Кіріспе
Жан Жак Руссоның еңбегі. "Адамдар арасындағы теңсіздіктің пайда болуы мен негізі туралы зерттеу", сондай-ақ "Екінші зерттеу" деп белгілі, – философ Жан Жак Руссоның 1755 жылы әлеуметтік теңсіздік және оның себептері туралы жазған трактаты. Бұл еңбек 1754 жылы Дижон академиясының конкурсына Руссо ұсынған және 1755 жылы жарияланған. Руссо осы еңбекте алғаш рет адамның табиғи жағдайы туралы түсінігін, көбінесе гипотетикалық ойын деп саналатын, және адамның өркендеу мүмкіндігі, прогрестің бастапқы идеясы туралы баяндайды. Одан кейін, оның пікірінше, адамдар қалай азаматтық қоғамды құрған болуы мүмкін екенін түсіндіреді, бұл оны жеке меншік – барлық теңсіздіктің бастапқы себебі және негізі деген қорытындыға жеткізеді.
Discourse on the Origin and Basis of Inequality Among Men , also commonly known as the "Second Discourse", is a 1755 treatise by philosopher Jean Jacques Rousseau, on the topic of social inequality and its origins. The work was written in 1754 as Rousseau's entry in a competition by the Academy of Dijon, and was published in 1755. Rousseau first exposes in this work his conception of a human state of nature, broadly believed to be a hypothetical thought exercise and of human perfectibility, an early idea of progress. He then explains the way in which, in his view, people may have established civil society, and this leads him to conclude that private property is the original source and basis of all inequality.
Контекст
Бұл мәтін 1754 жылы Дижон академиясының жүлделік байқауына жауап ретінде жазылған, сұрақ мынадай еді: "Адамдар арасындағы теңсіздіктің бастауы қандай және ол табиғи құқықпен рұқсатталған ба?" "Өнер мен ғылым туралы эссесінде" болғандай, Руссо да жоқ деп жауап берді. Ол бұл трактатымен жеңіске жете алмады (соның ішінде "Өнер мен ғылым туралы эссе" үшін жеңгендей); Бесансон каноны Франсуа Ксавье Талберт (l'abbé Talbert) жеңімпаз атанды. "Теңсіздік туралы эссе" Локк, Гоббс және Пуфендорфтың табиғи жағдай туралы айтқандарын жоққа шығару мақсатымен жазылды. Руссо бұл мәтінді 1755 жылы жариялады.
Аргумент
Руссоның мәтіні төрт негізгі бөлімге бөлінеді: арнау, алғы сөз, адам табиғатына қатысты кеңінен зерттеу және қоғамдағы адам түрінің эволюциясына қатысты тағы бір зерттеу. Сондай-ақ, мәтін бойынша 18-шы ғасырдағы антропологиялық зерттеулерді негізінен қамтитын қосымша бар. Руссо теңсіздіктің екі түрін талқылайды: табиғи немесе физикалық теңсіздік және этикалық немесе моральдық теңсіздік. Табиғи теңсіздік – бұл бір адамның денесі мен екінші адамның денесі арасындағы айырмашылықтар. Руссо осы теңсіздік түріне мән бермейді, себебі ол азаматтық қоғамдағы теңсіздіктің тамыры емес деп санайды. Оның орнына, ол моральдық теңсіздік азаматтық қоғамға тән және «байлық, дворяндық немесе дәреже, билік және жеке қасиеттері» арасындағы айырмашылықтарда көрінеді дейді. Мұндай теңсіздік келісім бойынша орнатылады. Руссо азаматтық қоғамға циникалық көзқараспен қарайды, онда адам жеке тәуелсіздігі мен жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еркіндігі бар «табиғи күйінен» адасқан. Оның талқылауы, өзін-өзі сақтау инстинктісімен және азапқа «табиғи жек көрушілікпен» – табиғи жанашырлықпен (pitié) бірге, кейбір дамыған жануарлар түрлерімен бірге табиғи адамды талдаудан басталады. Табиғи адам тек өзінің мүддесі үшін әрекет етеді және басқа жануарлармен (және адамдармен) қақтығыстардан аулақ болады. Руссоның табиғи адамы басқа жануарларға ұқсайды, «өзін-өзі сақтау оның басты және дерлік жалғыз қамқорлығы» және «әлемде танитын жалғыз жақсылықтар» – тағам, әйел және ұйқы. Руссоның адамы – «жабайы» адам. Ол жалғыз және өзін-өзі қамтамасыз ететін адам. Кез келген шайқас немесе ұрыс тек өзін қорғау үшін болды. Табиғи адамның денесі жақсы, жылдам және күшті, өзін-өзі қамтамасыз ете алатын. Ол тек өзін-өзі қорғау үшін өлтірді. Табиғи адамның антропологиялық ерекшелігі (жануарлар әлемінен) – оның «әдемілікке» қабілеттілігі және бостандығының туа біткен сезімі. Біріншісі, «әдемілік» деп аударылса да, оны