Кіріспе

Соңғы түпнұсқа египеттік перғауыны Нектанебо II (Египет: 𓈇𓏇𓈖𓐙𓐢) – ежелгі Египеттің соңғы түпнұсқа билеушісі, сондай-ақ б.з.б. 358 жылдан 340 жылға дейін билік құрған Отызыншы династияның үшінші және соңғы перғауыны. Нектанебо II билік құрған кезде египеттік суретшілер Птолемей патшалығының рельефтерінде ерекше із қалдырған ерекше стильді дамытты. Нектанебо I-ге ұқсас, Нектанебо II ежелгі египеттік діндегі құдайларға табынудың көптеген түрлеріне ынта танытты, және жүзден астам египеттік нысандар оның назарына ие болды. Бірнеше жыл бойы Нектанебо II Египетті Ахеменид империясынан қорғауда сәтті болды. Бірақ, оған бұрынғы қызметшісі, Родостық Ментор сатқындық жасады, және ол соңында жеңіліске ұшырады. Персиялықтар Мемфисті басып алып, содан кейін Египеттің қалған бөлігін жаулап алды, елді Артаксеркс III басқаратын Ахеменид империясына қосты. Нектанебо оңтүстікке қашты. Оның кейінгі тағдыры белгісіз.

Атауы

Нектанебо оның есімінің грекше түрі Нектанебостан (Νεκτανεβώς, немесе Νεκτανεβός кейінгі дереккөздерде) шыққан. Оның египеттік есімі Нḫt Ḥr Ḥbt, яғни "Хебит Хорусы жеңіске жетті" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі дәстүр бойынша оған және оның әкесі Нектанебо I-ге бірдей есімдер берілгенімен, шындығында соңғысы Нектанебис (Νεκτάνεβις) деп аталған. Орта ғасырлық араб авторлары оны Нақатанибас (ناقاطانيباس) деп атаған.

Билікке көтерілу

525 жылы б.з.д. Мысыр Ахеменидтер империясы тарапынан басып алынды. Персия императорлық тағына таласқан ішкі күрестердің нәтижесінде, Мысыр б.з.д. 404 жылы тәуелсіздікке қол жеткізді. Б.з.д. 389 жылы фараон Хакор Афинамен шарт жасасты және үш жыл бойы (б.з.д. 385-ден 383 жылға дейін) парсылардың шабуылына тойтарыс берді. Алайда, б.з.д. 387 жылы Ахеменидтер мен грек қала-мемлекеттері арасындағы Анталкида бейбіт шарты жасалғаннан кейін, Мысыр мен Кипр Жерорта теңізінде парсы гегемониясына қарсы тұрған жалғыз кедергілерге айналды. Б.з.д. 360 жылдың басында Нектанебоның ізашары Тео, жаулап алушыларға қарсы соғысқа дайындық бастады. Сол жылы мысыр әскері құрлық және теңіз арқылы жағалау бойымен жорыққа шықты. Нектанебо II осы жорықта ағасы Теомен бірге болды және махимойларға жетекшілік етті. Соғысқа қаржы жинау мақсатымен Тео мысырлықтардан салық жинады және храм мүлкін тартып алды. Мысырлықтар, әсіресе дін қызметкерлері, бұл шараларға наразы болды, бірақ Нектанебо II-ні қолдады. Тео Спарта әскери қолбасшысы Агесилаос пен афиналық генерал Хабриастан көмек сұрады. Агесилаос өзінің Мысырға қарсы емес, оған көмек көрсету үшін жіберілгенін айтты. Ол Агесилаосты өз жағына көндіру үшін оған елшілер жіберді.

