзеге асырды. Мұндай күш-жігердің оң нәтижелері аймақ бойынша белгілі. Грекия Эгей теңізінде Жерорта теңізінің монах тұмсығы мен оның мекендеу ортасын сақтау үшін үлкен аумақ бөлді. Грекияның Алонисос теңіз паркі Солтүстік Спорад аралдарының айналасында орналасқан және Грек MOm ұйымының негізгі қызмет алабы болып табылады. MOm жалпы жұртшылықты хабардар етуге, Грекияда және қажет болған жағдайда монах тұмсығын сақтауға қаражат жинауға белсенді түрде қатысады. Қазіргі уақытта Грекия тағы бір монах тұмсығының көбею орынын ұлттық парк деп жариялау мүмкіндігін қарастырып жатыр және кейбір участақтарды NATURA 2000 қорғау схемасына енгізді. Грекиядағы мөр аулауға қатысты заңнама өте қатаң, және жалпы алғанда, халық Жерорта теңізінің монах тұмсығын сақтау жөніндегі күш-жігерді жақсы біледі және қолдайды. 1970 жылдардың соңында Грек үкіметінің Шығыс Эгейдегі монах мөрлерін қорғауға жасаған жасырын қарсылығы Уильям Джонсонның кітабында сипатталған. Мұнай компаниялары грек және түрік үкіметтері арасындағы ынтымақтастықты арттыру үшін, геосаяси тұрақсыз аймақта мұнай өндіру құқығын алуға көмектесу үшін монах мөрлерін сақтау жобасын пайдаланған болуы мүмкін. Джонсонның сөзіне сәйкес, грек құпия қызметі YPEA мұндай әрекеттерге қарсы болды және жобаны саботаж жасады, бұл мөрлер мен табиғатты қорғаушылардың зиянына тиді. Олар мұндай жасырын ниеттерден хабарсыз, тек түрді және оның мекендеу ортасын қорғауға тырысты. Жерорта теңізінің монах тұмсығын сақтауға күш-жігерін жұмылдыратын қорықтардың ішіндегі ең ірілерінің бірі – Түркиядағы Су асты зерттеулер қоры (түрікше: Sualtı Araştırmaları Derneği) (сонымен қатар SAD AFAG деп те аталады) құрамында жұмыс істейтін Жерорта теңізі мөрлерін зерттеу тобы (түрікше: Akdeniz Foklarını Araştırma Grubu). Топ Фоча муниципалитетінің өкілдерімен бірлесіп, көріністер туралы хабарлау үшін телефон, факс және электрондық пошта арқылы жедел желілер құрды. Түрді сақтау үшін құрлық пен теңізді сақтау қажет, себебі жануарлар демалып, көбейе алуы үшін жағалаудағы жатқан орындар мен үңгірлер қажет. Тіпті жауапты су астына сүңгіп жүретін нұсқаушылар белгілі мөр үңгірлеріне сапар жасаудан тартынса да, мөр көрінетіні туралы қауесет көптеген туристер үшін тартымды болып табылады. Жайсыз су астына сүңгіп жүру сапарлары мөрлерді үңгірлерден қорқытып, оларды олардың мекендеу ортасына айналдырады. Түркияның Қоршаған орта және қала құрылысы министрі 18 қарашада 2019 жылы Фоча, Гёкова, Датча және Бозбурун түрлерінің санын арттыруға мүмкіндік беру үшін түрді одан әрі сақтау жоспары ұсынылғанын мәлімдеді.

Қорғау

Жабайы жануарлардың көшпелі түрлері туралы конвенцияның (ЖЖСК) қолдауымен, сондай-ақ Бонн конвенциясы деп белгілі, Жерорта теңізінің шығыс Атлантикадағы монах тұмсығының популяциясын сақтау шаралары туралы өзара түсіністік туралы меморандум (МТ) жасалды және 2007 жылғы 18 қазанда күшіне енді. Меморандум төрт елді қамтиды (Мавритания, Марокко, Португалия және Испания), олардың барлығы қол қойды, және мақсаты – Атлантиканың шығысындағы Жерорта теңізі монах тұмсығын қалпына келтіру жоспарын іске асыру үшін заңдық және институционалдық ая құру. 2015 жылдан бастап, субпопуляциялардың шағын өсімдері байқалғандықтан, Жерорта теңізі монах тұмсығының IUCN сақтау статусы IUCN-ның төмендеу жылдамдығы критерийлеріне сәйкес, өте қауіпті түрден қауіпті түрге жаңартылды. Б.з.д. 11 ғасырында Ассирия патшасы Тиглат Пилесер I Мысыр фараоны Рамсес XI-ден крокодил және "өзен адамы" деп аталатын белгісіз жануарды қоса алғанда, бірнеше жануарларды алды. Бұл жануарлар оның ұлы Ашур бел-каланың жануарлар бағында көрсетілді және Ашурдың бірнеше обелиск сынықтарында бейнеленген. Бір сынықтың артқы қанат жұбы "өзен адамымен" сәйкестендірілді, және егер осылай болса, онда "өзен адамы" монах тұмсығы болған деген қорытындыға келуге болады.