Кіріспе

Квинслендте кеме апаты, Австралия. Корольдік әскери-теңіз флотының осы атпен аталған басқа кемелері.

HMS Pandora – Корольдік әскери-теңіз флотының 1779 жылдың мамыр айында суға түсірілген, 24 зеңбірекке ие, алтыншы дәрежелі кемесі. Бұл кеме 1790 жылы бүлікшілерді ұстауға қатысқандығымен әйгілі, және теңізшілік тарихындағы ең танымал оқиғалардың бірі болып саналады. «Пандора» 14 бүлікшіні ұстау арқылы ішінара сәттілікке жетті, бірақ 1791 жылы қайта оралу сапарында Ұлы Барьер рифінде қирады. HMS Pandora Оңтүстік жарты шардың ең маңызды кеме апаттарының бірі деп есептеледі.

Дизайн және құрылыс

Пандора - 24 зеңбірек, 9 фунттық, "Поркупин" класындағы пост кемесі болды. Бұл класс 1776 жылы Теңіз флотының инспекторы Джон Уильямс жасаған. Бұл, сондай-ақ Уильямс жасаған "Сфинкс" класының үлкейтілген нұсқасы еді. Барлығы осы класстың он кемесі тапсырылды, ал біріншісі 25 маусымда келісілді. Пандора 11 ақпан 1778 жылы тапсырылған тоғызыншы кеме болды. "Адамс & Барнард" компаниясына тапсырылып, 2 наурызда құрылысы басталды және 17 мамыр 1779 жылы суға жіберілді. Оның өлшемдері: жоғарғы палубаның ұзындығы 114 фут (35 метр), кельдің ұзындығы 94 фут (29 метр), ені 32 фут (10 метр) және кеме ішіндегі тереңдігі 10 фут (3 метр) болды. Кеменің тоннажы 524 тоннаны құрады, құрылысы 5716 фунт стерлинг 3 шиллинг 10 пенниге бағаланды. Жабдықтау процесі 3 шілдеде Дептфордта аяқталды, оған қосымша 5909 фунт стерлинг 13 шиллинг 10 пенни жұмсалды. Пандораның экипажы 160 адамнан тұрды. Ол жоғарғы палубасында жиірме екі 9 фунттық ұзын зеңбірекпен, ал алдыңғы палубасында екі 6 фунттық ұзын зеңбірекпен қаруланған болды.

Ертегі қызмет

Пандораның алғашқы қызметі 1779 жылы Франция мен Испания біріккен флоттарының басып алу қаупі төнген кезде Ла-Манш каналында болды. Кеме Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Солтүстік Америка суларында орналасты және Англия мен Квебек арасында конвойды сүйемелдеуге қатысты. 1780 жылдың 18 шілдесінде капитан Энтони Перри басқаруымен Пандора американдық капер Джекті тұтқынға алды. Содан кейін 2 қыркүйекте екі британдық кеме американдық "Террибел" каперін тұтқынға алды. 14 қаңтарда Пандора "Джейни" бригін қолға түсірді. 11 наурызда ол "Меркурий" кемесін басып алды. Екі күннен кейін Пандора Вирджиния жағалауларында "Луи" шлюпін тұтқынға алды, ол Вирджинияға сидр мен пияз жүгімен бара жатқан еді. Капитан Джон Инглис басқаруымен Пандора тағы да көп сауда кемелерін басып алды. Біріншісі – 1782 жылдың 24 мамырында тұтқынға алынған "Ливли" бригі. Одан кейін "Меркурий" кемесі және "Порт-Рояль" мен "Суперб" шлюптері (1782 жылдың 22 қарашасы), "Нестор" бригі (1783 жылдың 3 ақпаны) және "Финанс" кемесі (1783 жылдың 29 наурызы) тұтқынға алынды. Америка соғысының соңында Адмиралтейство 1783 жылы Пандораны жеті жылға Чатемде сақтауға (консервацияға) жіберді.

