Кіріспе
Бельгияның Лимбург провинциясы (Лимбург,; немесе Wes Limburg; , lɛ̃buʁ), сондай-ақ Бельгия Лимбургы деп те аталады. Бұл қазіргі Бельгияның үш негізгі саяси және мәдени бөлімінің бірі – Фландрия аймағын құрайтын, голланд тілінде сөйлейтін бес провинцияның ең шығысы. Лимбург, оны Нидерландының Лимбург провинциясынан бөліп тұратын Маас өзенінің батысында орналасқан. Оңтүстік шекарасы француз тілінде сөйлейтін Льеж провинциясымен бөліседі және олардың арасында тарихи байланыстар бар. Солтүстік және батысында Брабант герцогтігінің ежелгі аумақтары жатыр. Бүгінде бұл Фламанд Брабанты және Антверпен провинциялары (батыста) және Нидерландының Солтүстік Брабант провинциясы (солтүстікте). Лимбург провинциясының ауданы үш округті (голланд тілінде arrondissementen) қамтиды, оларда 44 муниципалитет орналасқан. Бұл муниципалитеттердің ішінде қазіргі астанасы Хассельт, Синт-Трюиден, Генк және провинциядағы жалғыз рим қаласы – Тонгерен, Бельгияның ең көне қаласы саналады. 2019 жылғы қаңтар айының мәліметтері бойынша Лимбург халқы 874 048 адамды құрайды. Voeren муниципалитеті географиялық тұрғыдан Лимбург пен Фландрияның қалған бөлігінен бөлініп жатыр, солтүстігінде Нидерландымен, оңтүстігінде Льеж провинциясымен шектеседі. Бұл муниципалитет 1977 жылғы муниципалды реформа нәтижесінде құрылды және 2008 жылдың 1 қаңтарында алты ауылымен бірге 4207 адамды құрады. Оның жалпы ауданы .
Limburg (Limburg, ; or Wes Limburg ; , lɛ̃buʁ), also known as Belgian Limburg, is a province in Belgium. It is the easternmost of the five Dutch speaking provinces that together form the Region of Flanders, one of the three main political and cultural sub divisions of modern day Belgium. Limburg is located west of the Meuse (Maas), which separates it from the similarly named Dutch province of Limburg. To the south it shares a border with the French speaking province of Liège, with which it also has historical ties. To the north and west are the old territories of the Duchy of Brabant. Today these are the Flemish provinces of Flemish Brabant and Antwerp to the west, and the Dutch province of North Brabant to the north. The province of Limburg has an area of which comprises three arrondissements (arrondissementen in Dutch) containing 44 municipalities. Among these municipalities are the current capital Hasselt, Sint Truiden, Genk, and Tongeren, which is the only Roman city in the province, and regarded as the oldest city of Belgium. As of January 2019, Limburg has a population of 874,048. The municipality of Voeren is geographically detached from Limburg and the rest of Flanders, with the Netherlands to the north and the Walloon province of Liège to the south. This municipality was established by the municipal reform of 1977 and on 1 January 2008 with its six villages had a total population of 4,207. Its total area is .
Атауы
Лимбург атауы Бельгиялық Лимбург аумағына 19 ғасырда ғана қолданылды. Керісінше, аумақ шамамен ортағасырлық Луон графтығымен сәйкес келеді, ол Лиеж князь-епископтығының маңызды бөліктерінің бірі болған. 18 ғасырдың соңында, Француз революциясы мен Төмен елдердегі әскери науқаннан кейін, аймақ жаңа құрылған Төменгі Маас департаментінің құрамына кірді, бұл Француз Республикасының (кейіннен Бірінші Француз Империясы) бір бөлігі болды, сонымен қатар болашақ Голланд Лимбургының маңызды бөлігі де осы департаментке енді. Француз империясының жеңілісінен және 1815 жылғы Вена конгресінен кейін, бұл департамент Нидерланды Біріккен Корольдігінің құрамында Лимбург провинциясы ретінде қайта құрылды. Жаңа атаудың өзі ортағасырлық тарихына ие болды, ол құлаған Лимбург герцогтығымен байланысты болды, оның астанасы жақын орналасқан Лимбург-сюр-Весдреде болған, қазір француз тілді Бельгияның Льеж провинциясында орналасқан. Голланд монархиясы осы атауды таңдады, өйткені ол бұрынғы беделді атақты жаңа Лимбург герцогтығында қайта жаңғыртуды көздеді. 1830 жылғы Бельгия революциясының нәтижесінде, бұл Лимбург провинциясы 1839 жылы Лондон шарты бойынша бөлінді; батыс бөлігі жаңа құрылған Бельгия Корольдігінің провинциясы ретінде мойындалды, ал шығыс бөлігі Нидерландының құрамында қалып, қазіргі Голланд Лимбург провинциясы болды. Екі бөлік те Франция жеңілгеннен кейін Голланд монархиясы берген атауларын сақтап қалды.