ізгілік этикасымен шатастыруға болатын кемелділікке немесе үздікке ұмтылуға ешқандай қатысы жоқ. Оның орнына, әдемілік адамдардың басқаларды байқау арқылы қалай үйренетінін сипаттайды. Адамның бостандығы – таңдау қабілеті емес, ол үшін ақыл-ой қажет, бірақ инстинктке бой алдырмау қабілеті. Осындай қабілетпен ғана адамдар жаңа әдеттер мен іс-әрекеттерді қалыптастыра алады. Руссоның табиғи адамының ең маңызды ерекшелігі – ол ақылға ие емес, бұл батыс зиялы дәстүрінің көпшілігіне қайшы келеді. Руссо табиғи адамның ақыл-ойы, тілі (ақыл-ойының пайда болуына тамырланған) немесе қоғамы жоқ дейді, және осы үш нәрсе өзара шартталған, сондықтан ешқайсысы басқаларысыз пайда бола алмайды. Руссоның табиғи адамы Гоббстен айтарлықтай өзгеше және оған жауап болып табылады; Руссо осы туралы өз еңбегінде әр түрлі жерлерде айтады. Ол Гоббс табиғаттағы адамды азаматтық қоғамдағы адаммен шатастырады деп санайды. Гоббстен айырмашылығы, Руссоның табиғи адамы өлімнен қорқумен қозғалмайды, себебі ол осы соңды түсіне алмайды; осылайша өлімнен қорқу табиғаттан шығуды білдіреді. Сонымен қатар, бұл табиғи адам, Гоббстен айырмашылығы, үнемі қорқыныш пен уайымда емес. Руссоның табиғи адамы ұзақ уақыт бойы жануарлардан өзін ерекшелендіретін бірнеше қасиетке ие. Табиғи адамның өркениетке айналу процесі «Дискурста» белгісіз, бірақ оның екі немесе үш себебі болуы мүмкін. Ең ықтимал себептері – қоршаған орта, яғни адамдар бір-біріне жақын келіп, бірге өмір сүре бастады, бұл өз кезегінде ақыл мен тілдің дамуын жеңілдетті. Сондай-ақ, адамның «әдемілігі» оның табиғатындағы осы өзгерісті түсіндіре алады. Руссо осы дамуды түсіндіруге қызығушылық танытпаса да, оның күрделілігін мойындайды. Маңыздысы, алғашқы әлеуметтік өмір (азаматтық қоғамға дейін) адамдарға amour propre («өзін-өзі бағалау», «өзін-өзі сүю» немесе «мақтан») сыйлайды, және Руссоның еңбегінің көп бөлігі осыған негізделген. Руссоның азаматтық қоғамды сынауы, ең алдымен, азаматтық адамның психологиялық ерекшеліктеріне негізделген, amour propre жеке адамдарды өздерін басқалармен салыстыруға, осыған сәйкес келетін өзін-өзі сезінуге және табиғи адамның табиғи жанашырлығын жоюға итермелейді: «жабайы адам өзінің ішінде өмір сүреді, қоғамдық адам, әрқашан өзінен тыс, тек басқалардың пікірімен өмір сүре алады». Руссо үшін amour propre табиғатта болған емес, amour de soi және pitié өмір сүруді қамтамасыз етуге жеткілікті болды. Екінші бөлімнің басы кейбір жалғыз саяхатшының жеке меншіктің алғашқы негізін қалайтын жер тіректерін орнатуын көрнекті түрде бейнелейді: «Алғашқы адам, жер учаскесін қоршап, оны менікі деп айтқан және оған сенген адамдарды тапқан, азаматтық қоғамның нағыз негізін қалады». Бірақ Руссо бұл сәт бірқатар қоршаған орта және ақыл-ой шарттарымен алдын ала болғанын нақтылайды, олар оны мүмкін еткен. Руссо үшін, тіпті жеке меншік концепциясы қалыптасу үшін басқа да бірқатар концепциялар қажет болды. Жеке меншік орнатылуымен басталған теңсіздік прогрессивті түрде құлдыққа, зұлымдыққа және жемқорлыққа ұласты. Руссо табиғатқа оралу мүмкін емес деп санайды. Дегенмен, өркениетке өту кезінде жасалған қателерді түзетуге болатынына сенді. Руссо осы тақырыпқа «Әлеуметтік келісімшартта» қайта оралды.
Арналу
Бұл еңбек Руссоның туған жері – Женева штатына арналған. Арнау сөзінде ол Женеваны жақсы, тіпті үлгілі республика деп мақтайды. Ол мақтауға таңдаған қасиеттерінің ішінде заңдары мен институттарының тұрақтылығы, тұрғындарының бірлестік рухы, көрші мемлекеттермен жақсы қарым-қатынастары (оларға ешқандай қауіп төндірмейтін және өздері де қауіп көрмейтін) және Женеваның әдепті әйелдері бар. Бірақ, шындығында Женева осылай емес еді. Бұл – Руссо тілеген үлгідегі мемлекеттік құрылыс. Арнау хаты – Руссоның шын мәнінде қалаған Женеваның ирониялық және идеализацияланған нұсқасы. Сонымен қатар, оның бұл сипаттамасы, осы трактатты жазудан бұрын көп жылдар бойы тұрған және ашумен тастап кеткен Парижбен күрт қайшы келеді. Осылайша, Женеваны сипаттауының бір бөлігі – Парижге қарсы айтылған мәлімдеме.