Кіріспе

Канадалық британдық философ (1933 жылы туған)

Тед Хондерич (1933 жылдың 30 қаңтарында туған) – Канадада туған британдық философия профессоры, Лондон университетінің Ақыл-ой және логика философиясының зейнеткер профессор-эмиритусы.

Өмірбаян

Гондерич 1933 жылғы 30 қаңтарда Канаданың Онтарио штатындағы Баден қаласында Эдгар Доун Росс Гондерич деген атпен дүниеге келді. Ол Торонто университетінің философия және ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша B.A. (Hons) бакалавры болды. Логикалық позитивист және Гроте профессоры А. Дж. Айерден дәріс алу үшін Лондон университетінің колледжіне келді және 1968 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Одан бері ол Англияда тұрып, британдық азаматтыққа ие болды. Сюссекс университетінде оқытушы болып жұмыс істегеннен кейін, ол Лондон университетінің колледжінде оқытушы, оқырман, профессор, содан кейін Гроте профессоры болды. Ол Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантура орталығында, Йель және Бат, Калгари университеттерінде қонақ профессор болып шақырылды. Ол сана, детерминизм, квалиа, функционализм, сезімдік тәжірибелердің уақыты, психофизикалық жақындық, шындықтың сәйкестік теориясы, Расселдің сипаттамалар теориясы, уақыт, себеп-салдар, Миллдің «Бостандық туралы» еңбегі, Джон Сэрлдің еркін ерік туралы көзқарасы және Г. А. Коэннің Маркстің тарих теориясын қорғауы сияқты тақырыптарда көптеген кітаптар мен мақалалардың авторы. Ол сонымен қатар философиялық кітаптар сериясын редакциялады. 1948 жылғы Израильдің бастапқы шекараларында құрылуы мен сақталуын негіздеуіне қарамастан, палестиналық саяси зорлық-зомбылықты моральдық тұрғыдан қорғағаны үшін дауға түсті. Оның философиялық журналдардағы еңбектері Эдинбург университетінің баспасында үш томдық жинақ ретінде жарық көрді. Ол радио мен теледидарда сұхбат берді, «Оксфорд философиясының серіктесі» журналының редакторы, философиялық автобиографияның авторы, Корольдік философия институтының төрағасы, ол «Біздің заманымыздың философтары» деп жарияланған жылдық лекцияларды ұйымдастырды, және Ұлттық секулярлық қоғамның құрметті мүшесі. Ол Ингрид Коггин Гондеричке үйленген.

Ар-ождан

Гондерихтің сана туралы теориясы "Настоящее сознание" атты еңбегінде және "Сенің саналы болуың – не? Қайда?" атты кітапшасында жазылған. Бұл, оның "Анықтамалық теория: Ақыл, нейробиология және өмір үміттері" және "Сіз қаншалықты еркінсіз?" атты кітаптарындағы ақыл-ой философиясын толықтай алмастырады. Жаңа теория, саналы болудың, метафоралық тұрғыдан алғанда, бір нәрсенің нақты болуынан туындайды деген деректерге негізделген. Бұл мәселе (а) сана туралы келіспеушіліктің маңызды бөлігінің тақырыптың жеткілікті түрде нақтыланбауына байланысты екендігі, (б) сананың бес маңызды идеясы мен қолданыстағы сана теорияларын қарастыру, және (с) объективті физикалық әлемді нақтылау арқылы сананың табиғатын зерттейтін толыққанды нақты теорияға немесе талдауға әкеледі, ол Актуализм деп аталады. Ол сананың үш жағын ажыратады: (1) сезімдік сана – қабылдау арқылы сана, (2) танымдық сана және (3) эмоционалдық сана. Әр жағдайда теория, не нәрсенің нақты екенін және оның нақты болуының мәнін түсіндірудің екі негізгі критерийін қанағаттандырады. Сезімдік сана жағдайында нақты нәрсе – тек қана субъективті физикалық әлем. Яғни, сезімдік сананың болуы негізінен немесе бірінші кезекте сезінушіге сыртқы жағдай. Оның нақты болуы – оның субъективті физикалық болуы, ол нақтыланған. Танымдық және эмоционалдық сана жағдайында нақты нәрсе – саналы нысанға ішкі бейнелер, ал олардың нақты болуы – олардың субъективті физикалық болуы, бұл субъективті физикалық әлемдерден өзгеше. Актуализм, сонымен қатар, ол субъективтілік, жекелік немесе жеке сәйкестік сияқты басқа қолданыстағы сана теорияларынан гөрі, қосымша критерийлерді жақсырақ қанағаттандырады және ол детерминизмге қарсы еркін ерікке сенудің себебі болып табылатын адамдық мәртебеге ұмтылысқа қатысты екенін дәлелдейді. Актуализм бұрын шұғыл қажеттілік деп жариялаған философтар тарапынан жаңа және пікірталас тудыратын теория ретінде қабылданды. Теорияның алдындағы нұсқасы 11 философ тарапынан талқыланды: "Радикалды сыртқылық: Гондерихтің сана теориясы талқыланды", ред. Энтони Фримен, Imprint Academic баспасы.