Тарих
Ауыл шаруашылығы мен қыш құмыра жасау технологиясын Таяу Шығыстан Солтүстік Еуропаға әкелген халықтың алғашқы толқыны LBK мәдениеті болды. Ол Орталық Еуропадан пайда болды және шамамен б.з.д. 5000 жылы Лимбургтің құнарлы оңтүстік Хаспенгу ауданына жетті, бірақ б.з.д. 4000 жылы жойылып кетті. Осы егіншілік мәдениетінен кейінгі толқын, Микельсбург мәдениеті, шамамен б.з.д. 3500 жылы Орталық Еуропадан келді және ұқсас тағдырға ұшырады. Дегенмен, жергілікті тайпалар, барлық уақытта болған Swifterbant мәдениетінің өкілдері, қыш құмыра жасау технологиясын қабылдаған көрінеді. Аймақ тек қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 1200 жылы Урнфилд мәдениетімен тұрақты түрде ауыл шаруашылығына айналды. Одан кейін, мүмкін, байланысты Халштат және Ла Тене материалдық мәдениеттері пайда болды, олар көбінесе кельттермен байланысты. Осы мәдениеттер кезінде аймақта халық саны өсті, сонымен қатар осы кезеңде үнді-еуропа тілдерінің пайда болғаны есептеледі. Бұл жаңа технологиялар мен тілдер Германиядан келгенімен, олардың бір бөлігі Еуропаға Таяу Шығыстан емес, Украина мен Оңтүстік Ресейден келген халықтарға тән. Бұл көші-қон континент бойынша бірдей әсер етті. Цезарь б.з.д. 55 жылы аймақтың алғашқы жазбаша сипаттамасын берді және оның халқын герман цисренандары деп сипаттады. Ол оларды белгиялықтар мен треверлердің одақтастары деп атады және олардың Рейннің шығыс жағындағы көршілерімен туыс екенін хабарлады. Одан бұрын, Посейдоний осы германдықтарды атап өткен, олар етті бөлек пісіріп, сүт пен араласқан емес шарап ішкенін айтқан. Цезарь герман тобының ішінде бірнеше халықты атады, олардың ең маңыздысы – өздерінің басшылары Амбиорикс пен Кативольк басшылығымен Юлий Цезарьға қарсы шайқасқан эбурондар. Германдықтардан басқа, эбурондықтардың батысында (мүмкін, Лимбургтен тыс жерде) Адуатуцилер болды, олар Цезарьдың мәлімі бойынша, бірнеше ұрпақ бұрын Еуропаға көшіп келген кимврлер мен тевтондардың ұрпақтары еді. Рим империясы тұсында бұл аймақ "қала" (цивитас) – Тунгри деп аталды. Тацит бұл тунгрилер ертедегі герман цисренандарымен бірдей екенін және "германи" атауын қолдану Рим дәуірінде Рейннің шығысындағы Германиядағы көптеген халықтарды қамтуға кеңейтілгенін атап өтті. Тунгрилердің герман тілінде сөйлейтіні қабылданған, бірақ қазіргі тарихшылар олардың Рейннен келген жаңа иммигранттардан қаншалықты тарағаны туралы келіспейді. Тунгрилер Римге қарсы Батавилердің көтерілісіне Рим тарапынан қатысты, бұл аймақтағы маңызды оқиға болды. Рим дәуірінде Лимбургтің солтүстігінде тександрлер өмір сүрді. Цезарь әскерінің лагері орналасқан бекініс Адуатука деп аталды. Бұл, әрине, бекініс үшін жалпы атау болды, ол эбурондармен де, Адуатуцилермен де, кейіннен Тунгрилермен де байланысты. Бельгиялық Лимбургте құрылған римдік қала Адуатука Тунгрорум деп аталды, яғни "Тунгридің Адуатукасы". Бүгінде бұл Бельгияның оңтүстік-шығысындағы Тонгерен болып табылады және ол "Civitas Tungrorum" деп аталған римдік әкімшілік аймақтың астанасы болды. Римдіктер тұсында Тунгри цивитасы алдымен Галлия Бельгияның бір бөлігі болды, кейіннен Рейнмен және оның арасындағы әскерилендірілген шекаралық аймақтармен бөлініп, Германия Инфериор болып, кейін Германия Секундаға айналды. Римнің соңғы және орта ғасырдың басында Бельгиялық Лимбургтің солтүстік немесе "Кемпен" бөлігі халықсыз және өсірілмеген қалды. Сол кездегі римдік Текандрия деп аталған бұл аймаққа солтүстіктен келген салиандық франктар қоныстанды, олар сакстардың қысымына ұшырады. Бельгиялық Лимбургтің оңтүстік немесе "Хаспенгу" бөлігі маңызды ауыл шаруашылығы аймағы болды және одан әрі римдік мәдениетті сақтап, ақырында франк империясының негізгі жеріне айналды.