"Баунти" кемесін іздеу сапары

Пандораны қайтадан пайдалануға беру туралы бұйрық 1790 жылдың 30 маусымында берілді, себебі Ұлыбритания мен Испания арасындағы соғыс Нотка дағдарысының нәтижесінде ықтимал болды. Алайда, 1790 жылдың тамыз айының басында, HMS Bounty-дегі бүлік туралы білгеннен кейін бес ай өткен соң, Адмиралтействоның бірінші лорды, Чатэмнің 2-ші графы Джон Питт, кемеге Bounty-ді қайтару, бүлікшілерді ұстау және оларды сот үшін Англияға қайтару туралы шешім қабылдады. Пандора 18 фунттық төрт каронадпен жабдықталды, ал оның 9 фунттық зеңбіректерінің саны жиырмаға дейін азайтылды. Пандора 1790 жылдың 7 қарашасында Соленттен кемеге түсті, оның капитаны Эдвард Эдвардс болды. Оның экипажында Томас Хейвард та болды, ол бүлік кезінде Bounty-де болған және Блаймен ашық қайықта кеткен. Таитиде оларға Джон Браун да көмектесті, ол ағылшын сауда кемесі "Меркурий" оны аралда қалдырған болатын. Эдвардсқа белгісіз, он екі бүлікші, Уильям Блайға адал болған төрт экипажмен бірге, сол кезде Аустралия аралдарының бірі Тубуаида Флетчер Кристиан басшылығымен колония (Форт Сент-Джордж) құруға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін Таитиге оралуға шешім қабылдады. Наразы болған адамдар Таитиде "жағалауда тіршілік ететіндер" ретінде өмір сүрді, олардың көптегені жергілікті әйелдерден балалар тудырды. Флетчер Кристианның бүлікші тобы және олардың полинезиялық ізбасарлары кемемен кетіп, ақырында сол кездегі картада белгіленбеген Питкэрн аралында қоныс тапты. Пандора келген кезде бұрынғы Bounty-дің он төрт адамы Таитиде қалды, Чарльз Черчилль Мэтью Томпсонмен дау кезінде өлтірілді, ал оны өз кезегінде Черчилльді өздерінің патшасы деп санайтын полинезиялықтар өлтірді. Пандора 1791 жылдың 23 наурызында Хорн мүйісі арқылы Таитиге жетті. Үш адам шығып, Пандора келгеннен кейін Эдвардқа берілді. Бұл Жозеф Коулман, Bounty-дің қару жасаушысы, және мичман Питер Хейвуд пен Джордж Стюарт болды. Эдвардс қалғандарын ұстау үшін іздеу топтарын жіберді. Пандора келгеннен кейін бір күні кемеші Ричард Скиннер ұсталды. Эдвардстың қатысуы туралы хабардар болған Bounty-дің басқа адамдары тауларға қашты, ал Джеймс Моррисон, Чарльз Норман және Томас Эллисон Пандораға берілу үшін салған қашқындар қайығымен жетуге тырысты. Барлығы ұсталды және 29 наурызда Пандораға қайтарылды. Сегізінші адам, жартылай соқыр Майкл Бёрн, Bounty-дегі музыкант, сонымен бірге осы уақытқа дейін кемеге келді. Ол ұсталған ба, әлде өзі берілгені белгісіз. Эдвардс келесі бір жарым аптада қосымша іздеу жұмыстарын жүргізді, сенбі күні Пандораға тағы екі адам, Генри Хилбрант пен Томас Макинтош әкелінді. Қалған төрт адам, Томас Беркет, Джон Миллвард, Джон Самнер және Уильям Маспратт, келесі күні әкелінді. Бұл он төрт адам "Пандораның қорабы" деп аталған, Пандораның төртінші палубасында орналасқан, 7 метрлік уақытша түрмеге қамалды. 1791 жылдың 8 мамырында Пандора Таитиден шығып, Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы аралдарды аралап, Bounty-ді және қалған бүлікшілерді іздестіру үшін үш ай бойы, пираттық кеменің ізіне таппай жүрді. Саяхаттың осы кезеңінде екі қайықта он төрт адам жоғалып кетті. Олардың тоғызы "Матави" кемесінде болды, ол Bounty экипажының мүшелері салған және олар "Резолюция" деп атаған шхуна. Ол кемеге жүк ретінде тапсырылған, бірақ Тютюила маңындағы Пандораны түнде көрмей қалды. Батавияға сапар шегіп бара жатқанда, бұл тоғыз адам Фиджи тұрғындарымен алғашқы байланыс жасаған еуропалықтар болды. Осы уақыт аралығында Пандора Токелау, Самоа, Тонга және Ротумаға барды. Олар сонымен қатар Эдвардс Питт аралы деп атаған Ваникоро аралынан өтті, бірақ олар аралды зерттеуге және мекендеудің айқын белгілерін зерттеуге тоқтамады. Егер олар осылай істеген болса, онда олар 1788 жылы жоғалған француз Тынық мұхиты зерттеушісі Ла Перуз экспедициясының тағдырының ертедегі дәлелін тапқан болар еді. Олардың тағдыры туралы кейінгі есептерден, екіпаждың көп бөлігі Ваникороның жағалау рифтерінде кемелерді қиратқан циклоннан аман қалғаны анық болды.

