Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Iain M. Banks-тің 1988 жылғы романы.
1988 novel by Iain M. Banks
"Ойынның шебері" – шотланд жазушысы Iain M. Banks-тің 1988 жылы алғаш жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл "Мәдениет" циклындағы екінші роман. 1990 жылдары Pathé компаниясы осы романды фильмге түсіруді жоспарлаған, бірақ ол жобадан бас тарды.
The Player of Games is a science fiction novel by Scottish writer Iain M. Banks, first published in 1988. It was the second published Culture novel. A film version was planned by Pathé in the 1990s, but was abandoned.
Сюжет
Ернау Морат Гурге – кеңістіктегі жарыстар мен басқа да ойындарда шеберлік танытқан, орбиталық стансада (Чиарк орбиталы) өмір сүретін, сәтті өмірінен көңілі тоңған ойыншы. Мәдениеттің Арнайы Қызметтері (АҚ) оның ұзақ сапарға қатысуға ниеттілігін білгісі келеді, бірақ Гурге келіспесе, мақсатын ашпайды. Ол ұсынысты қарастырып жатқанда, оның дрон досы Мәүрин Скель, тұрақсыз мінезі үшін АҚ-дан қуылған ол, Гургені ерекше жетістікке жетіп, ойында алдауға көндіреді. Әрекет сәтсіз аяқталады, бірақ Мәүрин Скель оқиғаның жазбасын Гургеге ұсынысты қабылдауға шантаж жасау үшін пайдаланады, осылайша ол АҚ-мен байланыстарын қолданып, Мәүрин Скельді де АҚ-ға қайта қабылдауды сұрай алады. Гурге келесі екі жылды Кіші Магеллан бұлтындағы Азад империясына саяхаттап өткізеді, онда күрделі ойын (Азад деп аталады) әлеуметтік мәртебе мен саяси жағдайды анықтау үшін қолданылады. Ойынның өзі соншалықты күрделі және нәзік болғандықтан, ойыншының тактикасы оның саяси және философиялық көзқарасын көрсетеді. Ол келгенде ойынды түсінгенмен, өмір бойы оны зерттеген қарсыластарына қалай тең келе алатынын білмейді. Гурге Империяның Эа планетасына тағы бір дрон, Флере Имсахомен бірге қонады. Мәдениет азаматы ретінде ол қарсыластарынан ерекше стильде ойнайды, олардың көпшілігі оған қарсы түрлі жолдармен, оның ішінде оған қарсы келісімдер жасасу арқылы (ойын ережелері бойынша рұқсат етіледі) және жеңілгенді кастрациялауды талап ететін тікелей бәс тігу арқылы қарсы тұрады. Турнирде алға жылдамдағанда ол күшейіп келе жатқан Азад саясаткерлерімен, ал соңғы турда императордың өзімен кездеседі. Соңғы жарыстар Эхронедалда, От планетасында өтеді, онда табиғи өрт жиі болады, оны жергілікті өсімдіктер, көп мөлшерде оттегі шығаратын арнаулы заттармен қоректендіреді. Соңғы ойын өрттің қамалға жеткен сәтіне дейін жалғасады, бұл империяны отпен жаңартудың символдық актісі болып табылады. Алайда, жеңіліске ұшыраған императордың адалдары қамалдың өрт сөндіру жүйесін жойып, жақын маңайдағы өртті күшейтеді, император бұл жағдайды ойынға қатысты карталар арқылы бейнелейді. Қамал отпен қоршалғанда, император Гургені өлтіруге тырысады. Бірақ император Флере Имсахо бұрған өзінің қаруынан шыққан оқтан қаза табады, ол кейіннен Гургені өрттен құтқарып алғаннан кейін бұл оқиғаның кездейсоқ болғандығын айтудан бас тартады. Флере Имсахо Гургенің қатысуының Мәдениеттің жемқор және жабайы империяны іштен құлату жоспарының бір бөлігі болғанын, ал ол – ойыншы, шын мәнінде, әлдеқайда үлкен ойынның бір құралы екенін ашады. Одан әрі, соңғы ойыннан кейін Азад империясы Мәдениеттің қосымша араласуынсыз құлап кеткені айтылады. Гурге шындықты толық білмесе де, романның соңғы сөйлемдерінде баяндаушының Флере Имсахо екені анықталады, ол Гургені ойынға қатысуға мәжбүрлеу үшін Мәүрин Скель кейпінде болған.