Орта ғасырлар
9 ғасырда Бельгиялық Лимбург және оның төңірегіндегі жерлерге иелік еткен франктердің Каролинг әулеті Батыс Еуропаның көп бөлігін қамтитын империяны басқарды. Франктер бастапқыда ежелгі Рим цивитаттарының әрқайсымен басқаратын бірнеше кішігірім мемлекеттерге бөлінген, бірақ Меровингтер кезінде біртұтас империя құрылды, ол әр буын сайын отбасы мүшелері арасында бөлісті. 881 және 882 жылдары Маас өзені мен Хаспенгау аймақтарын викингтер шапты, олар Маас өзенінде өздеріне бекініс орнатысты. Христиандық дін алғаш рет Лимбургтің оңтүстік, римдік мәдениетке жақын аймақтарында, Тонгерен маңында қалыптасты, содан кейін миссионерлер франктерді дінге көшіру үшін солтүстікке бет бұрды. Шіркеу орталығы жақын орналасқан Маастрихтке, кейін Лиежге көшті. Бұл жерлерде әулие Серватий және кейін Маастрихттік Ламберт қызмет етті. Лимбург франктердің орталық Австразия патшалығының бір бөлігі болды, ол Франция мен Германия болып қалыптасатын аймақтардың арасында жатқан. Осы бөліністердің бір түрі 9 ғасырда бекітілді, осы Орталық Патшалық өзінің алғашқы королі Лотарь II атымен Лотаринг деп аталды. 10 ғасырда аймақ біртіндеп Шығыс Францияның толық бақылауына өтті, ол Киелі Рим империясы болып дамыды. Отон әулеті тұсында архиепископтар Маас өзенінің сағасына дейін созылған кең аумақтың жауапкершілігін алды. Лимбургтің оңтүстігіндегі тағы бір ертедегі әулие – әулие Трудо, оның есімі оңтүстік Лимбургтің ірі қалаларының бірінде сақталған. Бельгиялық Лимбург орта ғасырлық Лоон (француз тілінде Looz) графтығының аумағымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді, ол жазбаларда тек 11 ғасырда ғана көріне бастайды. Бұл графтық бастапқыда бекітілген Борглун қаласының төңірегінде орналасқан, ол бастапқыда Лоон деп аталған. Нақты мәліметтер бүгінде белгісіз болғанымен, Лоон ерте заманнан бастап Лиеждің қуатты князь-епископтығына рухани және саяси тұрғыдан бағынышты болды. 1336 жылы графтардың еркек желісі Людовик IV-пен аяқталғанда, епископтар тікелей басқаруды қолға алды, ал осы мұраға соңғы талапкер, Арнольд Руминьский, Чини графы өз талабынан бас тартты.
