Көшпенді Жұмбақ

Кіріспе

1996 жылғы кітап Иэн М. Бэнкс

«Excession» – шотланд жазушысы Иэн М. Бэнкстің 1996 жылғы ғылыми-фантастикалық романы. Бұл «Мәдениет» сериясының бесінші кітабы, он ғылыми-фантастикалық романнан тұратын серия, онда «Мәдениет» деп аталатын утопиялық, ойдан туған жұлдызаралық қоғам суреттеледі. Роман «Мәдениет» және басқа жұлдызаралық қоғамдардың бұрын-соңды болмаған ғарыш артефактісіне, атақтың асып кетуіне (Excession) деген реакциясын қамтиды. Кітаптың басты тақырыбы – «Мәдениет» ақыл-ойының (мега-ақылды және физикалық қабілеттері зор, ерекше тұлғалары бар, игі ниетті ЖАИ) өзіне және «Аффронт» атты тағы бір қоғамның, оның жүйелі қатыгездігі «Мәдениетті» қорқытып, оның күшін арттыру үшін «Excession» артефактісін пайдалануға тырысуына байланысты. Банкстің басқа «Мәдениет» романдары сияқты, бұл кітаптың да негізгі тақырыптары – гиперкүш алдында тұрған моральдық дилеммалар және биологиялық кейіпкерлердің жетіспеушілікке ұшыраған, игі ниетті супер-интеллектуалды машиналар басқаратын қоғамда өміріне мән берудің жолдарын табуы. Кітапта «Мәдениет» кемелерінің көптеген аттары келтірілген, олардың кейбіреулері осы кемелердің ақыл-ойының оқиғадағы рөлі туралы ишаралар береді. Стильдік ерекшелігі – «Мәдениет» ақыл-ойы арасындағы маңызды әңгімелер электрондық хабарламаларға ұқсас, тіпті қабылдаушы адресі мен тақырыбы да бар.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Атаудың асып кетуі – Мәдениет кеңістігінің шетінде құпия түрде пайда болатын, Ғаламның өзінен де көне болып көрінетін және Мәдениет пен технологиялық жағынан баламалы қоғамдардың (әсіресе Зететик Эленх) оны зерттеуге тырысуына қарсы тұратын кемелді қара дене сферасы. Қызықты Уақыттар Тобы (ITG) – ерекше жағдайлармен байланысты Ақыл-ойы бар шамалы топ, Мәдениеттің Экцессияға деген реакциясын басқаруға тырысады. Аффронт, қарқынды өсіп келе жатқан нәсіл, өз түрлеріне және өз әйелдері мен кіші еркектеріне жүйелі садизмді қолданады, сонымен қатар Экцессияны сынамаланған Мәдениет соғыс кемелерінің қоймасына еніп, оларды пайдаланып, құпия объектіні бақылауға тырысады. Ұйқышыл Қызмет – номиналды түрде Мәдениеттен кеткен эксцентрикалық Жалпы Жүйелік Көлік (GSV), ITG-дан Экцессия орнына баруға нұсқау алады. Ұйқышыл Қызметтің шарты ретінде Контакттың адам мүшесі Генар Хофунның GSV-де жалғыз өмір сүріп жатқан бұрынғы сүйіктісі Дейджелмен келісуін талап етеді. Олар терең махаббатқа толы болған, бірнеше рет жынысын өзгерткеннен кейін, екеуі де бір-бірінен жүкті болған, бірақ Генар Хофун адал болмағандықтан, Дейджел Генар Хофунға шабуыл жасап, туа біткен баланы өлтірді. Кейін Дейджел жүктілігін тоқтатып, 40 жылға қоғамнан шеттенді. Ұрланған Аффронт флоты Экцессияға жақындағанда, Ұйқышыл Қызмет қауіпті бейтараптандыру үшін 80 000 қашықтан басқарылатын соғыс кемесін жөнелтеді. Бірақ Аффронттың күш-қуатын ИТГ мүшелері қолданған, олар кез келген жолмен Аффронттың қатыгездігін тоқтатуды моральдық міндет деп санайды және Аффронттың Мәдениет соғыс кемелерін ұрлауын соғысқа себеп ретінде пайдалануға ниетті. Экцессия Ұйқышыл Қызметке қарсы құрылымды бұзушы энергияны жібереді. Үмітсіздікке ұшыраған Ұйқышыл Қызмет өзінің жекелігінің толық көшірмесін, «Ақыл-жағдайын» Экцессияға жібереді, бұл шабуылды тоқтатуға себеп болады. Содан кейін Экцессия пайда болғандай құпиялы түрде жоғалады және Аффронтпен болған қысқа соғыс тоқтатылады. Осы оқиғалар кезінде және Генар Хофунмен сөйлескеннен кейін, Дейджел жүктілігін аяқтауға және спутниктік галактикаға бағыт алған Ұйқышыл Қызметте қалуға шешім қабылдайды. Генар Хофун Аффронтқа оралады, ол физикалық түрде Аффронт түрінің мүшесіне айналдырылады (оның компаниясы Мәдениеттің адамдарынан гөрі көбірек қызығушылық тудырады). Кітаптың эпилогы Экцессияның ғаламдар арасында саяхаттайтын жаратылыстардың процессиясы үшін көпір ретінде әрекет ететін саналы тұлға екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ол кездесетін түрлер мен қоғамдар ғаламнан тыс белгілі бір белгісіз өмір туралы білуге лайық екенін бағалайды; оқиғалардың нәтижесінде Экцессия бұл ғаламда кездескен өркениеттер әлі дайын емес деген қорытындыға келеді. Ол сондай-ақ Мәдениет берген атауды – Экцессияны – өзінің атына иеленеді, бұл жоғарыда аталған Аффронт түріне жасалған жанама сілтеме, оларды гиперсадистік фриктердің жоғалған себебі ретінде белгілеуге тырысқан басқа түрлер атаған.

