Кіріспе

Мохиниаттам – Үндістанның Керала штатынан шыққан классикалық би түрі. Дегенмен, ол Натья-шастрада сипатталған Ласья стиліне сай келеді, яғни нәзік, құштарлыққа толы және әйелдік би. Мохиниаттам репертуарына карнатикалық стильдегі музыка, ән салу және би арқылы қойылым қою кіреді, онда оқуды жеке вокалист немесе бишінің өзі жүзеге асыруы мүмкін. Ән әдетте Малаялам және Санскриттің қосылған түрі – Маниправалам деп аталады. Әлеуметтік-саяси шиеленістер Мохиниаттамға деген қызығушылықты қайта жандандырып, оны Керала халқы, әсіресе ақын Валлатхол Нараяна Менон қайта жаңғыртуына және құрды. Мохини – құдайдан келген құмарлы әйел немесе ең жоғарғы сұлулық. Ол индуист мифологиясында Девалар (жақсылық) мен Асуралар (жамандық) арасындағы шайқаста, зұлымдық Амританы (өлімсіздік нектарын) басып алғаннан кейін пайда болады. Жастық шағындағы сұлулығымен, әдемі киімдермен ол өзінің тартымдылығын Асураларды азғыру үшін пайдаланады. Олар оның құрметін алу үшін Амританы зұлым күштер арасында бөлісу үшін оған береді. Мохини Амританы алғаннан кейін оны жақсыларға таратады, осылайша зұлымдық өлместікке қол жеткізуден айырылады.

Тарих

Мохиниаттам – классикалық үнді биі, оның репертуары Natya Shastra негізгі мәтініне сілтеме жасайды. Натья-шастра мәтіні ежелгі ғалым Бхарата Муниге жатқызылады. Оның алғашқы толық жинағы б.з. дейінгі 200-200 жылдар аралығында жасалған, бірақ бағалаулар б.з. дейінгі 500-500 жылдар аралығында әртүрлі. Мәтінде екі түрлі бидің негізгі элементтері мен құрылымы сипатталған: күшті, жоғары энергиялы Тандава биі (Шива) және жұмсақ, тыныштандыратын нәзік Ласья биі (Шиваның сүйіктісі Парвати). Мохиниаттам Натья-шастрадағы Ласья биінің құрылымы мен мақсаттарын ұстанады. 12-шы ғасырдан бастап мәтіндік деректер малаялам ақындары мен драматургтары Ласья тақырыптарын қолданғанын көрсетеді. Намбутиридің 16-шы ғасырғы "Вьявахарамала" еңбегінде Мохиниаттам термині алғаш рет Мохиниаттам бишісіне төленетін ақы төлемі контекстінде кездеседі. 17-шы ғасырғы "Гоша-Ятра" атты тағы бір мәтінде де бұл термин айтылады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Мохиниаттамды Орталық Кераладағы Найар қауымының әйелдері орындаған. Жюстин Лемостың сөзіне сүйенсек, Мохиниаттам "эротика, құнарлылық, байлық және қонақжайлықты тойлау" болған. Бұл, ішінара, индуизмді сынаған англикан миссионерлерімен қатар, Виктория дәуірінің жыныстық шектеулердің салдары болды. Бұл қозғалыс Үндістанның барлық классикалық билеріне әсер етіп, олардың төмендеуіне ықпал етті.

Жюстин Лемостың айтуынша, қалыпты стереотип храм бишілерін жезөкшелер деп белгілеу болған, ал Мохиниаттам британдық үкімет пен оның азаматтарының қысымымен Махараджа тарапынан тыйым салынған, бірақ тарихи деректерді зерттеу Мохиниаттамға ешқандай заң немесе жарлық тыйым салғанын көрсетпейді, сондай-ақ Мохиниаттам бишілері девадаси, храм жезөкшелері немесе храмның қарапайым қызметшілері болғанына ешқандай дәлел жоқ. 1940 жылы тыйым салу ішінара алынып тасталды, "ғибадатханалардағы ерікті билерге" рұқсат берілді. 1941 жылы жаңа заң ерікті биге рұқсат етілетінін, бірақ бишілерге ешқашан ақы төленбеуі керектігін нақтылады. Бұл наразылықтарға, қоғамдық тәртіпсіздіктерге және бишілердің өнер – экономикалық қызмет пен діни бостандықтың бір түрі екенін, Мохиниаттам суретшілеріне мемлекет немесе көрермендер ақы төлеуі керек екенін талап етуіне әкелді, бірақ мемлекет оларға ақы төлемеді.

Қазіргі заман

Британдық отаршылдық дәуірінде қолданылған қорлау мен тыйымдар ұлтшылдық сезімдердің күшеюіне себеп болды және Мохиниаттамды қоса алғанда, барлық индуистік өнер түрлеріне әсер етті. Ол да қайта жаңғыртылып, жаңадан құрастырылды, әсіресе 1930-шы жылдары ұлтшыл малаялам ақыны Валлатол Нараяна Менонның арқасында, ол Кераладағы храм билеріне қойылған тыйымды алып тастауға көмектесті, сондай-ақ Керала Каламандалам би мектебін құрды және Мохиниаттамды зерттеуге, оқытуға және тәжірибелеуге ынталандырды. Мохиниаттамның 20-шы ғасырдағы басқа да көрнекті өкілдері – Мукундраджа, Аппирадет Кришна Паниккер, Харичанд, Вишнавамнан шыққандар, Танкамоний, сондай-ақ гуру және биші Каламандалам Кальяникутти Амма. Каламандалам – Мохиниаттам өнерін оқыту мен үйрену үшін кеңінен танымал мекеме, бірақ суретшілер мен студенттерге қастыланушылықпен қаралатыны, олардың кастасы мен тері түсіне байланысты айырықша қараушылыққа тап болатыны мәлім. Соңғы кезде Каламандалам Сатьябхама кіші Мохиниаттам өнерінің галасына жол тапқан ер адамдар мен түрлі терілі суретшілерге қатысты нәсілшілдік және гендерлік кемсітушілік туралы мәлімдеме жасап, БАҚ назарына іліккен.

