Ион Лука Караджале: Румынияның көрнекті жазушысы және драматургі

Кіріспе

Румын жазушысы (1852–1912)

Ион Лука Караджале (; 13 ақпан 1852 [ескі стиль бойынша 30 қаңтар 1852] – 9 маусым 1912), көбінесе И. Л. Караджале деп аталады, румын драматургі, әңгімеші, ақын, театр директоры, саяси комментатор және журналист. Маңызды мәдени мұра қалдырған ол, румын тілі мен әдебиетіндегі ең ұлы драматургтердің бірі, сондай-ақ оның ең маңызды жазушыларының бірі және жергілікті юмордың көрнекті өкілі саналады. Михай Эминеску, Иоан Славичи және Иоан Креангамен бірге, ол өмірінің екінші жартысында тағайындалған ықпалды әдеби қоғам – Юнимеяның негізгі өкілдерінің бірі ретінде танылады. Төрт онжылдыққа созылған шығармашылығы неоклассицизм, реализм және натурализм арасындағы байланысты қамтиды, шетелдік және жергілікті ықпалдардың ерекше синтезіне негізделген. Оның пьесалары, саны көп болмаса да, румын театрының ең жетілген үлгісі болып табылады және 19 ғасырдың соңындағы румын қоғамын сынау үшін маңызды аламаттарды ұсынады. Оларға «Тұманды түн», «Леонид аға ресми қарсылыққа», «Жоғалған хат» комедиялары және «Апат» трагедиясы кіреді. Бұлардан өзге, Караджале көптеген очерктер, мақалалар, әңгімелер, повестьтер мен эскиздер, сондай-ақ поэзия мен автобиографиялық мәтіндердің кейбір туындыларын жазды. Көптеген жағдайларда оның туындылары алғаш рет ол басқарған «Claponul», «Vatra» және «Epoca» сияқты журналдарда жарияланды. Кейінгі көркем шығармаларында, мысалы, «Мынжоаланың қараханында», «Кир Янулея», «Абу Хасан», «Иісті шұжық» және «Шайтанның аты» туындыларында Караджале фантастикалық жанрды қабылдады немесе тарихи көркем әдебиетке бет бұрды. Ион Лука Караджале Румыния Корольдігінің саясатына қызығушылық танытты және либералдық және консервативтік бағыттар арасында тебіренді. Оның сатиралық туындыларының көпшілігі либералды республикашылдар мен Ұлттық либералдарға бағытталған, бұл олардың Юнимеядағы қарсыластарына деген құрметін және әдеби сыншы Титу Майорескумен байланысын көрсетеді. Ол Димитрие Стурдза және Богдан Петричейку Хасдеу сияқты Ұлттық либералдардың жетекшілерімен қақтығысты және Символист ақын Александру Македонскидің өмір бойы қарсыласы болды. Осы қақтығыстардың нәтижесінде Караджаледің ең ықпалды сыншылары бірнеше онжылдық бойы оның мәдени ортаға кіруіне тыйым салды. 1890 жылдары Караджале Джордж Панудың радикалды қозғалысына қосылып, кейін консервативтік партияға қосылды. Берлинде қоныстанғаннан кейін, ол 1907 жылғы Румыния шаруаларының көтерілісінен кейін барлық саяси бағыттағы румын саясаткерлерін қатты сынады және ақырында Таче Ионескудің Консервативтік Демократиялық партиясына қосылды. Ол Михай Эминеску, Титу Майореску және Барбу Стефанеску Делаванча сияқты жазушылармен дос және бәсекелес болды, сонымен қатар Юнимея эссешісі Якоб Негруцци, социалистік философ Константин Доброгеану Герея, әдеби сыншы Пол Зарифополь, ақындар Джордж Кошбук және Мите Кремниц, психолог Константин Радулеску Мотру және Трансильвания ақыны және белсендісі Октавиан Гогамен байланыс орнатты. Ион Лука, 19 ғасырдағы румын театрының маңызды тұлғалары Косташе мен Иоргу Караджалелердің туысы болды. Оның ұлдары Матейу мен Лука екеуі де модернист жазушылар болды.