Билік

Нектанебоның ішкі саясатында дін маңызды рөл атқарды. Ол өзінің билігін Мемфисте Апис бұқасының жерлеу рәсіміне қатысып бастады. Нектанебо Апистың шығыс және батыс ғибадатханаларына рельефтік безендірулер қосты. Нектанебо II тұсында салынған маңызды ғибадатханалардың арасында Абудағы Хнум ғибадатханасы мен Сектамдағы Амон ғибадатханасы бар. Ол Анхур Шуға диориттен жасалған наос бағыштады (оның фрагменті Тжебнутжер ғибадатханаларынан табылған). Нектанебо II Бухис культінің танымалдылығын арттырды. Нектанебо II-нің сыртқы саясаты Ахеменидтердің Мысырды қайта басып алу әрекеттерімен қиындыққа тап болды. Нектанебо II таққа отырғанға дейін парсылар Мысырды б.з.б. 385, 383 және 373 жылдары қайтарып алуға тырысты. Нектанебо бейбітшілікті пайдаланып, жаңа әскер құрды және грек жалдамалыларын жұмысқа алды, бұл сол кезде кең таралған практика еді. Шамамен б.з.б. 351 жылы Ахеменид империясы Мысырды қайтарып алуға жаңа әрекет жасады. Бір жылдық шайқастардан кейін Нектанебо және оның одақтас қолбасшылары – Диофант Афинылық және Спарталық Ламиус Ахеменидтерді жеңді. Керемет жеңіске жеткен Нектанебо II халық арасында «Нектанебо – құдайлық бүркіт» деп жарияланды және оның құрметіне культтер құрылды. Б.з.б. 345/44 жылы Нектанебо Сидон патшасы Теннес басқарған Ахеменид империясына қарсы финикиялық көтерілісті қолдады және Родостық Ментор басқарған 4000 грек жалдамалысынан тұратын әскери көмек жіберді. Бірақ Артаксеркс III әскерлерінің жақындап келе жатқанын естіген Ментор Теннеспен сөз байласып, парсылармен байланыс орнатты. Афина және Спарта елшілерді құрметпен қабылдады, бірақ Мысырға қарсы одақ құрудан бас тартты. Сонымен қатар, Нектанебода жаудың Нілдің сағасына енуіне кедерес келтіру үшін бірнеше түбі тегіс қайықтар болды. Оның Жерорта теңізі мен шығыс шекарасындағы осал жерлері бекіністермен, қоршаулармен және бекітілген лагерьтермен қорғалған. Ол сондай-ақ (сатрап) тағайындады. Нектанебо Жоғарғы Мысырға, содан кейін Нубияға қашып өтті, онда оған пана берілді. Бірақ ол онда біраз уақытқа дейін белгілі бір билікке ие болды. Хабаш көмегімен Нектанебо тақты қайтаруға сәтсіз әрекет жасады.

Құрылыс науқандары

Нектанебо Мысыр тарихының өкінішті кезеңіне орналасқанмен, оның мұрасы «автономды Мысырды билеген соңғы фараон» ретінде танылуымен дақтанған болуы мүмкін, бірақ ол кең көлемде құрылыс жасаған, тіпті Жаңа Мемлекеттің шарықталу шағындағы көптеген патшалармен шайқасқан деңгейде. Нектанебо II немесе оның әкесіне сілтемелер ең маңызды діни орталықтардың барлығында кездеседі, ал екі патшаның да салиқалылығы бұрынғы ұлы патшалармен теңестіріледі, бұл Мысырдың түкпір-түкпіріндегі олардың есімдерін алып жүрген көптеген ескерткіштермен куәландырылған. Нектанебо II, атап айтқанда, елдің барлық аймақтарында ғибадатханалар салған және жақсартқан, сондай-ақ ол көптеген жерлерге сыйлаған діни қызметкерлерге жан-жақты қайырымдылық жасаған. Нектанебоның есімі Нил дельтасындағы Гелиополис, Атрибис және Бубастис қалаларында, сондай-ақ басқа да жерлерде табылды, бірақ ол ең көп құрылыс жұмыстарын Себеннитоста, қазіргі Бехбейт-Эль-Хагар орналасқан жерде жүргізді. Себеннитостағы ғибадатханалардың бейнелері кейінгі Птолемей патшалығының өнерінде ерекше із қалдырды. Дегенмен, оның құрылыс науқандарының діни бағыты тек қана салиқалылықтан туындамауы мүмкін; Нектанебо билікті тартып алғандықтан, ол Мысырдағы билігін діни тұрғыдан заңдастыруға тырысқан.

