Кіріспе

Германдық аңыз сагасы. Hervarar saga ok Heiðreks (Гервор мен Хайдрек сагасы) – 13 ғасырдағы германдық батырлық аңыздағы бірнеше ескі сагалардың материалдарын біріктіретін аңыз саға. Онда 4-ғасырда готтар мен ғұндар арасындағы соғыстар туралы баяндалады. Саганың соңғы бөлігі, қалған бөлімдерден бөлек және кейінірек жазылған болуы мүмкін, швед ортағасырлық тарихының дереккөзі болып табылады. Саганың ең бағалы тұсы – оның есте қаларлық бейнелері болуы мүмкін, бұл оның аудармашыларының бірі Нора Кершоу Чадвиктің ғұндардың шапқыншылығы туралы айтқан сөзінде көрінеді: Гервор күн шығысымен мұнараның ең биік жерінде тұрып, оңтүстікке қарай орманға қарай қарады; Ангантир әскерін шайқасқа дайындап, мед ішу кезінде олардың көбірек болғанын құрғақ тілмен айтты; жазықтың үстінен ұшқан шаңның үлкен бұлттары, олардың арасында ақ торсық пен алтын дулыға жарқырап, ғұн әскері атпен келе жатты. Мәтінде бірнеше поэтикалық бөлімдер бар: Герварарквида, Гервордың әкесінің қабіріне сапары және Tyrfing қылышын алуы; тағы бірі, Хлодсквида, готтар мен ғұндар арасындағы шайқас туралы; және үшіншісі, Гестумблиндидің жұмбақтары. Ол кейінгі жазушылар мен туынды шығармаларға, мысалы, Ж.Р.Р. Толкинге Орта Жер туралы аңыздарын жасау кезінде шабыт берді. Оның ұлы Кристофер Толкин бұл туындыны ағылшын тіліне «Дана Хейдрек сагасы» деп аударды.

Қолжазбалар

Саганың үш ортағасырлық нұсқасы бар, олардың әрқайсысы оның жоғалған түпнұсқасына тәуелсіз куәлік болып табылады және олар ортағасырдан кейінгі саганың барлық қолжазбаларының негізін құрайды. Бұл нұсқалар R, H және U деп аталады. Сага он тоғызыншы ғасырға дейін қолжазба түрінде көшіріліп, сақталған, ал қалған қолжазбалардың байланысы мен айырмашылықтары егжей-тегжейлі зерттелді. R нұсқасы XV ғасырдағы Рейкьявик, Стофнун Арна Магнуссонар, MS 2845 пергамент қолжазбасында кездеседі, бұрын Копенгагендегі Дания Корольдік кітапханасында сақталған. Қолжазбаның фрагменттері ғана сақталған, қазіргі таңда сага тек 12-ші тарауға дейін, яғни готтар мен гунндар шайқасы туралы жырға дейін ғана толық. R – Heiðreks сағасының жоғалған түпнұсқасына ең жақын куәгер. U нұсқасы XVII ғасырдағы қағаз қолжазбасында, Уппсала Университетінің кітапханасында, R 715 тіркелген. Бұл нұсқаның бір бөлігіне тағы бір ерте куәлік – Копенгаген, Den Arnamagnæanske Samling, AM 203 fol. қолжазбасы. Онда R нұсқасының көшірмесі бар, бірақ R тоқтатылған жерден R 715-пен ортақ ата-тегінен алынған мәтінмен жалғасады. Бұл нұсқа саганы күрт өңдейді, жаңа бастау тарауын қосады және басқа сагалардан, соның ішінде осы ертегінің Римур нұсқасынан, аталған Герварвар Римурынан алынған өзгерістерді енгізеді. H (Hauksbók: Рейкьявик, Стофнун Арна Магнуссонар, AM 544) 1325 жылға дейін жазылған. Бұл пергамент қолжазба қазір фрагменттерден тұрады, онда Гестумблиндидің екінші жұмбағының соңына дейінгі оқиға баяндалады, бірақ екі ерте көшірмеде (AM 281 4to) және (AM 597b) қазір жоғалған H нұсқасының бөліктері сақталған. H – саганың R нұсқасында сақталғанға ұқсас ерте нұсқасы мен U нұсқасының қосылуынан пайда болған. Осылайша, ол ең ерте сақталған қолжазбада табылғанымен, H – саганың үшінші белгілі нұсқасы. Жоғарыда аталған қолжазбалардан XVII ғасырда көшірілген саганың көптеген басқа қағаз қолжазбалары да бар. Оларға AM 192, AM 193, AM 202 k, AM 354 4to, AM 355 4to және AM 359 a 4to жатады.