Jernau Morat Gurgeh, a famously skillful player of board games and other similar contests, lives on Chiark Orbital (space station), and is bored with his successful life. The Culture's Special Circumstances (SC) inquires about his willingness to participate in a long journey but won't explain further unless Gurgeh agrees to participate. While he is considering this offer, one of his drone friends, Mawhrin Skel, which had been ejected from SC due to its unstable personality, convinces him to cheat in one of his games in an attempt to win in an unprecedentedly perfect fashion. The attempt fails, but Mawhrin Skel uses its recording of the event to blackmail Gurgeh into accepting the offer, so that he can use his connections with SC to request that Mawhrin Skel be admitted back into SC as well. Gurgeh spends the next two years travelling to the Empire of Azad in the Small Magellanic Cloud, where a complex game (also named Azad) is used to determine social rank and political status. The game itself is sufficiently subtle and complex that a player's tactics reflect their own political and philosophical outlook. By the time he arrives, he has grasped the game but is unsure how he will measure up against opponents who have been studying it for their entire lives. Gurgeh lands on the Empire's home planet of Eä, accompanied by another drone, Flere Imsaho. As a Culture citizen, he naturally plays with a style markedly different from his opponents, many of whom stack the odds against him one way or another, including by forming backroom agreements to cooperate against him (which is allowed by the game's rules) and placing bets on the game requiring the castration of the loser. As he advances through the tournament he is matched against increasingly powerful Azad politicians, and ultimately the Emperor himself in the final round. The final contests take place on Echronedal, the Fire Planet, which undergoes a periodic natural conflagration fueled by native plants that produce huge amounts of oxygen. The final game is timed to end when the flames engulf the castle where the event takes place, symbolically renewing the Empire by fire. However, faced with defeat, the Emperor's men destroy the castle's fire suppression systems and start a closer fire front, as the Emperor places cards representing this within the game. With the castle surrounded by fire, the Emperor attempts to kill Gurgeh. Instead, the Emperor is killed by a shot from his own weapon, deflected by Flere Imsaho, who later refuses to tell Gurgeh if it was coincidental after rescuing him from the fire. Flere Imsaho reveals that Gurgeh's participation was part of a Culture plot to overthrow the corrupt and savage Empire from within, and that he, the player, was in fact a pawn in a much larger game. He is further told that in the aftermath of the final game, the Empire of Azad collapsed without further intervention from the Culture. Although Gurgeh never discovers the whole truth, in the final sentences of the novel the narrator is revealed to be Flere Imsaho, who had been disguised as Mawhrin Skel to manipulate Gurgeh into taking part in the game.
Азад
Азад – Азад империясында ойналатын ойын. Империяның тілінде "Азад" сөзі "машина" немесе "жүйе" деген мағынаны білдіреді, бірақ ол жануарлар, өсімдіктер, тіпті жасалма машиналар сияқты кез келген күрделі нысанға қолданылады. Ойын туралы толыққанды сипаттама берілген, алайда нақты ережелері оқырманға жария етілмейді. Ойын көбінесе тактикалық сипатқа ие және әртүрлі пішін мен мөлшердегі үш өлшемді тақталарда ойналады, бірақ бастапқы кезеңдерде тек карталар арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Әдетте, тақталар ойыншылардың ішінде еркін қозғалып, фигураларын жылжытуға немесе олармен әрекеттесуге мүмкіндік беретіндей кең болады. Ойынға қатысушылардың саны әр ойынға сай өзгереді және тактикаға да әсер етеді, себебі ойыншылар бірлесіп жұмыс істеуге немесе бәсекелесуге құқылы. Ойыншының шеберлігі мен тактикалық қабілеттерінен бөлек, ойын барысына кездейсоқ оқиғалар (әдетте карталар немесе басқа да қанағатқа толы ойындар арқылы) ықпал етуі мүмкін, ал кейде олар қорытындыны түбегейлі өзгерте алады.