Детерминизм және еркіндік

Детерминизм теориясы: Ақыл, нейробиология және өмірлік үміттер, сондай-ақ «Сіз қаншалықты еркінсіз?» кітабында Хондерих себеп-салдар теориясын және басқа да заңды байланыстарды жазады. Ол мұны ақыл-ойының детерминистік философиясының үш гипотезасын құру үшін пайдаланады. Бұл гипотезалар негізінен нейробиологиялық зерттеулерге сүйене отырып, шындыққа жақын деп есептеледі. Детерминизмнің айқындығы ерік бостандығы немесе бастау туралы ілімдердің түсініксіздігімен салыстырылады. Детерминизм мен бостандық, үйлесімділік және үйлесімсіздік – ғасырлар бойы басым болған философиялық дәстүрлер қарастырылады. Біріншісі бойынша, детерминизм біздің бостандығымыз бен моральдық жауапкершілігімізбен үйлеседі; екіншісі бойынша, олар бір-біріне қайшы келеді. Хондерих үйлесімділіктің (компатибилизм) еркіндігіміздің еріктілікте, яғни біз қалаған нәрсені істеуде және мәжбүрлемеуде жатқаны туралы аргументін қарастырады, сондықтан детерминизм мен еркіндік қатар жүруі мүмкін деген қорытындыға келеді. Ол сондай-ақ үйлесімсіздіктің (инкомпатибилизм) біздің бостандығымыздың бастау немесе еркін ерікте, яғни біздің таңдауымыздың себепсіз болуында жатқаны туралы аргументін де зерттейді, демек детерминизм мен еркіндік үйлесімсіз деген қорытындыға келеді. Хондерих екі көзқарас та қате деп санайды, себебі еріктілік және бастау бостандығы – екеуі де біздің өмірімізге бірдей маңызды. Детерминизмнің салдарына қатысты нақты мәселе екі дәстүрлі ілімнің арасында таңдау жасау емес, одан гөрі практикалық мәселе: бізде бастау қабілеті болмағандықтан, берілуге тиіс нәрсенің қалдыруға тырысу. Хондерихтің екі дәстүрді де қабылдамауы басқа философтар тарапынан да қолдау тапты, олардың көпшілігі оның сын-пікірлерін шешуші деп есептейді.