Құлаған

Батысқа бет бұрып, Торрес бұғазына қарай жол тартқан кеме 1791 жылғы 29 тамызда Сыртқы Ұлы Барьер рифіне тіреліп қалды. "Пандора" келесі күні таңертең батып, 35 адамның – 31 экипаж мүшесінің және 4 бүлікшінің өмірін қиды. Қайтыс болған төрт тұтқын – Джордж Стюарт, Джон Самнер, Ричард Скиннер және Генри Хиллбрандт (бір дереккөз бойынша, олар қолдары бұғауланған күйінде суға батып кеткен; Джеймс Моррисонның да қолдары бұғауланған, бірақ ол аман қалды). Кемедегі қалған адамдар (89 экипаж мүшесі және 10 тұтқын, олардың 7-сі кеме батып бара жатқанда түрмеден босатылды) ағашсыз, кішкентай құмдық аралда жиналды. Аралда екі түн өткізген соң, олар төрт ашық қайықпен Тиморға қарай сапарлады, жолда Торрес бұғазындағы Муралаг аралында (Уэльс ханзадасы аралы) тоқталып, таза су іздеді. 1791 жылғы 16 қыркүйекте Арафура теңізінен ауыр сапардан кейін Купангқа жетті. Апаттан аман қалғандардың тағы 16-сы қайтыс болды, олардың көпшілігі Батавияда болғанда ауырып қалды. Соңында, кемеге мінген 134 адамның 78-і ғана үйлеріне оралды. Капитан Эдвардс және оның офицерлері әскери сот шешімімен "Пандораның" жоғалғаны үшін кінәсіз деп танылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс отарлық билігі апат орнынан ештеңе құтқаруға тырыспады. Аман қалған он тұтқын да сотталды; өткен әскери соттардың бірі төрт адамды бүлік жасады деген айыптан ақтап, алты адамды кінәлі деп тапты, олардың үшеуі – Миллвард, Буркитт және Эллисон – 1792 жылғы 29 қазанда Портсмуттегі "Брансуик" соғыс кемесінде дарға асылды. Питер Хейвуд пен Джеймс Моррисон патшалық кешірім алды, ал Уильям Маспратт заңдық техникалық себептермен ақталды. "Пандора" таба алмаған тоғыз бүлікшінің ұрпақтары әлі де Питкэрн аралында тұрады, осы аралға Флетчер Кристиан 1790 жылдың қаңтарында пана тапқан және келгеннен кейін бірнеше аптадан соң "Баунти" кемесін өртеп, батырған. Олардың жасырынған жері 1808 жылға дейін ашылмады, сол кезде Жаңа Англиялық теріші "Топаз" (капитаны Мейхью Фолгер) кішкентай, белгісіз аралға соқтығысты. Сол кезде Джон Адамс (сонымен қатар Александр Смит) болмағанда, барлық бүлікшілер қайтыс болды, олардың көпшілігі зорлық-зомбылық нәтижесінде қаза тапты.