Қазіргі тарих
Луон және Льеж князьдік епископтығының қалған бөлігі Француз революциясына дейін болашақта Бельгия құрамына кіретін аймақтармен саяси бірікпеді. Дегенмен, 16, 17 және 18-ғасырларда Луон халқы көршілес Испан Нидерланды және Голландия Республикасының ірі халықаралық соғыстарының салдарынан үнемі және ауыр түрде зардап шекті, оның ішінде Сегіз жылдық соғыс, Тоғыз жылдық соғыс, Испан мұрагерлік соғысы, Австрия мұрагерлік соғысы, Жеті жылдық соғыс және тіпті Брабант революциясы. Осы кезеңде аймақтың епископтық үкіметі көбінесе заң мен тәртіпті сақтап тұра алмады, ал аймақтың экономикасы нашар күйде болды, ол тоналаушы әскерлер мен "Bokkenrijders" сияқты ұрылардың тобының әсеріне түсті. Дегенмен, халықтың құрамында мықты консервативті католиктер болды, олар консервативті Брабант революциясын ғана қолдап қана қоймай, 1798 жылғы шаруалар соғысында революциялық француз үкіметіне қарсы сәтсіз көтеріліс жасады. Қазіргі Лимбург аймағы, Бельгия және Голландия провинцияларын қамтиды, алдымен революциялық Франция, кейін Наполеон империясының билігінде біріктіріліп, бір провинция құрды, бірақ содан кейін Төменгі Маас (Маас) француз департаменті деп аталды. Наполеон жеңілгеннен кейін, қазіргі Бельгия, Люксембург және Нидерландтарды қамтитын Нидерланд Корольдігі құрылды. Ол француз провинциясының көптеген шекараларын сақтап қалғанмен, алғашқы король Вильгельм I ортағасырлық Лимбург герцогтығының атына негізделген "Лимбург провинциясы" деп атауын өзгертуді талап етті. Бельгиялық немесе Голландиялық Лимбургтің Лимбург герцогтығының құрамында болған жалғыз бөлігі – Воереннің шығыс бөлігі, Теувен және Ремерсдаал ауылдары, және олар тек 1977 жылы Бельгиялық Лимбургтің құрамына кірді. 1830 жылғы Бельгия революциясынан кейін Лимбург провинциясы бастапқыда толыққанды Бельгия билігінде болды, бірақ Лимбург пен Люксембургтің мәртебесі белгісіз қалды. "Он күндік науқан" кезінде, 2-12 тамыз күндері голланд әскерлері Бельгияға кіріп, күшті ұстанымдардан келіссөздер жүргізу үшін бірнеше бельгиялық қалаларды бақылауға алды. Бірнеше бельгиялық жасақтар мен әскерлер, соның ішінде 8 тамызда Хасселт маңындағы Маас армиясы оңай жеңіліске ұшырады. Француздар мен британдықтар араласып, атысты тоқтатты. Лондон конференциясынан кейін олар 1839 жылы келісімге қол қойды және содан кейін Лимбург пен Люксембург екі мемлекет арасында бөлінетінін белгіледі. Осылай болды, Лимбург Голланд Лимбургы және Бельгия Лимбургы деп бөлінді.
ХХ ғасыр
Бельгиялық Лимбург 1962 жылы Бельгия тілдік аймақтарға бөлінген кезде ресми түрде Фламанд аймағына қосылды. Француз тілінде сөйлейтін Бельгия аймақтарымен қоршалған және француз тілінде сөйлейтін халықтың көп бөлігі тұратын Ворен үшін бұл мәселе дау тудырды. Тек 1967 жылы католик шіркеуі Лиеж епархиясынан тәуелсіз Хассельт епархиясын құрды.
География
Бельгиялық Лимбургтің орталығы шығыстан батысқа қарай Демер өзені мен Альберт каналымен кесіледі, олардың бағыттары ұқсас. Демердің су жинау алабы провинцияның орталық және оңтүстік бөлігінің көп бөлігін қамтиды, оңтүстік-шығыс бұрышын қоспағанда, онда Джекер (француз тілінде: (le) Geer) Тунгерен қаласынан өтіп, Маастрахтта Маас өзеніне (француз тілінде: (la) Meuse) құяды. Провинцияның шығыс шекарасы Францияда бастау алатын Маас өзенінің батыс жағалауымен сәйкес келеді. Оның су жинау алабы Джекерді ғана емес, сонымен қатар Бельгиялық Лимбургтің көп бөлігін, әсіресе солтүстік бөлігін қамтиды. Провинцияның оңтүстігі – Hesbaye аймағының (голланд тілінде: Haspengouw) солтүстік бөлігі, құнарлы топырақтары, егіншілік және жеміс ағаштарының өсуімен, сондай-ақ тарихи тұрғысынан халық тығыздығы жоғары аймақ. Оңтүстік-шығысқа қарай төбелі жерлер көбейеді, оның ішінде Лимбургтың бөлінген Ворен аймағы да бар. Демер өзені мен Альберт каналының солтүстігінде Кампин (голланд тілінде: (de) Kempen) аймағының бір бөлігі орналасқан, онда құмды топырақтар, жазық далалар мен орманды жерлер кездеседі. Бұл аймақ 19 ғасырда көмір өндірісі басталғанға дейін салыстырмалы түрде сиреп қоныстанған, бірақ содан кейін, Жерорта теңізі елдерінен келгендерді қоса алғанда, басқа аймақтардан көшіп келгендердің қызығушылығын тудырды.