Қысқаша мазмұны

Саганың әртүрлі қолжазбалары шамамен бірдей оқиғаны баяндайды, бірақ көптеген егжей-тегжейлі айырмашылықтар бар (әсіресе, U және H нұсқалары Гудмундр Глессисвеллир туралы мифтік әңгімемен басталады). Сагада Тирфингр қылышы және оны Двалинн мен Дурин ергежейлілер патша Свафрлами үшін қалай соғып, қарғыс салғандары туралы айтылады. Кейін Свафрлами оны Болмсолық Арнгримрге жоғалтады. Қылыш саганың бойымен ортақ байланыс құрайды, Арнгримр отбасында ұрпақтан-ұрпаққа беріледі, әсіресе саганың басты кейіпкерлері Хервор және оның ұлы Хейдрекр арқылы. Бұл сиқырлы қылыш басқа мифологиялық қарулармен, мысалы Дайнслейф және Хролф Краки сагасындағы Бодвар Бьяркидің қылышымен, ортақ қасиетке ие: ол суырылғаннан кейін, қанға малғанша, қабына алмайды. Арнгримр Тирфингрді ұлы Ангантирге береді. Ангантир швед батыры Хьялмармарға қарсы Самсодағы дуэльде (голмганга) қаза табады, ал оның досы Орвар Одр Ангантирдің денесімен бірге қарғыс салған қылышты жерлейді. Тирфингрді Ангантирдің қызы, қалқангер Хервор, мұрасын талап ету үшін қайтыс болған әкесін шақырып алады. Бұл бөлімде проза қазіргі Hervarakviða деп аталатын өлеңнен алынған кең цитаталармен үйлеседі, оның көп бөлігі Хервор мен оның әкесі арасындағы диалогтан тұрады. Содан кейін сагада Хервордың үйленіп, Рейдготаландтың патшасы болған Хейдрекр ұлын дүниеге келтіргені айтылады. Хейдрекр жастық шағын әкесінің жақсы кеңестеріне қайшы келіп, бірнеше әйелден ұлдары болады. Ақырында ол орнығып, дана патшаға айналады. Саганың осы тұсында Хейдрекр Одинмен (Гестумблинди кейпінде) жұмбақтар жарысынан кейін қаза табады. Hervarar saga ok Heiðreks жұмбақтарының барлығы өлеңмен жазылған және ортағасырлық скандинавиялық жұмбақтардың негізгі сақталған куәлігі болып табылады. Хейдрекр қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары Ангантир мен Хлодр әкесінің мұрасы үшін үлкен шайқасқа түседі. Хлодрға анасының туған тегінен ғұндар көмектеседі, бірақ Ангантир оны жеңіп, өлтіреді. Саганың бұл бөлімінде де ғұндар мен готтар арасындағы шайқасты сипаттайтын өлеңнен кең үзінділер келтірілген. Саганың соңы тек U нұсқасында сақталған. Бұл нұсқада Ангантирдің ұлы Эс Рейдготаландты ұзақ уақыт билегені айтылады. Хейдрекрдің қызы Хильдр Батыр Хальфданрдың анасы, ал Хальфданр Ивар Видфадмидің әкесі болды. Ивардан кейін Швеция патшаларының тізімі келеді, олардың кейбіреулері шынайы, ал кейбіреулері аңызға жақын, тізім Филипп Халстенсонмен аяқталады. Алайда, бұл патшалар тізімі саганың қалған бөлігінен бөлек құрастырылып, кейінірек редакцияларда оған қосылған болуы мүмкін.