Ion Luca Caragiale (; 13 February 1852 [O. S. 30 January 1852] – 9 June 1912), commonly referred to as I. L. Caragiale, was a Romanian playwright, short story writer, poet, theater manager, political commentator and journalist. Leaving behind an important cultural legacy, he is considered one of the greatest playwrights in Romanian language and literature, as well as one of its most important writers and a leading representative of local humour. Alongside Mihai Eminescu, Ioan Slavici and Ion Creangă, he is seen as one of the main representatives of Junimea, an influential literary society with which he nonetheless parted during the second half of his life. His work, spanning four decades, covers the ground between Neoclassicism, Realism, and Naturalism, building on an original synthesis of foreign and local influences. Although few in number, Caragiale's plays constitute the most accomplished expression of Romanian theatre, as well as being important venues for criticism of late 19th century Romanian society. They include the comedies O noapte furtunoasă, Conu Leonida față cu reacțiunea, O scrisoare pierdută, and the tragedy Năpasta. In addition to these, Caragiale authored a large number of essays, articles, short stories, novellas and sketch stories, as well as occasional works of poetry and autobiographical texts such as Din carnetul unui vechi sufleur. In many cases, his creations were first published in one of several magazines he edited — Claponul, Vatra, and Epoca. In some of his later fiction writings, including La hanul lui Mânjoală, Kir Ianulea, Abu Hasan, Pastramă trufanda and Calul dracului, Caragiale adopted the fantasy genre or turned to historical fiction. Ion Luca Caragiale was interested in the politics of the Romanian Kingdom, and oscillated between the liberal current and conservatism. Most of his satirical works target the liberal republicans and the National Liberals, evidencing both his respect for their rivals at Junimea and his connections with the literary critic Titu Maiorescu. He came to clash with National Liberal leaders such as Dimitrie Sturdza and Bogdan Petriceicu Hasdeu, and was a lifelong adversary of the Symbolist poet Alexandru Macedonski. As a result of these conflicts, the most influential of Caragiale's critics barred his access to the cultural establishment for several decades. During the 1890s, Caragiale rallied with the radical movement of George Panu, before associating with the Conservative Party. After having decided to settle in Berlin, he came to voice strong criticism for Romanian politicians of all colours in the wake of the 1907 Romanian Peasants' Revolt, and ultimately joined the Conservative Democratic Party of Tache Ionescu. He was both a friend and rival to writers such as Mihai Eminescu, Titu Maiorescu, and Barbu Ștefănescu Delavrancea, while maintaining contacts with, among others, the Junimist essayist Iacob Negruzzi, the socialist philosopher Constantin Dobrogeanu Gherea, the literary critic Paul Zarifopol, the poets George Coșbuc and Mite Kremnitz, the psychologist Constantin Rădulescu Motru, and the Transylvanian poet and activist Octavian Goga. Ion Luca was the nephew of Costache and Iorgu Caragiale, who were major figures of the 19th century Romanian theatre. His sons Mateiu and Luca were both modernist writers.