Репертуар

Мохиниаттам – ласья биінің бір түрі, ол Каисики вирти (әдемі стиль) бойынша орындалады, бұл туралы ежегіткі үнді би өнері туралы мәтіндерде, мысалы Натья Шастрада айтылған. Нақтырақ айтқанда, бұл ән мен музыканың көмегімен орындалатын жеке би өнері – Экахарья Абиная түрінде. Нритта – бидің абстрактілі, ырғақты жағы, ол би репертуарының басында және соңында пайда болады. Нритя – бидің эмоциялар мен сезімдер, рухани тақырыптарды жеткізуге тырысатын көркем жағы. Нритяда билік өнері (Абхиная, Вайттари) қол және бет қимылдары арқылы сөздерді үнсіз білдіруді және музыкалық әуенге сәйкес дене қозғалысын қамтиды. Биші аңызды немесе рухани хабарды жеткізеді, көрерменнің эмоциялары мен санасын қозғауға тырысады. Мохиниаттамның негізгі позасы – аяқтар екі жаққа бұрылып, тізелер сыртқа қарай иілген, жоғарғы дене тік, дене жамбаспен бірге 8 пішінде жұмсақ қозғалыс жасайды (Ати Бханга). Аяқ қозғалысы жұмсақ, сырғанап, музыкалық ритммен және актерлік шеберлікпен үйлеседі, сондай-ақ мұхит толқындарының жұмсақ қозғалысын еске түсіреді. Мохиниаттамдағы негізгі би элементтері атавус немесе атавукал деп аталады, олар төрт топқа бөлінеді: Таганам, Джаганам, Даганам және Саммисрам. Бидің қол және бет қимылдары мудралардың толық сипаттамасы бар Хашта Лакшанадипика классикалық мәтініне сәйкес келеді.

Тізбе

Мохиниаттамның репертуары реттілігі Бхаратанатьямға ұқсас, сондықтан классикалық би туралы мәтіндерде сипатталған құрылым бойынша орындалатын жеті элементтен тұрады: Чолкетту (шақыру, бірақ Бхагавати қадірлісіне құрмет көрсетуден басталып, Шиваға дұғамен аяқталады), Джатисварам немесе дәлірек айтқанда Свараджети, Варнам (оның ішінде ол негізгі оқиғаны немесе хабарды жеткізе отырып, көңілді аудару үшін мимикрия жасайды), Падам (әуен), Тиллана (музыкант орындаған мелодияға бишінің түсіндірмесі), Шлокам және Саптам. Ол сариге үйлесетін шолы (блузка) киеді, оның астында белге алтын белбеу тағылады, ол саридің ұшын жинап, белді ерекшелейді. Саридің алдында, белбеудің астында алтын немесе сафран түстерінде концентрлі шеңберлермен жасалған плиселенген мата бар, ол қозғалыс еркіндігін қамтамасыз етеді және мудраны қашықтағы көрермендерге көруге көмектеседі. Биші салыстырмалы түрде қарапайым әшекейлер тағады және бетперде кимейді, бұл оны Кераланың басқа бір маңызды классикалық биі – Катхакалиден ерекшелендіреді. Оның әшекейлеріне әдетте саусақтардағы, білезіктердегі, мойындағы және құлақтардағы (оларда қоңыраулар болуы мүмкін) бұйымдар кіреді. Бет макияжы табиғи, бірақ еріндері жарқын қызыл, маңдайында индуисттік тика (гоби) бар және би кезінде көздің қозғалысын жақсы көрінуі үшін көздері сызылған. Оның аяқтарына қоңыраулы былғары белбеулермен (чиланка) әшекейленген, аяқтары мен саусақтары табиғи бояулармен қызыл түске боялған. Шашы жиналып, басының бір жағында (әдетте сол жақта) тығыз, тегіс дөңгелек түйінге топланады, содан кейін иісті гүлдермен (әдетте жасмин мулла) безендіріледі. Еркек бишілер әдетте дхоти (мути деп аталады) киеді. Әйелдер сияқты, оның да аяқтарына чиланкалар тағылады, аяқтары мен саусақтары табиғи бояулармен қызыл түске боялған. Әйелдер сияқты, оның да маңдайында индуисттік тика (гоби) бар және көздері сызылған.

Музыка және аспаптар

Мохиниаттамның әуендік өнері әртүрлі ырғақтарды қамтиды. Мохиниаттам репертуары үшін көптеген шығармалар бар, олардың көпшілігі Маниправалам тілінде жазылған, бұл санскрит, тамил және малаялам тілдерінің қоспасы. Мохиниаттамда көбінесе миридангам немесе мадхалам (доңғалақты барабан), идакка (сағат тәрізді барабан), флейта, вина және кужиталам (қоңырлар) сияқты музыкалық аспаптар қолданылады. Рагалар (мелодия) сопана (сатылар) стилінде орындалады, ол Натья Шастрада негізделген баяу, мелодиялық стиль.