Azad is a game played in the Empire of Azad. In the language of the fictional Empire, the word "Azad" means "machine" or "system", but is applied to any complex entity such as animals, plants or artificial machines. The game is described in detail; however, the actual rules are never given to the reader. It is primarily tactical and played on three dimensional boards of various shapes and sizes, though earlier rounds may be played exclusively in cards. Typically the boards are large enough for players to walk around inside them to move or interact with their pieces. The number of players differs from game to game and also influences the tactics, as players can choose to cooperate or compete with one another. As well as skill and tactics, random events may influence gameplay (often as card or other games of chance), and sometimes may change the outcome critically.
Ойын элементтері
Ойын бірнеше шағын ойындардан тұрады, мысалы, карта ойындары және элементтік текшелерді сәйкестіру сияқты, бұл ойыншыларға ойынның үш үлкен тақтасында (рет бойынша: Бастау тақтасы, Түрлену тақтасы және соңында Даму тақтасы) және бірқатар шағын тақталарда қолдану үшін күштерін жинауға мүмкіндік береді. Ойын ойыншының жасақтарын (әскери, ресурстық немесе тіпті философиялық қағидаларды) бейнелеу үшін түрлі бөлшектерді пайдаланады. Кейбір бөлшектер – генетикалық түрлендірілген конструкциялар, олар қолданылуына және ортасына қарай ойын барысында өзгеріп отыруы мүмкін. Олар ойыншының әрекеттеріне жауап береді және түсіну қиын болып көрінеді. Гурге оқу кезінде маңызды бөлшектерді жақсырақ түсіну үшін оларды ұстап ұйықтауға көңіл болады.
The game consists of a number of minor games, such as card games and elemental die matching, which allow the players to build up their forces for use on the game's three giant boards (in order: the Board of Origin, the Board of Form, and finally the Board of Becoming) and a number of minor boards. The game uses a variety of pieces to represent a player's units (military, resource or even philosophical premises). Some of the pieces are genetically engineered constructs, which may change form during the game according to their use and environment. These respond to their handling by a player and appear difficult to understand—during his training, Gurgeh is encouraged to sleep while holding some of the more important pieces so he can better understand them in play.
Маңыздылығы
Империяда ойын адамның әлеуметтік мәртебесін анықтайтын басты фактор болып табылады. Ойын әрбір "Ұлы жылда" (шамамен алты Мәдениет жылы) турнир түрінде өткізіледі, бастапқыда негізгі кезеңде 12000-ге жуық ойыншы қатысады. Әр түрлі раундтардан өткен соң, олардың саны азайып, соңғы ойынға дейін жетеді, ал жеңімпаз император атанды. Негізгі кезеңнен шығарылған ойыншылар өздерінің болашақ мамандықтарын анықтау үшін басқа ойындарға қатыса алады. Ойынның күрделілігі шындықты дәл бейнелеуге бағытталған, сондай-ақ ойыншының саяси және философиялық көзқарастары оның ойын стратегиясында көрініс табуы мүмкін (мұндағы идея – бәсекелес идеологиялар жеңімпаздар оларды шындықта қолданар алдында, ойын арқылы "тексеріледі"). Басты кейіпкер түсінгендей, ойын әлеуметтік элитаның қазіргі талғамдарын көрсетеді, империяның бұрыннан қалыптасқан жыныстық және таптық ерекшеліктерін нығайтады және қайталайды, сонымен қатар турнирдің нәтижесін және Азадия қоғамының құрылысын анықтайтын жалпы қабылданатын "әділеттілік" туралы өтірікті ашады. Романда басты кейіпкер ақырында өзінің (сәтті) тактикасы өзінің Мәдениет өркениетінің құндылықтарын көрсететінін түсінеді, бірақ сонымен қатар оның ойлау және мінез-құлқы бәсекеге түсуге мәжбүр еткен жағдайдың айқын әсерінен туындырғанын мойындайды. Турнирге бір күн қалғанда императормен жеке кездесуде, ойын тәжірибесі бар болғаны екі жылдық жаңадан келген ойыншының, өмірін осы ойынды меңгеруге арнаған ойыншыларды жүйелі түрде жеңе алу мүмкіндігінің абсурдтығына тап болғанда, басты кейіпкер өзінің шеберлігінің барлық түрлі стратегиялық ойындардағы тәжірибесінің көрінісі екенін түсінеді. Осыны ескере отырып, Мәдениет оны Азадия жүйесінің қатыгездігін жария ету үшін, ойынның әлеуметтік шындықты бейнелеуіне айтылған өтірікті ашық көрсету арқылы пайдалануды жоспарлаған болатын.
