Кіріспе
Таңертеңгі тамақ – күнінің алғашқы тамағы, әдетте таңертең желінеді. Ағылшын тіліндегі бұл сөз, алдыңғы түнгі оразаны ашуды білдіреді. Ал гало-роман тілінен шыққан "desjunare" ("оразаны бұзу") сөзінен туған "кешкі ас" сөзі, оразадан кейінгі тамақты атады. 13 ғасырдың ортасында "кешкі ас" мағынасы жойылды, ал 15 ғасырда ағылшын тілінде жазбада "таңғы ас" сөзі таңертеңгі тамақты сипаттау үшін қолданыла бастады.
Breakfast is the first meal of the day usually eaten in the morning. The word in English refers to breaking the fasting period of the previous night. and the word dinner, which originated from Gallo Romance desjunare ("to break one's fast"), referred to a meal after fasting. Around mid 13 century, that meaning of dinner faded away, and around 15th century "breakfast" came into use in written English to describe a morning meal.
Ежелгі Мысыр
Ежелгі Мысырда шаруалар күнделікті тамақтанатын, көбінесе таңертең, сорпа, сыра, нан және пияз жеп, егістікке немесе фараонның бұйрығымен жұмыс істеуге шығар еді. Ежелгі Египетте дайындалған деп саналатын дәстүрлі таңғы ас – фул (бұршақтан жасалған, мүмкін бүгінгі фул медаместің түпкі тегі), эмер бидайдан жасалған балади наны, фалафель және пияз, сарымсақ, ақшөп және кинза қосылған бұршақ қоспасы болды.
Ежелгі Грекия
Грек әдебиетінде күн шыққаннан кейін көп ұзамай ішілетін тамақ туралы көптеген деректер бар. "Илиада" еңбекте шаршаған ормашының күнін бастау үшін жеңіл тамақ дайындап, оны шаршаған кезінде де ішіп жатуы айтылады. "Одиссея"ның 16-шы кітабының басындағы мәтінде таңғы ас – жұмыстарға кіріспес бұрын дайындалатын тамақ ретінде еске алынады. Кейіннен ол түскі асқа ысырылып, жаңа таңғы ас пайда болды. Грекияның Гомерден кейінгі классикалық дәуірінде, таңертең тұрған бойда желетін тамақ деп аталды. Олар сондай-ақ (τηγανίτης), (ταγηνίτης) немесе (ταγηνίας) деп аталатын қамырдан жасалған блинчиктер пісірді, барлық сөздер (τάγηνον) – "қуыру табасы" деген мағынаны білдіреді. туралы ең алғашқы жазбалар б.з.д. V ғасырындағы ақындар Кратин мен Магнес еңбектерінде кездеседі. Тағы бір түрлі блинчик – (σταιτίτης), (σταίτινος) – "таңғы бидай ұнынан жасалған қамыр", ал ол (σταῖς) – "таңғы бидай ұнынан" шыққан. Афиней өзінің "Дипнософиста" еңбегінде оны бал, кендір және ірімшікпен бірге жегендерін айтады.
Ежелгі Рим
Римдіктер таңғы асқа ientaculum деп атаған. Ол әдетте нан, ірімшік, зәйтүн, салат, жаңғақ, кішміш және кештен қалған суық ет сияқты күнделікті тағамдардан тұрған. Сондай-ақ, олар мюльсум сияқты шарап негізгі сусынды ішкен, ол шарап, бал және хош иісті дәмдеуіштердің қоспасынан жасалған. Бірінші ғасырдың латын ақыны Марциал ientaculum таңғы сағат 3-те немесе 4-те желетінін айтса, 16 ғасырдың ғалымы Клаудиус Сомез оны әдетте таңғы сағат 9-да немесе 10-да жегенін жазған. Бұл тамаққа белгілі бір уақытты бекітудің мүмкін еместігі көрінеді. Рим сарбаздары таңертең пульментус тағамын жеп оянған, ол итальяндық полентаға ұқсас, қуырылған бидай немесе арпадан жасалған, содан соң ұнтақталған және қазанға су құйылып пісірілген ботқа.
