Далия гүлі: тарихы мен сипаттамасы

Кіріспе

Далия (Dahlia) – Мексика мен Орталық Америкаға тән, бұталы, түйіршікті, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Астралылар (синоним атауы: Compositae) екіжарнақты өсімдіктер отбасының мүшесі ретінде, оның туыстарына күнбағыс, маргаритка, хризантема және зиния жатады. Далияның 49 түрі бар. Жергілікті халықтар бұл өсімдіктерді «Чичипаттл» (тольтектер) және «Акокоттл» немесе «Кокококитл» (ацтектер) деп атаған. Эрнандестің науатль тілінен испан тіліне жасаған аудармалары бойынша (басқа аудармалар арқылы) сөздің мағынасы «су қамысы», «су құбыры», «су құбыры гүлі», «қуыс сабақты гүл» немесе «қамысты гүл» болып табылады, олардың барлығы өсімдіктің қуыс сабақтарына сілтеме жасайды. Эрнандес далияның екі түрін (Dahlia pinnata сияқты желдеткіш тәрізді және ірі Dahlia imperialis) сондай-ақ Жаңа Испанияның басқа да дәрілік өсімдіктерін сипаттаған. Эрнандестің жеті жылдық зерттеуіне қатысқан Идальго азаматы Франсиско Домингуес, төрт томдық есепті толықтыру үшін бірқатар суреттер салған. Оның үш суретінде гүлдер бейнеленген: екеуі заманауи гүлзарлық далияға, ал біреуі Dahlia merckii түріне ұқсас; барлығының гүлдері екі қабатты болған. 1578 жылы «Nova Plantarum, Animalium et Mineralium Mexicanorum Historia» атты қолжазба Мадридтегі Эскориалға жіберілді. Оны 1615 жылы Франсиско Хименес латын тіліне аударды. 1640 жылы Римдегі Academia dei Lincei академиясының президенті Франсиско Цези Хименестің аудармасын сатып алып, оған түсініктемелер қосып, 1649–1651 жылдары екі томдық «Rerum Medicarum Novae Hispaniae Thesaurus Seu Nova Plantarium, Animalium et Mineralium Mexicanorum Historia» атты еңбек ретінде жариялады. Алғашқы қолжазбалар 1600 жылдардың ортасында өртте жойылған.

Еуропалық таныстыру

1787 жылы француз ботанігі Николас Жозеф Тьерри де Менонвиль, қызыл бояуы үшін бағаланатын кошениль жәндіктерін ұрлау үшін Мексикаға жіберілді. 1789 жылы Мехикодағы ботаникалық бақтың директоры Висенте Сервантес, Мадридтегі Корольдік бақтың директоры аббат Антонио Хосе Каванильге «өсімдік бөліктерін» жіберді. Каваниль бір гүлді сол жылы, ал екіншісін бір жылдан кейін гүлдетті. 1791 жылы ол жаңа өсінділерді Андерс Дальдің құрметіне «Далия» деп атады. Келесі жылдары Мадрид Германияның Берлин және Дрезден қалаларына, Италияның Турин және Тьен қалаларына тұқымдар жіберді. 1802 жылы Каваниль «бұл үшеуінің» (D. pinnata, D. rosea, D. coccinea) түбірлерін швейцариялық ботаник Аугустин Пирамус де Кандольге (Монпелье университеті, Франция), Андре Туэнге (Жардн де Плантес, Париж) және шотланд ботанігі Уильям Эйтонға (Кью бақтары) жіберді. Сол жылы ағылшын гүлханашысы, кейін Ресей патшасының ботаникалық коллекционері Джон Фрейзер D. coccinea тұқымын Парижден Англиядағы Аптекарь бақтарына әкелді, онда олар бір жылдан кейін оның жылыжайында гүлдеді, одан Ботаникалық журналға сурет салынды. 1804 жылы Кенсингтондағы Голланд үйінде Далия самбуцифолия деген жаңа түр сәтті өсірілді. 1804 жылы Мадридте болған кезде Леди Холландқа Каваниль далия тұқымдарын немесе түбірлерін сыйлады. Ол оларды Англияға, Голланд үйіндегі Лорд Холландтың кітапханашысына жіберді, ол өсімдіктерді сәтті өсіріп, бір жылдан кейін екі қос гүл шығарды. 1804 жылы өсірілген өсімдіктер қырылды; 1815 жылы Франциядан жаңа қор әкелінді. 1805 жылы неміс табиғат зерттеушісі Александр фон Гумбольдт Мексикадан Айтонға (Англия), Туэнге (Париж) және Берлин ботаникалық бағының директоры Кристоф Фридрих Оттоға көбірек тұқымдар жіберді. Көбірек маңыздысы, ол тұқымдарды Германиядағы ботаник Карл Людвиг Вильденовқа жіберді. Вильденов жылдам өсіп келе жатқан түрлердің санын қайта жіктеді, туысты Далиядан Георгинаға өзгертті; бұл натуралист Иоганн Готлиб Георгидің құрметіне жасалды. Ол Каванильдің D. pinnata және D. rosea түрлерін Georgina variabilis деген атпен біріктірді; D. coccinea әлі де жеке түр болып саналды, ол Georgina coccinea деп қайта аталды.