Ақыл мен ми

Гондерихтің ақыл мен мидың одақ теориясы «Детерминизм теориясында» қорғалады. Одақ теориясы бойынша, біздің таңдауларымыз бен шешімдеріміз сияқты саналы құбылыстар бір жағынан субъективті болуы мүмкін, бірақ бәрібір физикалық, физикалық емес құбылыстар емес. Олар нейрондық құбылыстармен заңды байланыста тұрады, бұл кейде психикалық құбылыстардың нейрондық құбылыстарға тәуелділігі деп аталады. Хондеричтің айтуынша, осы психонейрологиялық жұптар – белгілі бір себептік тізбектердің нәтижесі және біздің әрекеттеріміздің себебі. Супервенция ұғымының алдындағы физикализм, кейіннен Гондерихтің еңбектерінде радикалдық экстернализмнің физикализмімен ығыстырылды. Радикалды экстернализм, қабылдау санасының басында номикалық жеткілікті шарты болмайды, тек қажетті шарты ғана бар деп санайды. Гондерих, сонымен қатар, рефлексивті және әсерлі сананың мүлдем басқаша екенін дәлелдейді. Ол бұл қазіргі заманғы нейроғылыммен үйлеседі, бізді иллюзия немесе банкадағы ми туралы аргументтен, сондай-ақ сезімдік деректер теориясы мен феноменализмнің күмәнді қорытындыларынан құтқарады деп мәлімдейді.

Адамгершілік қағидасы

Гондерих Адамгершілік қағидасының мәні – дұрыс деп есептелетін нәрсе әрқашан, ең жақсы қолжетімді білім мен ой-пікірге сәйкес, адамдарды жаман өмірден шығарып, одан сақтауға бағытталған нақты рационалды, тиімді және өзін-өзі жеңілдірмейтін қадамдар болуы керек, ал емес сыртқы көрініс. Жаман өмірлер – адам баласының алты негізгі игілігінен айырылған өмірлер: лайықты өмір ұзақтығы, денсаулық, түрлі жағдайлардағы еркіндік пен мүмкіндік, құрмет және өз-өзіне құрмет, қарым-қатынастардың игілігі және мәдениеттің игілігі. Бұл – нәтижеге бағытталған қағида, бірақ ол пайдалылық қағидасы емес, және әрине, мақсат құралдарды ақтамайды деген пікір де емес. Гондерих бұл қағиданың адамзат моралінің негізгі бөлігі екенін, бірақ оның толық көрінісі емес екенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, бұл теңдік және теңсіздік саясатын, сондай-ақ белгілі бір тәжірибелерді қамтиды, олардың бірі – қазіргі демократиядан жақсырақ демократия. Гондерих Адамгершілік қағидасының дәйектілік және нақты фактілер негізінде басқа моральдық қағидалардан гөрі жақсы қолдауға ие деген қорытындыға келеді. Ол нәтижеге бағытталмаған себептердің нақты себеп емес екенін, сондай-ақ бұл қағиданың іс-қимыл мен іс-қимылсыздық арасында ешқандай айырма жасамайтынын айтады.

Жазалау

Жазалау: Болжамды негіздемелерде, Хондерич мемлекет тарапынан жазалауды ақтау үшін қолданылатын 14 дәстүрлі, өткенге бағытталған себептерді қарастырып, талдайды. Көбінесе олар жазалауға лайықты болу немесе өш алумен байланысты, ал қалғандары күшін жою немесе келісіммен түсіндіріледі. Барлығының әлсіз немесе одан да нашар екені анықталды. Содан кейін Хондерич жазалаудың берік дәстүрінде қандай да бір мазмұн немесе аргумент болуы керек деп мәлімдейді. Ол жазаның реніш сезімін қанағаттандыру арқылы ақталуын анықтайды – одан артығын жасамай. Бұл, Хондеричтің қорытындысы бойынша, өш алушылдықтың шынайы беті, бірақ ол жазалауды тиімді ақтауға мүмкіндік бермейді. Жазалаудың пайдалылыққа негізделген алдын алу теориясы да қабылданбайды, себебі ол белгілі бір құрбандықтарды ақтауға болады. Артқа қарай қарау және алдын алу тұжырымдамаларын, кейде қылмыскерлерді түзету тұрғысынан қарастыратын, жазалаудың аралас теориялары да негізсіз деп табылған. Әсіресе Роберт Нозиктің теориясы зерттеледі. Хондеричтің қорытындысы, жазалауды ақтаудың көп жылдар бойына шешілмей келген мәселесі енді шешілді. Оның ақталуы мінез-құлықтың белгілі бір түрлерін ұстап тұру және рұқсат ету салдарында болуы керек. Ең маңызды мәселе – олардың қандай екенін анықтау. Хондеричтің жауабы Адамзат қағидасымен байланысты. Жазалау, егер ол қоғамымызды адамгершілікке қарай рационалды түрде итерсе, ақталады. Осыған сүйене отырып, ол көптеген жазалардың іс жүзінде дұрыс емес екенін айтады.