Еуропа
Еуропаның орта ғасырларында таңғы ас көбінесе қажетті және маңызды тағам деп есептелмейтін, ал ерте орта ғасырлар кезеңінде тіпті болмаған десе де болады. Монархтар мен олардың ілесушілері тамақтануға көп уақыт арнайтын. Күніне тек екі рет ресми тамақ ішілетін – біреуі орташа күндіз, екіншісі кешке. Нақты уақыттары кезеңге және аймаққа қарай өзгергенімен, орта ғасырлар бойы екі мезгілді тамақтану жүйесі сақталды. Кейбір уақытта және жерлерде таңғы ас тек балаларға, қарттарға, ауруларға және жұмыс істейтін адамдарға ғана берілетін. Басқалар таңертең тамақ ішу туралы тіл қозғамайтын. Таңғы ас ішу – адамның кедей екенін, төмен дәрежелі шаруа немесе жұмысшы екенін, таңғы жұмысына энергия қажет екенін, немесе түскі асқа дейін жетпейтіндей әлсіз екенін көрсететін. 13 ғасырда таңғы асқа кейде қара нан мен ірімшік берілетін. Таңертеңгі тамаққа ет кірмейтін, ал аз мөлшерде алкогольдік сыра ішілуі мүмкін. Тамақтар арасында нан мен сыраның белгілі бір мөлшерде тұтынуы мүмкін еді. 15 ғасырға қарай Батыс Еуропада таңғы асқа ет қосыла бастады. Осы кезде ақсүйектердің таңғы ас ішетіні байқалып, ол кең таралған әдетке айналды, ал 16 ғасырдың басында таңғы асқа жұмсалатын қаржы жазбалары қалыпты жағдайға келді. Шығыс Еуропадағы таңғы ас көбінесе қазіргідей болып келді: «континенттік таңғы ас». 16 ғасырда кофеинді сусындар еуропалықтардың тамақтануына енгізілген кезде, олар таңғы асқа да қосылды; кофе мен шай организмге «артық заттарды шығаруға» көмектеседі деп сендірілді.
Африка
Дәстүрлі түрде Африканың әртүрлі асханалары жергілікті жемістер, дәнді дақылдар мен көкөністерді, сондай-ақ сүт және ет өнімдерін пайдаланады. Континенттің кейбір аймақтарында дәстүрлі диетада сүт, айран және сарысу өнімдері басты орын алады. Көбінесе қайнатылған тағам (бозабас) жейді. 1843 жылы жарық көрген "Библиялық энциклопедия" (және т.б.) кітабында араб әлемінде бедуиндер таңғы асқа майға араластырылған шегіртке жегені, ал осы қоспаны ашытқысыз нанға жаққаны жазылған.
Мысыр
1843 жылы жарық көрген "Библиялық энциклопедия" (және т.б.) кітабында мысырлықтардың ерте тұратындары, кейде кофе ішіп, құрылған түтін тартатындары, ал таңғы асты түске дейін ішпегендері жазылған. Осы кезде мысырлықтардың таңғы асына нан, ірімшік, жұмыртқа, май, айран, қаймақ және қайнатылған бұршақ кіретіні анықталған.
Таяу Шығыс
Азияның Таяу Шығыс аймағында мұсылмандар Рамазан айында оразаларын ашатын кешкі асқа ифтар дейді. Ифтар – Рамазан айының діни амалдарының бірі және көбінесе қауымдық түрде өткізіледі, адамдар оразаларын бірге ашу үшін жиналады. Ифтар күн батқаннан кейін жасалады. Рамазан айында мұсылмандар дәстүрлі таңғы ас орнына сухур тамағын қабылдайды, сухур – күндіз ораза ұстамас бұрын ерте таңда жейтін тамақ. Бұл тамақ таңертеңгі шапаққа дейін желінеді.
Жапония
Жапонияда таңғы астың бір бөлігі ретінде мисо шорпасы мен күріштің қайнатылған қою тағамы жеу жиі кездеседі.