Негізгі деректері мен аты

Иоан Лука Карагияле грек тегінен шыққан отбасында дүниеге келді, оның өкілдері алғаш рет 1812 жылдан кейін Валахияға, князь Иоан Георге Карагеа билігі кезінде келді. Оның атасы, жергілікті жерде Штефан Карагияле ретінде танымал болды, Бухаресттегі сарайдың аспазы қызметін атқарды. Иоан Луканың әкесі, Осман империясының астанасы Стамбулдан шыққан деген аңыз бар, Прахова округінде Маргинени монастырының (сол кезде Синай тауындағы грек православтық Киелі Екатерина монастырына қарасты) қамқоршысы болып қоныстанды. Жергілікті тұрғындар оны Лука Караджали деп білді, кейін Плоештиде заңгер және судья ретінде танылды. Ол Трансильванияның Брашов қаласынан келген саудагердің қызы Екатеринаға үйленді. Оның бойжеткен аты Алексовичи (Алексевичи) болды. Оның грек екені мәлім, және тарихшы Люциан Настасаның сөзіне сүйенсек, оның туыстарының кейбіреуі Табай отбасының венгр мүшелері болған. Иоан Луканың інілері Косташе мен Иоргу Карагияле театр труппаларын басқарды және Валахия мен Молдавиядағы алғашқы румын театрының дамуына зор ықпал етті. Лука Караджали жастық шағында ағаларымен бірге сахнада өнер көрсетті, содан кейін тұрақтанды. Үшеуі де Валахия революциясына қатыспағаны үшін сынға ұшырады және 1848 жылы жарық көрген памфлет арқылы өзін қорғады. Караджиалилердің екі әпкесі болды: Екатерина мен Анастасия. Жазушы, әсіресе қарт жасында, отбасының қарапайым тегін және өзін-өзі жасаған адам екенін баса көрсетті. Бірде ол жастық шағының ландшафтын "Плоиштидің батпақтары" деп сипаттады. Оның өмірбаяуын жазған Константин Доброгеану Гереа оны "пролетарий" деп атауға итермеледі, бірақ Караджаледің бұл сөзіне бірнеше зерттеушілер қарсы шықты, отбасының жақсы әлеуметтік жағдайы болғанын атап өтті. Караджалемен қарым-қатынасы нашарлаған кезде Михай Эминеску бұрынғы досын "сол грек алаяғы" деп атады. Мұндай қарым-қатынасты сезінген жазушы өзінің тегіне жасалған барлық сілтемені қорлау деп есептеді. Пол Зарифопол да осындай пікір білдірді, Караджаледің консервативті көзқарасы "шығыс адамының жалқаулығынан" туындауы мүмкін екенін болжады (басқа жерде ол жазушыны "әдеттен тыс зиялы және қиялы бар жалқау оңтүстік адамы" деп атады). Румын әдебиетінің тарихы бойынша негізгі еңбегінде Джордж Калинеску Карагиялені "балқандық" жазушылар тобына қосты, олардың орта тапқа жататындығы және көбінесе шетелдік тегі, олардың дәуіріне қарамастан, оларды ерекшелендірді. Бұл санатқа хронологиялық тәртіппен Антон Панн, Тюдор Аргези, Иоан Минулеску, Урмуз, Матей Карагияле және Иоан Барбу кірді. Керісінше, сыншы Гарабет Ибраиляну Карагияленің валахтық тегінің ерекше маңызға ие екенін, оның саяси таңдауларын және әлеуметтік бейімділігін түсіндіруге көмектесетінін айтты. Бірде Караджале әкесінің әкесі "грек аспазшысы" болғанын айтқан. Оның өмірбаяуын жазған екі зерттеуші, Зарифопол мен Шербан Чиокулеску, Караджале ертегісінің бір бөлімі, Кир Янулеа, өзін-өзі көрсетуі мүмкін екенін атап өтті: мәтіннің осы фрагментінде христиандық шайтан, арвандық саудагер кейпінде, румын тіліндегі шеберлігімен мақтанады. 2002 жылы Афинадағы Театрлық зерттеулер орталығы жүргізген және жариялаған зерттеулер Карагиалдың тегі туралы басқаша пікір ұсынды. Осы тұрғыдан қарағанда, Штефан Карагияле Кефалонияда туған, ал оның бастапқы тегі, Караиалис, князь Карагеяның өтініші бойынша өзгертілген. Бастапқыда Иоан Лука Иоанн Л. Караджали деп аталған. Оның отбасы мен достары оны Янку немесе сирек кездесетін Янкуцу деп білген. Оның есімінің толық нұсқасында қатарынан екі рет "ca" дыбысы бар, бұл румын тілінде оның жағымсыз мағынасы болғандықтан әдетте болдырмайды. Алайда ол Румын академиясы мойындаған аздаған дыбыстық үйлесімсіздіктердің біріне айналды.