In 1787, the French botanist Nicolas Joseph Thiéry de Menonville, sent to Mexico to steal the cochineal insect valued for its scarlet dye, reported the strangely beautiful flowers he had seen growing in a garden in Oaxaca. In 1789, Vicente Cervantes, director of the Botanical Garden at Mexico City, sent "plant parts" to Abbe Antonio José Cavanilles, director of the Royal Gardens of Madrid. Cavanilles flowered one plant that same year, then the second one a year later. In 1791 he called the new growths "Dahlia" for Anders Dahl. In the following years Madrid sent seeds to Berlin and Dresden in Germany, and to Turin and Thiene in Italy. In 1802, Cavanilles sent tubers of "these three" (D. pinnata, D. rosea, D. coccinea) to Swiss botanist Augustin Pyramus de Candolle at University of Montpelier in France, Andre Thouin at the Jardin des Plantes in Paris and Scottish botanist William Aiton at Kew Gardens. That same year, John Fraser, English nurseryman and later botanical collector to the Czar of Russia, brought D. coccinea seeds from Paris to the Apothecaries Gardens in England, where they flowered in his greenhouse a year later, providing Botanical Magazine with an illustration. In 1804, a new species, Dahlia sambucifolia, was successfully grown at Holland House, Kensington. Whilst in Madrid in 1804, Lady Holland was given either dahlia seeds or tubers by Cavanilles. She sent them back to England, to Lord Holland's librarian at Holland House, who successfully raised the plants and produced two double flowers a year later. The plants raised in 1804 did not survive; new stock was brought from France in 1815.</blockquote>

In 1805, German naturalist Alexander von Humboldt sent more seeds from Mexico to Aiton in England, Thouin in Paris, and Christoph Friedrich Otto, director of the Berlin Botanical Garden. More significantly, he sent seeds to botanist Carl Ludwig Willdenow in Germany. Willdenow now reclassified the rapidly growing number of species, changing the genus from Dahlia to Georgina; after naturalist Johann Gottlieb Georgi. He combined the Cavanilles species D. pinnata and D. rosea under the name of Georgina variabilis; D. coccinea was still held to be a separate species, which he renamed Georgina coccinea.