Ливан
"Библиялық энциклопедия" (және т.б.) кітабында 1843 жыл шамасында Ливанның кедей халқы таңғы асқа нанмен бірге шикі пияз жегені құжатталған.
Австрия
Круассан 1683 жылы Аустрияның Вена қаласында пайда болғанға ұқсайды.
Франция
Француздық таңғы ас көбінесе континенттік таңғы асқа ұқсас. Француздық таңғы асқа арналған нан өнімдеріне алма пісірмелері, бриошь, круассан және шоколадты круассан кіреді. 1875 жылға қарай круассан француз таңғы асының стандартты тағамына айналған және қазіргі күнгі тағамның бастауы осы деп саналады.
Ұлыбритания
XVI ғасырдың басында кейбір дәрігерлер таңғы ас жеуден сақтандырды, себебі олар бұрынғы тамақ толық қорытылмағанда тамақтанудың денсаулыққа зиян екенін айтты. Бірақ 1550 жылдарға қарай таңғы ас маңызды тағам екенін көрсететін бірнеше дереккөздер пайда болды. Мысалы, 1551 жылы Томас Уингфилд таңғы ас қажетті екенін мәлімдеді. 1589 жылы Томас Коган таңғы асқа отырмау денсаулыққа зиян екенін айтты. Ол жас емес, ауру емес және қарт емес адамдар үшін таңғы ас жеудің пайдалы екенін алғашқылардың бірі болып айтты. Толық таңғы ас британдық ас мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады және әдетте бекон, шұжық және жұмыртқадан тұрады, олар көбінесе түрлі қосымша тағамдармен және кофе немесе шай сияқты сусындармен бірге беріледі. 1600 жылға дейін Ұлыбританияда таңғы асқа нан, суық ет немесе балық және сыра кіретін. Соңында шоколадтан гөрі шай таңғы асқа ішуге артық көңіл бөліне бастады.
Канада
Ағаш кесушілердің таңғы асының қайдан пайда болғаны туралы пікірталас болғанымен, ең көп сілтеме жасалатын дереккөз – 1870 жылы Ванкувердегі бір қонақ үйде алғаш рет осы таңғы ас дайындалғаны. Бұл таңғы асқа жұмыртқа, түрлі қуырылған шошқаның қабырғасы және жұқа қыбыршақтар (flapjack) кірген. Анита Стюарттың сөзінше, ауыр еңбекке күш қажет болғандықтан дәмді әрі тойымды тамақ дайындау дәстүрі қалыптасқан.
Мексика
Ацтектердің әдеттегі таңғы асы көбінесе бал мен бұрыш қосылған жүгері қамырынан, немесе бұршақ пен сальса қосылған тортильялардан тұратын. Чилакиль – ацтектер заманынан бері дайындалатын таңғы ас тағамы. Ол тортилья чипстерінен (жергілікті атауы "тотопос") сальсамен жабылып, көбінесе қайта қуырылған бұршақпен бірге беріледі. Аймаққа немесе адамның талғамына қарай, оны қуырылған немесе шатырылған жұмыртқамен, жыртылған тауық етімен, үстіне сыр сеуіп, қайнақ майлы қаймақпен, тураған пиязбен немесе кесілген кинза жапырақтарымен жеуге болады. Жұмыртқа да мексикалық таңғы астың негізгі тағамы, шатырылған және қуырылған жұмыртқалар көбінесе тортилья, сальса және бұршақпен бірге желінеді; жергілікті түрлеріне huevos rancheros және "huevos con tortilla" жатады, олар жүгері тортильясының кесінділерімен бірге қуырылған жұмыртқалар. Мексикада таңғы асқа арналған дәнді дақылдар да жиі қолданылады, бұл негізінен американдық әсерге байланысты. Өңделген таңғы астық дәндерінің тағамдық құндылығына қатысты денсаулық сауалдары туындады; мексикалық мектепке дейінгі балалардың жалпы энергиясының 7% -ын өңделген таңғы астық дәндері құрайды және мексикалық балалардың 6% -ы таңғы асқа тек сүт қосылған дайын дәнді дақылдарды жейді.