Консерватизм

Гондерихтің "Консерватизм" кітабы британдық және американдық консерватизм арасындағы айырмашылықтарды жалпы зерттеумен басталады. Ол [британдық консерватизм?] мәңгілік құндылықтармен байланысты, демек өзгерістен гөрі реформа жасау қажет, бұл көзқарас Эдмунд Берктің Француз революциясын және одан кейінгі барлық консерваторларды айыптауына негіз болды. Басқа айырмашылықтар саяси ойлаудың дұрыс түрімен және адам табиғатымен, ынталандыру мен сыйақының нақты доктриналарымен, сондай-ақ жеке меншік сияқты белгілі бір бостандықтармен байланысты. Консерватизмді басқа көзқарастардан ерекшелендіретін осы айырмашылықтарды ескере отырып, Гондерих осы айырмашылықтардың негізінде не жатыр және оларды не біріктіреді деген сұрақ қояды. Консерватизмнің рационалдығы немесе түйір қағидасы қандай? Оның жауабы консервативті дәстүрдің тек өзімшілдікке құрылғандығы емес. Оның пікірінше, оның жеке мүддесі оны басқа саяси дәстүрлерден ерекшелендірмейді. Гондерихтің қорытындысы бойынша, оны ерекшелендіретін нәрсе – өзімшілдігін қорғау үшін моральдық принциптің болмауы. Ол аморальдылығымен ерекше. "Консерватизм" кітабы 2005 жылы "Консерватизм: Берк, Нозик, Буш, Блэр?" деген атпен қайта жарияланды және Гондерихтің Ұлыбританияның Жаңа лейбористік партиясының консервативті саяси дәстүрге жата ма деген ойларын қамтиды.

Дау

Гондерич 2002 жылы жарық көрген "Террордан кейін" атты кітабынан бері дау-дамайдың ортасында. Гондерих Ұлыбританиядағы Oxfam қайырымдылық қорымен және "Террордан кейін" кітабын басып шығарған Эдинбург университетінің баспасымен авторлық гонорарының 5000 фунт стерлингін қайырымдылыққа беру жөнінде келісімге келді, сондай-ақ баспадан қосымша қаражат таусылды. Канадалық "The Globe and Mail" газеті Oxfam террористік көзқарастарды қолдайтын адамнан қаржы алғанын мәлімдеді, нәтижесінде қайырымдылықтан бас тартты, бұл британдық БАҚ-та сынға ұшырады. Кітап неміс тіліне аударылып басылды. Холокост орталығының директоры және Франкфурт университетінің педагогика профессоры Миха Брумлик Suhrkamp Verlag баспасынан кітапты сатудан алып тастауды талап етті. Кітаптың антисемит емес екенін мәлімдеген, аударманы ұсынған философ Юрген Хабермасқа қарамастан, кітап сатудан алынып тасталды. Гондерих Брумликті академиялық принципті бұзғаны үшін профессорлық лауазымынан босатуды талап етті. Германияда БАҚ-та қызу пікір алмасу болды. Кітап қайта аударылып, антисионистік еврей баспасы Melzer Verlag арқылы қайта басылды. Шағын даулардың бірі – Лондонның студенттік газетінде Гондерихке тағылған антисемитизм айыптауы, оған қарсы Гондерих сәтті сот шараларын қолданды. Палестиналықтар да Гондерихтің сионизмді қорғауын сынады, соның ішінде жиналыстарды бұзды.