The Excession of the title is a perfect black body sphere that appears mysteriously on the edge of Culture space, appearing to be older than the Universe itself and that resists the attempts of the Culture and technologically equivalent societies (notably the Zetetic Elench) to probe it. The Interesting Times Gang (ITG), an informal group of Minds loosely connected with Special Circumstances, try to manage the Culture's response to the Excession. The Affront, a rapidly expanding race which practises systematic sadism towards subject species and its own females and junior males, also try to exploit the Excession by infiltrating a store of mothballed Culture warships and using them to claim control of the mysterious object. The Sleeper Service, an Eccentric General Systems Vehicle (GSV) who had nominally left the Culture, is instructed to head to the location of the Excession by the ITG. As a condition the Sleeper Service demands that Genar Hofoen, a human member of Contact, attend it to seek a resolution with his ex lover, Dajeil, who lives in solitude on the GSV. They had had an intense love affair and, after a series of sex changes, had each become impregnated by the other until Genar Hofoen was unfaithful and Dajeil attacked Genar Hofoen, killing the unborn child. Dajeil then suspended her pregnancy and withdrew from society for 40 years and the Sleeper Service hopes to effect a reconciliation between them. As the stolen Affront fleet approaches the Excession, the Sleeper Service deploys a fleet of 80,000 remote controlled warships, in a misguided attempt to neutralize the threat. It transpires that the Affront have been manipulated into their grab for power by members of the ITG who thought it was morally imperative to curb the Affront's cruelty by any means, and intend to use the Affront's theft of Culture warships as an excuse for war. The Excession releases a wave of destructive energy towards the Sleeper Service. In desperation, the Sleeper Service transmits a complete copy of its personality, its "Mindstate", into the Excession, which has the effect of halting the attack. The Excession then vanishes as mysteriously as it appeared and the brief war with the Affront is halted. During these events, and after speaking with Genar Hofoen, Dajeil decides to complete her pregnancy and remain on the Sleeper Service, which sets course for a satellite galaxy. Genar Hofoen returns to the Affront, having been rewarded by being physically transformed into a member of the Affront species (whose company he finds more stimulating than that of the Culture's people). The book's epilogue reveals that the Excession is a sentient entity that was acting as a bridge for a procession of beings that travel between universes. It also assesses whether the species and societies it encounters are suitable to be enlightened about some unknown further existence beyond the universe; as a result of events in the story the Excession concludes that the civilisations it has encountered in this universe are not yet ready. It also takes the name given to it by the Culture – The Excession – as its own – in an oblique reference to the aforementioned Affront species, who had been named by another species in an attempt to label them as a lost cause of hyper sadistic freaks.