Шығуы мен дамуы

Сага Гервор мен Хайдректің бірнеше буынға созған отбасы тарихын баяндайды. Содан кейін оқиға Арнгримнің ұлдарына бұрылады, бұл Хиндлуджөдта да айтылған викинг дәуірінің әңгімесі. Келесіде Ангантирдің қызы Гервор, одан кейін Гервордың ұлы Хайдрек туралы айтылады. Осы кезде әңгіме готтар патшалығынан Шығыс Еуропаның бір аймағына (4-5 ғасырларға) ауысады, соңында тарихи жағынан кейінгі кезеңге оралады. Кершоу гунндар мен готтарға қатысты саганың соңғы бөлігінің ертерек бөлімдерден өзгеше бастауға ие екенін, ал хронологиялық тұрғыдан алғанда, бірнеше ғасыр бұрын болғанын санайды. Сагадағы оқиғалар мен нақты тарихи тұлғалар, оқиғалар және орындар арасындағы байланысты түсінуге жасалған тыраштардан өзге, қолжазбалар мен мазмұны сол кезеңдердегі көзқарастар мен мәдениеттерді зерттеу үшін де пайдалы. Холл мәтіннің автордың ойлап табуынан емес, ауызша дәстүрден шыққан деп санайды. Холл пікірінше, «Ангантирдің оянуы» (Hervararkviða) поэмасы Хайдректің сағасындағы оқиғаға ұқсас әңгіме үшін арнайы жазылған, себебі ол стиль жағынан үйлеседі және әңгіменің оқиғалары арасындағы тұрақты байланысты құрайды. Толкин оны сагадан да көне деп есептейді. Поэманың түпкілікті негізгі мазмұнының нақты сипаты ғалымдар арасындағы пікірталас мәселесі болып табылады. «Хайдректің сағасындағы» кейбір өлең жолдары «Örvar Odd's saga» (97-9, 103-6 жолдары) поэмасында әртүрлі нұсқаларда кездеседі, ал Арнгримр мен Хьяльмр арасындағы дуэль туралы әңгіме «Gesta Danorum» кітаптарының 5-6-сында да кездеседі. Сага мен «Стурлаугтың сағасы starfsama» арасында кейіпкердің әйел тұлғадан сиқырлы қылыш алуына дейінгі сюжеттік ұқсастықтар бар, Холл олардың ортақ баяндаушы шығу тегі болуы мүмкін деп болжайды. Саганың Хайдрекрдің әкесінің кеңесін елемеуіне қатысты бөлімі кеңінен танымал аңыздар отбасына тән (Кнут Листоль бұл аңыздарды «Әкенің жақсы кеңестері» деп атады). Жалпы алғанда үш кеңес бар, сагада үш жиынтық (1-ші, 2-ші және 6-шы) бір-бірімен үйлеседі. Толкин кеңестер жұмысқа енгізілгеннен кейін, одан әрі кеңестер қосылып, бұл тақырып сага арқылы одан әрі дамытылғанын ұсынады. «Готтар мен гунндардың шайқасы» (Hlöðskviða) поэмасы тақырыптық жағынан бір-бірімен байланысты көптеген аналогтарға ие. Олардың ең көнесі – «Widsith» поэмасы. Готтар мен гунндардың шайқасында көрінген кейбір кейіпкерлер осы поэмада да айтылады: Хайдрекр (Heaþoric), Сифка (Sifeca), Хлид (Hliðe) және Ангантир (Incgenþeow). Толкин поэманың уақыт өте келе айтарлықтай өзгергенімен, бір кезде гот-гун қақтығысын толық сипаттаған және жеке жұмыс ретінде болған үздіксіз поэтикалық баяндаманың бір бөлігі болғанын айтады.