Жіктеу

1789 жылдан бастап Каваниль алғаш рет Еуропада далия гүлдегеннен бері көптеген өсірушілер, ботаниктер және таксономистер далияның қазіргі заманға дейінгі дамуын анықтауға тырысып келеді. Кем дегенде 85 түр тіркелген: олардың шамамен 25-і алғаш рет жабайы табиғатта табылды; ал қалғандары Еуропадағы бақтарда пайда болды. Олар гибридтер саналды, бұрын тіркелген түрлердің будандасуының нәтижесі немесе 1805 жылы Гумбольдт Мексикадан жіберген тұқымдардан, немесе Еуропаға жеткен басқа құжатталмаған тұқымдардан өскен болуы мүмкін. Олардың бірнешеуі бұрын хабарланған түрлермен сәйкес келетіні анықталды, бірақ көпшілігі жаңа сорттар еді. Далияда морфологиялық айырмашылықтар өте күшті. 1920 жылдары жүздеген далия отбасын будандастырған Уильям Джон Купер Лоуренс: «Мен өсірген отбасыларымда бір-бірінен ешқандай айырмасы жоқ екі өсімдікке әлі кездеспедім» деді. Тіркелген 85 түрдің үнемі қайта жіктелуі ерекше түрлердің санының азаюына әкелді, себебі жүйетанушылар арасында жіктеуге қатысты көптеген келіспеушіліктер бар. 1829 жылы Еуропада өсетін барлық түрлер D. variabilis, Desf. деген жалпы атаумен қайта жіктелді, бірақ бұл атау қабылданбады. Гумбольдт тұқымдары мен Каваниль түрлерінің араласуы нәтижесінде сол жылы 22 жаңа түр тіркелді, олардың барлығы бірнеше таксономистер тарапынан әртүрлі жіктелді, бұл қай түрдің қайсысы екендігіне байланысты шатасу тудырды. Қазіргі уақытта далиялар ботаник Либерти Хайд Бейлидің зерттеуі бойынша 15 түрге бөлінеді. 1830 жылы Уильям Смит барлық далия түрлерін қызыл және күлгін реңктеріне қарай екі топқа бөлуге болатынын ұсынды. Бұл идеяны зерттеу барысында Лоуренс D. variabilis-ті қоспағанда, барлық далия түрлерін гүл түсіне қарай екі топтың біріне жатқызуға болатынын анықтады: I топ (көк түсті) немесе II топ (сары-қызыл).

Since 1789 when Cavanilles first flowered the dahlia in Europe, there has been an ongoing effort by many growers, botanists and taxonomists, to determine the development of the dahlia to modern times. At least 85 species have been reported: approximately 25 of these were first reported from the wild; the remainder appeared in gardens in Europe. They were considered hybrids, the results of crossing between previously reported species, or developed from the seeds sent by Humboldt from Mexico in 1805, or perhaps from some other undocumented seeds that had found their way to Europe. Several of these were soon discovered to be identical with earlier reported species, but the greatest number are new varieties. Morphological variation is highly pronounced in the dahlia. William John Cooper Lawrence, who hybridized hundreds of families of dahlias in the 1920s, stated: "I have not yet seen any two plants in the families I have raised which were not to be distinguished one from the other. Constant reclassification of the 85 reported species has resulted in a considerably smaller number of distinct species, as there is a great deal of disagreement today between systematists over classification. In 1829, all species growing in Europe were reclassified under an all encompassing name of D. variabilis, Desf., though this is not an accepted name. Through the interspecies cross of the Humboldt seeds and the Cavanilles species, 22 new species were reported by that year, all of which had been classified in different ways by several different taxonomists, creating considerable confusion as to which species was which. As of now Dahlias are classified into 15 different species by botanist Liberty Hyde Bailey. In 1830 William Smith suggested that all dahlia species could be divided into two groups for color, red tinged and purple tinged. In investigating this idea Lawrence determined that with the exception of D. variabilis, all dahlia species may be assigned to one of two groups for flower colour: Group I (ivory magenta) or Group II (yellow orange scarlet).

Қазіргі заманғы жіктеме

Dahlia туысы Астралылар (Asteraceae) отбасының Астероидтар (Asteroideae) кішіотбасысында, Coreopsideae тайпасында орналасқан. Бұл тайпада Coreopsis-тен кейін екінші ең ірі туыс болып табылады.