Портреттер

Метрополитен өнер мұражайындағы Нектанебо II-нің Хорус бейнесі алдында тұрған шағын сұр мүсінінен басқа, Нектанебо II-нің тағы бір суреті белгілі емес. Грейвактан жасалған мүсінде Нектанебо II немес пен урей киген күйде бейнеленген. Оның қылышы бар иілген қолы nakht иероглифін, бүркіт – Хорусты, ал Нектанебоның оң қолындағы иероглиф heb символын білдіреді. Нектанебо II-ге жатқызылатын басқа суреттердің (барлығында кхпреш бар) ішінде Пенсильвания университетінің археология және антропология мұражайындағы кварциттен жасалған бас, Александриядағы базальт бас, Бостонның Көркем өнер мұражайына қосылған гранит бас және зақымдалған кварцит бас бар. Біраз уақыттан кейін, 1801 жылы Александрия шайқасынан кейін Наполеон әскерлері британдықтарға жеңіліп, ежелгі қаладан жинаған ескерткіштерін шартты түрде тапсырды. Олардың арасында Розетта тасы және жеті тонна салмақты, иероглифтермен жазылған саркофаг болды. Британдықтар оларды иеленгеннен кейін жергілікті тұрғындар келіп, бұл Ұлы Александрдың қабірі екенін айтты. Саркофаг Лондонға апарылып, қазір Британ мұражайында сақтаулы. Бір кезде бұл қабір Александрға тиесілі деп есептелді. Бірақ Розетта тасын аударғаннан кейін саркофагтағы жазулар анықталды және ол оған арналмағаны белгілі болды. Саркофагтағы иероглифтер «Астыртын әлемде не бар» кітабынан алынған бөлімдер еді және онда Нектанебо II-нің аты жазылған. Бұл саркофагта Ұлы Александрдың денесі сақталған деген болжам бар. Ұлы Александрдың денесі қайтыс болғаннан кейін Мемфисте уақытша жерленген, ал Саққара оның Мемфистегі уақытша қабірінің орны деп саналады. Нектанебо сол жерде ғибадатхана салған, ол онда тыныштық табамын деген ниетте болған болуы мүмкін. Александрдың денесі Мемфистегі қабірге қойылған кезде ол бос болған болуы мүмкін. Александрдың сүйегі Александрияға көшірілгенде, ол саркофагпен бірге алынып кеткен болуы мүмкін. Бұл аңыз Мысырлықтар үшін тартымды болды, олар үзіліссіздікті қалады және шетелдік үкімге қарсы болды. Бұл оқиғаның суреттерінде Нектанебо көбінесе айдаһар сияқты бейнеленеді, мысалы, Speculum Historiale еңбегінде. Нектанебо мен Петезис туралы ерте Птолемей әңгімесі, тек Саққарадағы Серапеумнан грек тіліндегі фрагмент түрінде сақталған, онда фараон Изистің болашақты көрген түсін көреді, онда құдай Онурис Себеннитостағы аяқталмаған ғибадатханасы үшін оған ашуланып, кінәлайды. Нектанебо патшалықтың ең шебер мүсіншісі Петезисті жұмысты аяқтауға шақырады, бірақ ол мас болып, әдемі қыздың артынан қуғанда тапсырмасын орындамайды. Бұл оқиға осы жерде тоқталады, бірақ бұл Мысырдың құлауына кіріспе болуы мүмкін. Әл-Бирунидің «Үндістан тарихы» атты еңбегінде бұл оқиға қайта жазылған. Нектанебо туралы аңыз (немесе Нектанебус немесе Натанабо, Александр романсының кейбір нұсқаларында айтылғандай) Ренессансқа дейін және одан кейін Еуропа мәдениетіне үлкен әсер етті. Бұл кейіпкердің сол аңыздың басқа маңызды тұлғаларымен бірге Sola Busca таросында (Натанабо атымен) кездесуі кездейсоқ емес: Александр, Македониялық Филипп, Олимпиа және Аммон. Итальяндық ғалым София Ди Винченцо Sola Busca таросы туралы зерттеуінде осы кейіпкердің алхимиялық түсіндірмесін берді, онда Натанабоның жерге сыйлықпен келген аспан хабаршысын білдіретінін түсіндіреді, ол – қауіпсіздіктің және физикалық және рухани күштің символы болған қалқан.