Контекстен тыс мәселе

Бұл роман Мәдениеттің Сыртқы Контекст Проблемасымен (ОКП) қалай күресетіні туралы, "көптеген өркениеттер өмірінде бір рет кездесетін және олар сөйлемнің нүктеге кезігуі сияқты кездесетін" проблеманың түрі. Бұл проблема "контекстен тыс" болып табылады, себебі ол пайда болғанға дейін ескерілмейді, ал ОКП-ны түсіну немесе қарастыру мүмкіндігі болмауы мүмкін немесе өте шектеулі болуы мүмкін (яғни, топтың көп бөлігі ОКП пайда болуы мүмкін екенін түсінуге білім немесе қабілетсіз болуы мүмкін, немесе оның пайда болуы өте аз мүмкіндік деп есептеуі мүмкін). ОКП-ның мысалы – өркениеттің өте дамыған қоғамның болу мүмкіндігін ескермегеніне және кейін онымен кездескеніне байланысты оқиға. Банкс бұл терминді осы роман үшін жасаған және былай сипаттаған: Сыртқы Контекст Проблемасы – көптеген өркениеттер өмірінде бір рет кездесетін нәрсе, және олар сөйлемде нүктеге кезіккендей кездеседі. Сыртқы Контекст Проблемасын түсіндіру үшін әдеттегі мысал: сіз үлкен, құнарлы аралдағы тайпаның өкілісі едіңіз; сіз жерді игердіңіз, дөңгелекті немесе жазуды ойлап таптыңыз, көршілеріңіз ынтымақтас немесе құл болған, бірақ десе де бейбіт, сіз өзіңіздің барлық артық өнімділігіңізбен өзіңізге ғибадатханалар салған, сіз қасиетті ата-бабаларыңыздың армандаған абсолютті билік пен бақылауға ие болдыңыз және жағдай жай ғана ылғалды шөптегі каноэ сияқты жақсы жүріп жатты, сонда кенеттен желкені жоқ, бу шығаратын темірден жасалған алып нәрсе шыға келді және бұл жігіттер ұзақ, күлкілі таяқтарды алып, жағаға шығып, сіз жаңадан ашылдыңыз, енді сіз императордың поддандыларысыз, ол қазір сыйлықтарға, яғни салықтарға құштар, ал бұл жарқын көзді қасиетті адамдар сіздің дін қызметкерлеріңізбен сөйлескім келеді. Банкс кітапты жазу алдында Civilization компьютерлік ойынын ойнауға көп уақыт жұмсағанын (ойын сериясының бірінші нұсқасына сілтеме жасағаны көрінеді) және бұл романның негізгі "Сыртқы Контекст Проблемасы" тұжырымдамасының шабытының бірі болғанын айтты. Сұхбатының бірінде Банкс мұны Civilization шайқас кемесі келген кезде ойыншы әлі де ағаштан жасалған желкенді кемелерді қолданып жүргенімен салыстырды. Адамзат – технологиялық түр, гомотехнофил немесе латынша атауы қандай болса да. Технология жақсы да емес, жаман да емес, оның пайдасы қолданушыға байланысты. Біз өзімізден қашып құтыла алмаймыз, яғни технологиялық түрміз. Қайта оралудың жолы жоқ. Кітапта көптеген Ақыл-ойының мүлдем қайырымдылықсыз әрекет ететіні көрсетілген, бұл басқа Мәдениет романдарынан белгілі құдайлық тазалық пен қайырымдылықты біраз дәрежеде күйреттеді. Банкс өзі романдағы кейбір Ақыл-ойының іс-әрекеттерін "тауларда алтынның уәдесі берілген варвар патшаларына" ұқсас деп сипаттады.