Инфрагенерикалық бөлініс

Шерф (1955) алғашқы заманауи таксономияда ол таныған 18 түрге үш бөлімді сипаттады: Псевдодендрон, Эпифитум және Далия. 1969 жылы Соренсен 29 түрді және төрт секцияны таныды, олардың ішінде Entemophyllon секциясын Далия секциясынан бөліп шығарды. Ал Гианнаси (1975) флавоноидтарға негізделген фитохимиялық талдау қолданып, тұқымдықты тек екі бөлімге дейін қысқартты: Entemophyllon және Далия. Соңғысында үш кіші бөлім болды: Pseudodendron, Dahlia және Merckii. Соренсен 1980 жылы тағы бір түзету жасады, ол Merckii кіші бөлімін өзінің алғашқы Далия бөліміне қосты. 1980 жылдары ол екі жаңа түрді сипаттағанда (Dahlia tubulata және D. congestifolia), оларды өзінің бұрынғы бөлімдеріне орналастырды. Хансен мен Хьертинг (1996) тағы бір түрді, Dahlia sorensenii-ді қосты. Осымен қатар, олар Dahlia pinnata-ның ішінде D. x pinnata деп аталуы тиіс екенін көрсетті. D. x pinnata шын мәнінде D. sorensenii-нің гибридтік қасиеттерге ие болған бір түрі екені анықталды, бұл Еуропаға он алтыншы ғасырда әкелінгенге дейін және Каванильль ресми түрде атағанға дейін болды. Алғашқы жабайы D. pinnata жойылып кеткен деп есептеледі. Жаңа түрлер сипаттау жалғасуда, Саар (2003) 35 түрді сипаттады, олар тек Entemophyllon секциясын ерекше секциялық клауд ретінде көрсетеді. Басқа ірі топтау – негізгі Далия клады (CDC), оған Далия секциясының көп бөлігі кіреді. Қалған түрлер өзгермелі тамыр клады (VRC) деп сипатталған, оған кішкентай Pseudodendron секциясы, сондай-ақ монотиптік Epiphytum секциясы және Далия секциясының бірнеше түрлері кіреді. Осы үш клаудтан тыс D. tubulata және D. merckii политомия құрайды.

Түрлер

Қазіргі уақытта Далия туысының 42 түрі белгілі, бірақ жаңа түрлерді сипаттау жұмысы жалғасуда. Линней мұны істеген жоқ. Бұл туысты ғылыми тұрғыдан анықтауға еңбегі сіңген адам – Мадрид корольдік бақтарының директоры Аббе Антонио Хосе Каванильес болуы керек, өйткені ол 1789 жылы Мексикадан алғашқы үлгілерді ғана емес, сонымен қатар кесінділерден гүлдеген алғашқы үш түрді де атады. Атауды кім бергеніне қарамастан, ол оңай қалыптаспады. 1805 жылы неміс ботанігі Карл Людвиг Вильденов, Далия Тунб. туысының (Каванильес туысынан бір жыл кейін жарияланған және қазір Трихокладтың синонимі саналатын) көбірек танылғанын айтып, өсімдіктердің туысын Далиядан Георгинаға (Германияда туған табиғатты зерттеуші Иоганн Готтлиб Георги, Санкт-Петербург императорлық ғылым академиясының профессоры, Ресей) өзгертті. Ол сондай-ақ Каванильес өсірген және анықтаған алғашқы үш түрді қайта жіктеді және қайта атады. 1810 жылы жарияланған мақаласында ғана ол ресми түрде Каванильестің Далия деген бастапқы атауын қабылдады. Дегенмен, Германияда Георгина деген ат келесі бірнеше онжылдықтар бойы қолданылып келді. Орыс тілінде оны әлі күнге дейін Георгина (георгин) деп атайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Далия негізінен Мексикада табылса да, кейбір түрлері Оңтүстік Американың солтүстік бөлігіне дейін таралған. Сұр шіру (Botrytis cinerea), вертициллиоздық қурау, далияның қара күйесі (Entyloma calendulae f. dahliae), фитофтора және кейбір өсімдік вирустары далияға зиян келтіреді. Далия кейбір көбелектердің (Lepidoрtera) дернәсілдерінің тамақтану көзі болып табылады, олардың ішінде бұрышты көлеңке, жалпы жылдам көбелек, ақ көбелек және үлкен сары қанатты көбелектер бар.

Өсіру

Далиялар табиғи түрде мұз жармайтын климаттарда өседі (түйнектері USDA 8-ші аймағына төзімді), сондықтан олар минустық температураны көтере алмайды. Дегенмен, олардың түйнекті табиғаты оларды қыстама кезеңде сақтауға мүмкіндік береді, және осы ерекшелік, бағбандардың қоңыржай климаттағы қырауда да далияны сәтті өсіруіне жағдай жасайды, егер түйнектерді қысқы маусымда жерден алып, салқын, бірақ мұз жармайтын жерде сақтаса. Түйнектерді тереңге отырғызу да қорғанышқа көмектеседі. Өсу кезеңіндегі заманауи далия гибридтері, жақсы суарылған, бірақ су өткізетін топырақта, көп күн сәулесі түсетін жерде жақсы өседі. Биік сорттары өскен сайын тіреу қажет етеді, ал гүлдегеннен бастап барлық бақшалық далияларды үнемі гүлдерін қырып отыру керек.