"Готтар мен гунндар шайқасының" тарихилығы

XVII ғасырда, скандинавиялық сагалар ғалымдардың қызығушылығын тудырғанда, бастапқыда олар тарихи оқиғаларды сенімді түрде бейнелеген деп есептелді. Бірақ, XIX және XX ғасырларда ғалымдар олардың толыққанды тарихи дәлдікке ие емес екенін түсінді. Карл Кристиан Рафн готтар мен гунндар арасындағы шайқасты гот патшасы Острогота мен гепид патшасы Фастида арасындағы шайқастың аңыздық қайта баяндауы деп санады, оны Иордан өз тарихының XVII тарауында сипаттаған. Ричард Хайнцель «Hervararsaga» талдауында бұл шайқастың 451 жылғы Каталаун жазығындағы шайқасқа ұқсас екенін болжады, Ангантирді римдік генерал Эцийге, ал Хлотрды франк Клодиосына теңеді, ал вандал Гейзерик – Гизурр Гриттингалитінің прототипі. Ол соғыстардың басқа да нұсқаларын ұсынды. Біреуін Павел Диакон жазған, ол лангобардтар мен вульгарлық болгарлар арасындағы шайқас туралы, онда Агельмунд (Агельмунд) қаза тапты және оның қарындасы (Гервормен салыстырылатын) тұтқынға алынды. Екінші шайқаста жаңа лангобард патшасы Ламиссио жеңіске жетті; бұл шайқасты кейбір авторлар готтар мен гунндар арасындағы шайқаспен байланыстырады. Олар соғыс алаңдарын Дунай өзенінен солтүстікке қарай, Карпат тауларында, қазіргі Краков маңында деп көрсетеді. XIX ғасырдың екінші жартысында Хайнцельдің теориясы басым және кеңінен қабылданды. Кейінірек Густав Некель мен Гудмунд Шютте мәтіндік және тарихи мәліметтерді одан әрі талдады. Некель оқиғаларды Атилланың өлімінен кейін (453 ж.б.э.) гепид-гун қақтығыстары кезінде болды деп санайды, ал Шютте Хейтрекрді немесе Хейторикті гепид патшасы Ардарихтың атының өзгеруі ретінде қарастырды. 1900 жылдардың басында Хенрик Шюк пен Ричард Констант Буер екеуі де Хайнцельдің тұжырымын және оның Аттиламен байланысын жобады. Шюк ағайындылар арасындағы қақтығыстың аңызын гот-гун соғысының аңызынан және олардың географиялық орналасуын бөліп, екі орынды да Оңтүстік Ресейде деп анықтады. Буер Дунхайтрды Даугава өзенімен байланыстырды, бірақ шайқасты Орталық Еуропалық Ресейдегі Валдай төбелеріне, солтүстікке қарай орналастырды. XX ғасырдың соңғы кезеңдеріндегі зерттеулер атаулар мен орындарға қатысты қосымша тұжырымдар жасады, Отто фон Фризен мен Арвид Йохансон Карпаттың батыс жағына қайта оралды; Герман Шнайдер готтарды Қара теңіз аймағына (Қырым готтары) орналастырды; ал Нильс Клаузен Лукман оқиғаны Иорданның тарихымен емес, Аммиан Марцеллиннің тарихымен байланыстыра отырып қайта қарастырды. Лукман оқиғаның күнін 386 ж.б.э. деп өзгертті, ол кезде Одофей (Хлотрмен біріктірілген) басшылығымен халықтардың жаппай қоныс аударуы Дунайда римдіктермен жойылды; оның реконструкциясында Хейтрекр визигот Афанарик болып табылады. Әңгіменің кейбір бөліктерін талдау кезінде Ангантирдің құлдардың әкесін (Хейтрекрді) өлтіргеніне кек алу орны Карпаттың етегінде деп анықталады, «Харват таулары» терминіне сәйкес тілдік талдау қолданылады (Гримм заңына сүйене отырып, дауыстық өзгерістер). «Danparstathir» есімді Árheimar орны анықталмаған, бірақ «Danpar» Днепр өзенінің бір түрі деп есептеледі. 454 жылғы Недао шайқасымен ұқсастықтар да байқалды. Оның есімдерінің шынайы германдық формада болуы, латын тілінің әсеріне ұшырамауы оның көне дәуірінің куәсі. 390 жылдан кейін қолданылымнан шыққан готтардың есімдері пайда болады, мысалы, Grýting (латынша Greutungi-мен салыстырыңыз) және Tyrfing (латынша Tervingi-мен салыстырыңыз). Оқиғалар готтардың гунндармен соғыс кезінде тұрған жерінде орын алады. Готикалық астана Árheimar Днепрде орналасқан (á Danparstöðum á þeim bæ, er Árheimar heita), патша Хейдрек Карпатта қайтыс болады (und Harvaða fjöllum), ал гунндармен шайқас Дунай жазығында өтеді (á vígvöll á Dúnheiði í Dylgjudölum). Готтарды гунндардан бөлетін мифтік Myrkviðr [Mirkwood] Маеотия батпақтарына сәйкес келеді.

Ежелгі исланд әдебиеті

Hervarar saga ok Heiðreks XV ғасырдағы исландтық Ormars rímur поэмасының бір көзі болды (мүмкін, қазір жоғалған прозалық сага арқылы), онда батыр Ormarr әкесінің қабіріне барып, қайтыс болған әкесінен қылышын алуға көндіруге тырысады.