In the empire, the game is the main determinant of one's social status. The game is played in a tournament every "Great Year" (roughly every six Culture years), initially consisting of some 12,000 players in the main series. Through the various rounds, these are all whittled down until the final game, the victor of which becomes emperor. Players knocked out from the main series may take part in further games to determine their careers. The complexity of the game aims to represent reality to such a degree that a player's own political and philosophical outlook can be expressed in play (the idea being that rival ideologies are essentially "tested" in the game before the winners can apply them in reality). As the protagonist discovers, the game embodies the incumbent preferences of the social elite, reinforcing and reiterating the pre existing gender and caste inclinations of the empire, putting the lie to the "fairness" which is generally perceived to govern the outcome of the tournament and thus the shape of Azadian society. In the novel, the protagonist ultimately finds that his (successful) tactics reflect the values of his own civilization, the Culture, though he also recognises that his own thought and behaviour have been markedly influenced by the manner in which he has been forced to compete. In a private audience with the emperor on the penultimate eve of the tournament, when confronted with the seeming absurdity of the possibility that a novice with a mere two years of experience at the game could systematically defeat players whose whole lives were devoted to its mastery, the protagonist comes to understand that his proficiency is merely a reflection of his experience with strategic games of all sorts. Given that, the Culture had intended all along to use him to discredit the brutality of the Azadian system by publicly giving the lie to the game's representation of social reality.
Мұра
DSV шектеу факторы кітаптағы сапиент әскери кемесінің (Жернау Морат Гургеге тасымалдау үшін берілген) атымен аталған. "Бұл кемелерге ат қою – Иэн М. Бэнкстің керемет ғылыми-фантастикалық сериясына деген үлкен құрмет пен шынайы admirationнің белгісі", – деді терең суға түсу аппаратын тапсырыс берген Виктор Весково. 2015 жылы SpaceX-тің екі автономды ғарыш портының ұшқышсыз кемелері – "Жәй ғана нұсқауларды оқыңыз" және "Әрине, мен сені әлі де жақсы көремін" – кітаптағы кемелердің құрметіне Елон Масктың Банкске арнаған естелік ретінде аталды. Канадалық әнші Граймс "Player of Games" атты ән шығарды, бұл кітапқа және оның Илон Маскпен арақатынасына жасалған сілтеме болуы мүмкін.
DSV Limiting Factor is named after the sapient warship (provided to Jernau Morat Gurgeh for transport) in the book. "The naming of these vessels is a large tip of the hat and no small amount of admiration for Iain M Banks’ brilliant science fiction series," according to Victor Vescovo, who commissioned the deep submergence vehicle. In 2015, two SpaceX autonomous spaceport drone ships—Just Read the Instructions and Of Course I Still Love You—were named after ships in the book, as a posthumous tribute to Banks by Elon Musk. Canadian singer Grimes released a song titled "Player of Games", likely a reference to both the book and her relationship with Elon Musk.
Қабылдау
Kirkus Reviews оны "Әрине, болжауға оңай, және «Consider Phlebas»-тан көбірек қиялға толы емес, бірақ техникалық тұрғыдан әлдеқайда мықты: құрметпен жасалған жұмыс, кейбір көңілсіз кезеңдерге қарамастан, көбінесе қызықтырады" деп сипаттады.
Kirkus Reviews described it as "Predictable, certainly, and less imaginative than Consider Phlebas, but technically much more solid: honorably crafted work, often engrossing despite some sluggish patches."