Бағбандық сыныптама

Бау-бақшада далияны әдетте *D. variabilis hort.* культивары ретінде қарастырады, ол мыңдаған сорттардың шығуына жауапкер болғанымен, таксономиялық статусы әлі анықталмаған. Бұл мәселе күні бүгінге дейін шешілмеді. Далиялар көк түстің пайда болуы үшін қажетті антоцианин элементін өндірсе де, нағыз көк түс алу үшін антоцианин дельфинидиніне алты гидроксил тобы қажет. Дегенмен, далияларда қазірге дейін бес топ ғана дамыған, сондықтан селекционерлер «көк» түске ең жақын келгендері – қызғылт, лаванда және лила түстерінің әртүрлі нұсқалары. ХХ ғасырдың басында түрлі типтері анықталды. Бұл терминдер пішін мен түске негізделген, ал 1904 жылғы Ұлттық Далия қоғамының нұсқаулығында кактус, помпон, жалғыз гүлді, көрмелік және әсем түрлері енгізілді. Көптеген ұлттық қоғамдар 1962 жылға дейін өздерінің жіктеу жүйелерін жасады, содан кейін Халықаралық бау-бақша конгресі сол жылы Брюссельде өткен және 1966 жылы Мэрилендте жалғасқан мәжілісінде халықаралық деңгейде мойындалған жүйені әзірлеуге келісті. Бұл 1969 жылы Корольдік бау-бақша қоғамының «Далия атауларының халықаралық тізілімі» жариялануымен аяқталды, ол орталық тіркеу органына айналды. Бұл жүйе негізінен орталық дискінің көрінуіне – ашық орталыққа немесе тек сәулелі гүлдердің орталықта байқалуына (қос гүлдену) – сүйенді. Қос гүлді сорттар ұзындығы бойынша бүктелу әдісіне қарай: жазық, инволют (ішке қарай иілген) немесе револт (сыртқа қарай иілген) деп бөлінді. Сәулелі гүлдің ұшы тілімделген болса, ол фимбриат деп есептелді. Осы сипаттамаларға сүйене отырып, тоғыз топ және жоғарыда аталған сипаттамаларға сәйкес келмейтін сорттар үшін қосымша оныншы топ анықталды. 2004 жылы фимбриатталған далиялар, ал 2007 жылы тағы екі топ (жалғыз және қос орхидеялар) қосылды. Соңғы қосылған топ – Пион, алғаш рет 2012 жылы пайда болды. Көп жағдайда гүлдің диаметрі шағыннан алыпқа дейінгі белгілі бір топтарды бөлу үшін қолданылды. Бұл практика 2012 жылы тоқтатылды.

Horticulturally the garden dahlia is usually treated as the cultigen D. variabilis hort., which while being responsible for thousands of cultivars has an obscure taxonomic status. This has to date not been accomplished. While dahlias produce anthocyanin, an element necessary for the production of the blue, to achieve a true blue color in a plant, the anthocyanin delphinidin needs six hydroxyl groups. To date, dahlias have only developed five, so the closest that breeders have come to achieving a "blue" specimen are variations of mauve, purples and lilac hues. By the beginning of the twentieth century, a number of different types were recognised. These terms were based on shape or colour, and the National Dahlia Society included cactus, pompon, single, show and fancy in its 1904 guide. Many national societies developed their own classification systems until 1962 when the International Horticultural Congress agreed to develop an internationally recognised system at its Brussels meeting that year, and subsequently in Maryland in 1966. This culminated in the 1969 publication of The International Register of Dahlia Names by the Royal Horticultural Society which became the central registering authority. This system depended primarily on the visibility of the central disc, whether it was open centred or whether only ray florets were apparent centrally (double bloom). The double bloom cultivars were then subdivided according to the way in which they were folded along their longitudinal axis: flat, involute (curled inwards) or revolute (curling backwards). If the end of the ray floret was split, they were considered fimbriated. Based on these characteristics, nine groups were defined plus a tenth miscellaneous group for any cultivars not fitting the above characteristics. Fimbriated dahlias were added in 2004, and two further groups (Single and Double orchid) in 2007. The last group to be added, Peony, first appeared in 2012. In many cases the bloom diameter was then used to further label certain groups from miniature to giant. This practice was abandoned in 2012.