This novel is about how the Culture deals with an Outside Context Problem (OCP), the kind of problem "most civilizations would encounter just once, and which they tended to encounter rather in the same way a sentence encountered a full stop." This is a problem that is "outside the context" as it is generally not considered until it occurs, and the capacity to actually conceive of or consider the OCP in the first place may not be possible or very limited (i. e., the majority of the group's population may not have the knowledge or ability to realize that the OCP can arise, or assume it is extremely unlikely). An example of OCP is an event in which a civilization does not consider the possibility that a much more technologically advanced society can exist, and then encounters one. The term is coined by Banks for the purpose of this novel, and described as follows:

An Outside Context Problem was the sort of thing most civilizations encountered just once, and which they tended to encounter rather in the same way a sentence encountered a full stop. The usual example given to illustrate an Outside Context Problem was imagining you were a tribe on a largish, fertile island; you'd tamed the land, invented the wheel or writing or whatever, the neighbors were cooperative or enslaved but at any rate peaceful and you were busy raising temples to yourself with all the excess productive capacity you had, you were in a position of near absolute power and control which your hallowed ancestors could hardly have dreamed of and the whole situation was just running along nicely like a canoe on wet grass when suddenly this bristling lump of iron appears sailless and trailing steam in the bay and these guys carrying long funny looking sticks come ashore and announce you've just been discovered, you're all subjects of the Emperor now, he's keen on presents called tax and these bright eyed holy men would like a word with your priests. Banks has noted that he spent much time playing the Civilization computer game (appearing to refer to the first version of the game series) before writing the book and that it was one of the inspirations for the concept of the 'Outside Context Problem' central to the novel. In an interview, Banks specifically compares this to having a Civilization battleship arrive while the player is still using wooden sailing ships. You can't escape the fact that humanity is a technological species, homo technophile or whatever the Latin is. Technology is neither good or bad, it's up to the user. We can't escape what we are, which is a technological species. There's no way back.|

The book shows a number of Minds acting in a decidedly non benevolent way, somewhat qualifying the godlike incorruptibility and benevolence they are ascribed in other Culture novels. Banks himself has described the actions of some of the Minds in the novel as akin to "barbarian kings presented with the promise of gold in the hills."

Пікірлер

Kirkus Reviews кітапты "Таңғажайып ойластырылған және көңілді – кейбір бөлімдер білгіш әзілдер тізбегі сияқты оқылады, бірақ дүрмек-бастау: Есімдері әдемі болғанымен, түсініксіз ғарыш кемелерінің әңгімелесуі [ ] нақты кейіпкерлердің болмауына өте алмайды". Оны жоғары бағалаған бірнеше адам Excessions-тің күрделілігі мен жиі қолданылатын ішкі әзілдері Банкстің Мәдениет әңгімелерімен жаңа танысқан оқырмандарға басқа кітаптардан бастауды ұсынады деді. Tor сайтындағы Excession туралы ретроспективасында Питер Тириас былай деп жазады: "Өздері жеке-жеке керемет романдарға айнала алатын, тек фондық мәлімет ретінде берілген абзацтар бар. Excession-нің бір қуанышы – Ақылдардың бір-бірімен сөйлесуін естігенде, сандар, мәтін, эзотерикалық синтаксис және өткір әңгімелерден тұратын матрица тәрізді нәрсе". Arcane Magazine журналында 10/10 бағасымен мақала жарияланған роман "таңғажайып жетістік" деп танылды, "көлемі зор, егжей-тегжейлі, пафостан метафизикаға, әзілден жарық жылдамдығымен өтетін әрекетке дейін ауытқуымен" ерекшеленді, ал Банкс "қазіргі уақытта теңдесі жоқ ғылыми фантастика жазушысы" деп есептелді.