Басқа жазбалар

Гондерих Дональд Дэвидсонның Аномальды Монизміне қарсы бірнеше мақала жазды, әсіресе, кейбір шарттар бойынша бұл көзқарас эпифеноменализмге ұласады деген пікір білдірді. Бұл мақалалар Нил Кэмпбелл құрастырған "Mental Causation and the Metaphysics of Mind" жинағында жарияланды. Оның журналдағы бұрынғы мақалалары Остиннің шындық туралы сәйкестік теориясы, себеп-салдар, уақыт, Расселдің сипаттамалар теориясы және Джон Стюарт Миллдің "Еркіндік туралы" эссесіне арналған. Гондерихтің философиялық автобиографиясы "Философ: бір түрлі өмір" – бірнеше онжылдықтар бойы ағылшын академиялық өмірінің жеке және жалпы картинасы. Ол редакциялаған "Оксфорд философия серігі" энциклопедиясы екінші басылымда.

Таңдалған жарияланымдар

Нақты сана, Оксфорд университетінің баспасы, 2014. Санаңыз не? Қайда? Жақын арада жарық көреді. Радикалды сыртқылық: Хондерихтің сана туралы теориясы талқыланды, Энтони Фримен, редактор, Импринт Академик, 2006. Адамзат, терроризм, террористік соғыс: Палестина, 11 қыркүйек, Ирак, 7 шілде Лондон: Континуум, 2006. Жаза, болжамды негіздемелер қайта қарастырылды, Плутон Пресс, 2005. Жаңартылған басылым. Детерминизм және бостандық туралы, Эдинбург университетінің баспасы, 2005. Консерватизм: Бёрк, Нозик, Буш, Блэр?, Плутон Пресс, 2005. Көлемді басылым. Аң-сезім туралы, Эдинбург университетінің баспасы, 2004. Жиналған мақалалар. Адамзат үшін терроризм: Саяси философиядағы зерттеулер, Плутон Пресс, 2004. Жаңартылған және қайта аталған басылым. Саяси құралдар мен әлеуметтік мақсаттар туралы, Эдинбург университетінің баспасы, 2003. Жиналған мақалалар. Террордан кейін. Монреаль : МакГилл Квинс университетінің баспасы, 2003. Жаңартылған және кеңейтілген басылым. Сіз қаншалықты еркінсіз? Детерминизм мәселесі. 2-ші басылым. Оксфорд : Оксфорд университетінің баспасы, 2002. Философ : өмірдің бір түрі. Лондон : Рутледж, 2001. Детерминизм теориясы: Ақыл, нейробиология және өмірлік үміттер, Оксфорд университетінің баспасы, 1998. Екі кітапшада қайта басылды: Ақыл және ми және детерминизмнің салдары. Саяси зорлық-зомбылық туралы үш эссе, Блэквелл, Саяси зорлық-зомбылық, Корнелл университетінің баспасы, 1976. Терроризм туралы бастапқы кітап, кейін бірнеше басылымда жаңартылды. Жаза, болжамды ақталулар, Хатчинсон, Харкорт Брейс, 1969, әртүрлі кейінгі басылымдар.

Жазылған кітаптар

Біздің заманымыздың философтары, ред., Корольдік философия институтының жылдық лекциялары, 2015. Философияның Оксфорд серігі, Оксфорд университетінің баспасы, 1995. Жаңа басылым 2005. Философтар: Батыс ойшылдарының ұлы тұлғаларын таныстыру, "Оксфорд философиясының серігінен" алынған үзінділер, Оксфорд университетінің баспасы, 1999. А. Дж. Айер: Философия бойынша жазбалар, 6 томдық, Палгрейв Макмиллан мұрағат баспасы, 2005. Мораль және объективтілік: Дж. Л. Маккиге арналған құрмет, Рутледж және Кеган Пол, 1985. Философия тарихы арқылы, Penguin, 1984. Философия – осылай, Майлз Берниетпен бірлесіп редакциялаған, Allen Lane, Penguin. Әлеуметтік мақсаттар мен саяси құралдар, Рутледж және Кеган Пол, 1976. Іс-қимыл еркіндігі туралы эсселер, Рутледж және Кеган Пол, 1973.