Тіл
Барлық фламанд провинцияларындағыдай, ресми тіл – голланд тілі, бірақ Херштаппе және Воерен есімді екі муниципалитетке өз азаматтарымен қарым-қатынас жасауда француз тілін белгілі бір дәрежеде қолдануға рұқсат етіледі. Бұл Бельгиядағы тілдік мүмкіндіктері бар муниципалитеттердің екеуі. Лимбург тілінің бірнеше нұсқалары әлі де белсенді қолданыста, олар неміс және голланд тілдерімен ортақ белгілері бар әртүрлі диалекттер тобын құрайды. Limburg mijn Vaderland – бельгиялық және голландтық Лимбургтің ресми әнұраны, және ол Лимбургтің әртүрлі диалектілерінде сақталған, батыста стандартты голланд тіліне жақын акценттерден бастап, Маасқа жақын жердегі ерекше диалекттерге дейін. Екі Лимбургтен тыс, Германияның Рур аймағына қарай созылған туысқан диалектілер немесе тілдер табылады. Сонымен қатар, Германиядағы Ахен маңында, сондай-ақ, негізінен француз тілінде сөйлейтін Льеж провинциясының солтүстік-шығысында да осыған ұқсас диалектілер кездеседі. Фландрияның қалған бөлігіндегідей, халықтың арасында жоғары деңгейде көптілділік байқалады. Лимбург Германия мен Валонияға жақын орналасқан, сондықтан табиғи саяси, мәдени және экономикалық байланыстардың нәтижесінде француз және неміс тілдері бұл аймақта ұзақ жылдар бойы маңызды екінші тілдер болып табылады. Ағылшын тілі де қазір кеңінен түсініліп, іскерлік және мәдени шараларда қолданылады, және осы жағынан француз тілін ығыстыруда. Велдеке, Хендрик ван Велдеке отбасының ортағасырлық меншігі, Хасселт қаласының жанында, Демер өзенінің бойында, Курингеннің батысында орналасқан.
Экономика
2018 жылы провинцияның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 28,7 млрд. евроны құрады. Сатып алу қабілетіне қарай түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ 29 000 € немесе сол жылы ЕО-27 орташа көрсеткішінің 96%-ын құрады. Экономикалық салада туризм, Лимбургтің «Велосипед жұмағы» (Fietsparadijs) аталымымен және басқа да танымал көрнекі орындармен белсенді түрде дамытылуда. Сонымен қатар, «Жоғарғы Кемпен» ұлттық паркі сияқты табиғи қорықтарда серуендеуге мүмкіндік бар. Оңтүстіктегі Хаспенгуу (Хесбае) аймағы, көбінесе Лимбургте орналасқан, қазір Бельгияның жеміс өсірудегі маңызды аймағы болып табылады. Лимбургте Бельгиядағы жеміс өнімінің 50%-дан астамы өндіріледі. Көмір өндіру 20-шы ғасырда маңызды өнеркәсіп саласы болды, бірақ қазір бұл провинцияда тоқтатылды. Дегенмен, ол қазіргі заманауи және дамыған экономика мен қоғамның негізін қалады. 20-шы ғасырда Лимбург екінші сектордың орталығына айналып, 2014 жылдың желтоқсанында жабылып қалған Генктегі ірі өндіріс орталығына ие болған Ford компаниясын, сондай-ақ Киевиттегі ірі операциясы бар Philips электроника компаниясын өз тартанына іліктірді. Генк сияқты көптеген аймақтарда әлі де ауыр және химиялық өнеркәсіп өнімдері кең таралған, бірақ инновацияларды қолдауға басымдық берілуде. Philips компаниясының бұрынғы зауытының орнында қазір ғылыми-зерттеу кампусы орналасқан, ал Дипенбектегі Хассельт университетінің жанында ғылыми парк құрылған. Сол сияқты, Генктегі көмір кенішінің орнында қазір Тор Парк орналасқан, онда KU Leuven, VITO, imec және UHasselt ғылыми-зерттеу орталықтарынан құралған Energyville орналасқан. Аймақ бүгінде индустрияланған Еуропаның ортасындағы сауда орталығы ретінде өзін таныстыруда. Ол Меузе-Рейн еурорегионының құрамына кіреді, бұл провинция мен Германия, Нидерланды және Валонияның көршілес провинциялары арасындағы серіктестік болып табылады.
Спорт
Бельгияның қалған бөлігі сияқты, футбол (суперфутбол) және велосипед спорты, оның ішінде циклокросс, басым спорт түрлері, ал теннис кеңінен танымал. Лимбургте елдің жетекші кәсіби баскетбол командаларының бірі – Лимбург Юнайтед орналасқан. Команда Спортал Альвербергте өз үй ойындарын өткізеді.