Айналасындағы кемелердің кемесі: табылған жері және археология

Пандораның апаты Коралл теңізінің шетінде, Үлкен Барьерлі рифтің сыртқы бөлігінде, Мольтер Кейдің солтүстік-батысында шамамен 5 км жерде орналасқан. Бұл Австралия суларындағы ең жақсы сақталған кеме апаттарының бірі. Оны 1977 жылдың 15 қарашасында тәуелсіз зерттеушілер Бен Кропп, Стив Домм және Джон Хейер тапқан. Австралиялық деректі фильмдер жасаушы Джон Хейер, Гринвичтегі Ұлттық теңіз мұражайындағы зерттеулеріне сүйене отырып, апат орнын болжаған болатын. Оның экспедициясына кеме иесі және табиғатты зерттеуші Стив Домм, сондай-ақ Австралия Корольдік әуе күштері көмектескен. Австралия Корольдік әуе күштерінің P2V Neptune ұшағындағы құрылғылардың көмегімен, апаттың салдарынан туған магниттік аномалия анықталды және Хейер болжаған координаттарға жақын жерге шашу шаралары қолданылды. Австралиялық телефильмдер жасаушы Бен Кропп Хейердің экспедициясы туралы біліп, оны қайықпен іздеуді бастауға шешім қабылдады, мақсаты Хейерді қуып жету болды. Осылайша Кропп Хейердің қайығы жеткенге дейін Пандораның апатын тапты. Апатты Кропптың қайығындағы суға түсуші Рон Белл көріп тапқан. Апат орны анықталғаннан кейін ол бірден Австралияның тарихи кеме апаттары туралы 1976 жылғы заңына сәйкес қорғалатын аймақ деп жарияланды, ал 1978 жылы Кропп пен Стив Домм апатты тапқандығы үшін 10 000 доллар сыйақыны бөлісті. Квинсленд мұражайы 1983 жылдан 1999 жылға дейін тоғыз рет апат орнын қазып зерттеді, зерттеу жоспары Батыс Австралия және Квинсленд мұражайларының теңіз археологтарымен жасалған. Таунсвиллдегі Тропикалық Квинсленд мұражайының археологтары, тарихшылары және ғалымдары археологиялық және қолда бар тарихи мәліметтерді пайдалана отырып, Пандора туралы оқиғаны толықтыруды жалғастыруда. Мұражайда көптеген артефакттар қойылған. 1980 және 1990 жылдардағы қазба жұмыстарының тоғыз маусымында мұражайдың теңіз археологиялық топтары кеме қаңқасының шамамен 30% әлі де сақталғанын анықтады. Кеме оң жағына сәл еңкейген, құмды төсенішке түсті, сондықтан кеменің оң жағы сол жағынан жақсы сақталған. Квинсленд мұражайы апат орны жерленген теңіз түбінің шамамен үштен бір бөлігін қазып шықты, болашақ зерттеулер үшін қалған бөлігін қалдырды.

Мұра

Корнуоллдың Майлор көпіріне қарасты Рестронгейт шығанағындағы 13 ғасырда салынған паб HMS "Пандора" кемесінің құрметіне "Пандора қонақ үйі" деп қайта аталды. Питкэрн аралдарындағы Дуси атолліндегі бір арал кеме атымен, ал екіншісі оның капитанының атымен аталады.