Басқа скандинавия әдебиеті

Сагада кездесетін дәстүрлер бірнеше скандинавиялық ортағасырлық балладаларда және римурда сақталған, мысалы, Данияның «Ангелфир және Хелмер қақтығысы», Фарер аралдарының «Хьяльмар және Ангантир», «Арнгримнің ұлдары», «Гату рима» және шведтің «Кунг Спелеман». Фарерлік баллада «Гату рима» («жұмбақ өлеңі») 19 ғасырда жиналды; кейбір ғалымдар оны сагадағы жұмбақтар сайысынан туындаған деп есептейді.

Хикстің "Ангантирдің оянуы"

XVIII ғасырдың басында Джордж Хикс өзінің Linguarum veterum septentrionalium thesaurus grammatico criticus et archæologicus еңбегінде Hervararkviða аудармасын жариялады. Швед ғалымының көмегімен Верелиустің 1671 жылғы аудармаларын пайдаланып, ол бүкіл поэманы көне ағылшын поэзиясында қолданылғанға ұқсас жарты жолдық тақпақпен ұсынды (көне ағылшын метрикасына қараңыз). Бұл ағылшын тіліне аударылған алғашқы толық исланд поэмасы болды және Англияда мұндай туындыларға қызығушылық оятуға себеп болды. Бұл туынды Драйденнің "Поэзиялық әртүрліліктерінде" (1716) және Томас Персидің "Гервордың сиқыры" деген өзгертілген түрінде, "Руникалық поэзияның бес бөлігінде" (1763) қайта басылды. Хикстің жариялануы поэмаға негізделген түрлі "готикалық" және "руникалық" өлеңдерге шабыттандырды, олардың сапасы мен түпнұсқаға адалдығы әртүрлі болды. "[18 ғасырдағы "Ангантирдің оянуы" деп белгілі өлеңге деген табынушылық тікелей оның есігінен бастау алады" делінген.

Басқа бейімделулер

Герварарквида поэмасы Беатрис Бармби тарапынан өте жақын түрде өлеңге аударылып, оның "Гисли Сурсон: драма" (1900) кітабына енгізілді; ал "Солтүстік патшасының қалыңдығы" кітабында "Ескі ағылшын" стилінде аударылды. Хьяльмардың өлім әні В. Герберттың "Таңдамал исланд поэзиясы" еңбегінде аударылды. Француз ақыны Шарль Мари Рене Леконт де Лиль өзінің "Барбар поэмалары" атты жинағындағы "Ангантюрдің қылышы" ("L’Épée d’Angantyr") поэмасында Герварарквиданы бейімдеді. Швед композиторы Вильгельм Стенхаммар сағаның Гервор бөлімін негізге алып, оны операның басты кейіпкері етіп, "Тирфинг" операсын жазды.

Дж. Р. Р. Толкин

Бұл сагада Ж.Р.Р.Толкиннің туындыларын оқыған оқырмандар көп нәрсені танитын болады, ең маңыздысы – жұмбақтар сайысы. Мысалы, Рохирримдерге ұқсас жауынгерлер, батыл қалқангер қыздар, Қара орман, сиқырлы қылыштар табатын киелі обалар (Обаларға қараңыз), эпикалық шайқас және Дуалин мен Дурин есімді екі ер адам бар.

Баспалар, аудармалар және бейімделулер

құрамында қалыпты ескі скандинав тіліндегі H, R мәтінінің дипломатиялық транскрипциясымен салыстырылатын нұсқасы және R мәтініне негізделген U мәтінінің жеке дипломатиялық басылымы бар. «Гервар сагасы және Хайдрек», Х. Берроуз редакциясы, «Fornaldarsögur» поэзиясы: 1-бөлім, М. Клуниес Росс редакциясы, Скандинавия орта ғасырларының скальдикалық поэзиясы, 8 (Turnhout: Brepols, 2017), 367–487 бб. тек ағылшын тілінде, мәтін H мәтініне негізделген. «Hervarar Saga og Heiðreks» [Гервер және Хейдрек сагасы], К. Толкин редакциясы және аудармасы (1960), (Лондон: Нельсон). R мәтініне негізделген ағылшын тілінде, 1–58 бб. ағылшын тілінде иә, неміс тілінде, француз тілінде, неміс тілінде, неміс тілінде* иә, тек ағылшын тілінде, иә, француз тілінде ғана.