Брендтеу

Кейбір өсімдік өсірушілер өздерінің бренд атауын сорттың атына қосады. Мысалы, Нидерландыдағы Fides (Dümmen Orange Group құрамындағы компания) Dahlinova сериясын – Dahlinova 'Carolina Burgundy' сияқты сорттарды шығарды. Бұл сорттар RHS жіктеу жүйесінде 10-топқа жатады.

"Адамзаттың жұлдыздары"

1872 жылы Нидерландыдағы Утрехт қаласынан Ж. Т. ван дер Берг Мексикадағы досынан тұқымдар мен өсімдіктер жинағын алды. Жүк мүлдем шіріп, құрығандай болды, бірақ ван дер Берг оны мұқият қарап, тірі көрінетін кішкентай тамыр бөлігін тапты. Ол оны отырғызып, ұқыпты күтім жасады, нәтижесінде ол далия екенін анықтаған өсімдік өсті. 1872–1873 жылдардың қысында ол өсімдіктен кесінділер жасады. Бұл гүлдің түрі мүлдем жаңа болды, терең қызыл түсті және көп қабатты. 1874 жылы ван дер Берг оны сату үшін каталогқа енгізіп, бір жыл бұрын қайтыс болған Мексика президенті Бенито Пабло Хуарес құрметіне Dahlia juarezii деп атады және оны "қызыл мақтың әдемі түсімен шайқасқан" деп сипаттады. Оның пішіні өте ерекше, барлық белгілі далия гүлдерінен айқын ерекшеленеді. Бұл өсімдік қазіргі далияның танымалдылығына ең көп әсер еткен болуы мүмкін. Францияда "Les Étoiles du Diable" ("Шайтан жұлдыздары") деп, ал басқа жерлерде "Кактус далиясы" деп аталатын оның гүл жапырақтарының жиектері алға емес, кері қарай иілген, бұл жаңа форма далия әлемінде революция жасады. Бұл өсімдік ерекше мутация деп саналды, себебі оған ұқсас ешқандай өсімдік табиғатта табылған жоқ. Бүгінде D. juarezii бір кезде Мексикада болған, бірақ кейіннен жоғалып кеткен деп есептеледі. Еуропадағы гүл өсірушілер осы өсімдікті бұрын ашылған далиялармен будандастырды, нәтижесінде бүгінгі барлық далия гибридтерінің бастауы пайда болды.

Мәдениетте

1936 жылы құрылған Bloemencorso Zundert – еріктілердің күшімен толығымен далия гүлдерін пайдалана отырып жасалған әлемдегі ең ірі гүл шеруі. Шеру Нидерландының Зундерт қаласында қыркүйек айының бірінші жексенбісінде өтеді. Бұл шеруге қатысатын платформалар – болат сым, картон, папье-маше және гүлдерден жасалған ірі көркем туындылар. Bloemencorso Zundert-те көбінесе далия гүлдерімен безендіріледі, ал бір платформаны жабу үшін мыңдаған гүл қажет. Барлық шеру үшін шамамен 8 миллион далия гүлі керек болады, оның 6 миллионы Зундертте өсіріледі. 1963 жылы далия Мексиканың ұлттық гүлі деп жарияланды.

Мақалалар

Шерф, Эрл Эдвард, 1951: Эпифитум, Далия Cav туысының жаңа бөлімі. Bot Leaflets: 4,21

Саар, Дейл Эллин. Далия (Asteraceae) туысының филогенетикалық талдауы: Пәнаралық зерттеу. PhD диссертациясы, Солтүстік Иллинойс университеті, 1999