Америка Құрама Штаттары
1620 жылы Нидерландта тұратын паломниктер Солтүстік Америкаға вафли әкелді. Кейінірек, пионерлер таңғы асқа көбінесе жүгері ұнынан жасалған тағамдар жеп, кешкі және түскі асқа сұлы сияқты тағамдар да дайындаған. Көбінесе ішілетін тағамдарға жүгері наны, джонникейк, эшкек, хоу кекс және жүгері торттары кіретін. Америка Азамат соғысынан кейін, шұжық пен жұмыртқадан жасалған бутербродтар жиі дайындалатын болды. Бұл бутербродтар тек таңертең ғана желмейтін. 1897 жылы алғашқы нағыз таңғы ас бутербродының рецепті бір аспаздық кітапта жарияланды. Американдықтар 1800 жылдары попкорн жармасын тұтынды, ол әдетте сүт пен тәтті зат қосылған попкорннан тұратын. Американдықтар 1890 жылдардың соңынан бері суық таңғы ас жармасын жеп келеді, ал 1920 жылдары көптеген жаңа жармалар сатылды. Бұл қозғалыстың себебі Джексон дәуіріндегі Таза өмір қозғалысынан (1830–1860) туды. Бұл қозғалыс көптеген өмір салты өзгерістеріне назар аударды, бірақ таңғы асқа қатысты бекон, жұмыртқа, кеспе және ыстық кофе жеудің артық екенін айтты. Америкалық тұтынушыларға сатылған алғашқы дайын суық таңғы ас жармасын 1878 жылы доктор Джон Харви Келлог жасап, оны гранола деп атады. Өнім пісірілген бидай, сұлы және жүгері ұнынан дайындалды және АҚШ-тағы алғашқы таңғы ас бренді болды. Шамамен 1900 жылы апельсин шырыны таңғы асқа жаңа ұғым болды. Сонымен қатар, 1920 жылдардың ортасында массалық өндірілген томат шырыны сатыла бастады және бірнеше жылдан кейін таңғы асқа танымал сусынға айналды.
Денсаулыққа әсері
Қасықпен таңғы ас "күннің ең маңызды тамағы" деп жиі айтылатын болса да, кейбір адамдар оның "ең маңызды" мәртебесінің пайдалы екендігіне қарсы шығады.
Ғылыми зерттеулер
Кейбір эпидемиологиялық зерттеулер көрсеткендей, тез сіңетін көмірсуларға бай таңғы ас метаболикалық синдром қаупін арттыруы мүмкін. Зерттеуге қатысушылардың арасында таңғы ас ішпегендердің есте сақтау қабілеті нашарлағаны анықталды (осы тақырыптағы егешқұйрықтармен жүргізілген зерттеулерге де қараңыз). Интеллект деңгейіне әсер етпеді. 8 және 11 жас аралығындағы балалардың ми толқындарының (ЭЭГ) белсенділігі таңғы ас ішуге байланысты екені анықталды. Таңғы ас ішпеген балаларда жоғары және төменгі тета толқындарының, альфа толқындарының және дельта толқындарының белсенділігі жоғары болды, бұл таңғы ас ішудің есте сақтау функциясына себеп-салдарлық байланысын көрсетеді. Таңғы ас пен (i) тамақтану, (ii) дене салмағы және (iii) оқу үлгерімі арасындағы байланысты зерттеген 47 зерттеудің қорытындысы бойынша, таңғы ас ішкендерде: (i) тамақтану көрсеткіштері жақсы, көптеген зерттеулер салмақтың азайғанын көрсетті, (ii) күніне қабылдаған калория мөлшері көп болғанына қарамастан, бірақ кейбір зерттеулер бұл байланысты анықтамады, (iii) таңғы ас ішкен топтарда оқу үлгерімі жақсы болуы мүмкін деген тұжырым жасалды (Бентон және Паркер, 1998, осы тақырыпта қараңыз). Таңғы ас ішудің дене салмағын басқаруға тигізетін әсері әлі анық емес.