Ion Luca Caragiale was born into a family of Greek descent, whose members first arrived in Wallachia soon after 1812, during the rule of Prince Ioan Gheorghe Caragea—Ștefan Caragiali, as his grandfather was known locally, worked as a cook for the court in Bucharest. Ion Luca's father, who reportedly originated from the Ottoman capital of Istanbul, settled in Prahova County as the curator of the Mărgineni Monastery (which, at the time, belonged to the Greek Orthodox Saint Catherine's Monastery of Mount Sinai). Known to locals as Luca Caragiali, he later built a reputation as a lawyer and judge in Ploiești, and married Ecaterina, the daughter of a merchant from the Transylvanian town of Brașov. Her maiden name was given as Alexovici (Alexevici) She is known to have been Greek herself, and, according to historian Lucian Nastasă, some of her relatives were Hungarian members of the Tabay family. Ion Luca's uncles, Costache and Iorgu Caragiale, managed theater troupes and were very influential figures in the development of early Romanian theatre — in Wallachia and Moldavia alike. Luca Caragiali had himself performed with his brothers during his youth, before opting to settle down. All three had stood criticism for not taking part in the Wallachian Revolution, and defended themselves through a brochure printed in 1848. The Caragiali brothers had two sisters, Ecaterina and Anastasia. Especially in his old age, the writer emphasized his family's humble background and his status as a self made man. On one occasion, he defined the landscape of his youth as "the quagmires of Ploiești". Although it prompted his biographer Constantin Dobrogeanu Gherea to define him as "a proletarian", Caragiale's account was disputed by several other researchers, who noted that the family had a good social standing. As his relations with Caragiale degenerated into hostility, Mihai Eminescu is known to have referred to his former friend as "that Greek swindler". Aware of such treatment, the writer considered all references to his lineage to be insults. A similar opinion was expressed by Paul Zarifopol, who speculated that Caragiale's conservative mindset was possibly owed to the "lazyness of one true Oriental" (elsewhere, he referred to the writer as "a lazy southerner, fitted with definitely supranormal intelligence and imagination"). In his main work on the history of Romanian literature, George Călinescu included Caragiale among a group of "Balkan" writers, whose middle class status and often foreign origin, he argued, set them apart irrespective of their period—others in this category were, in chronological order, Anton Pann, Tudor Arghezi, Ion Minulescu, Urmuz, Mateiu Caragiale, and Ion Barbu. In contrast, critic Garabet Ibrăileanu proposed that Caragiale's Wallachian origin was of particular importance, serving to explain his political choices and alleged social bias. On one occasion, Caragiale mentioned that his paternal grandfather was "a Greek cook". Two of his biographers, Zarifopol and Șerban Cioculescu, noted that a section of Caragiale's fairy tale Kir Ianulea was a likely self reference: in that fragment of text, the Christian Devil, disguised as an Arvanite trader, is shown taking pride in his Romanian language skills. Investigations carried out by the Center of Theatric Research in Athens, Greece and made public in 2002 offered an alternative take on the Caragiales' origin. According to this perspective, Ștefan Caragiali was a native of Kefalonia, and his original surname, Karaialis, was changed on Prince Caragea's request. Originally, Ion Luca was known as Ioanne L. Caragiali. His family and friends knew him as Iancu or, rarely, Iancuțu—both being antiquated hypocoristics of Ion. The definitive full version of his name features the syllable ca twice in a row, which is generally avoided in Romanian due to its scatological connotations. It has however become one of the few cacophonies accepted by the Romanian Academy.

Теориялық аспектілер

Караджале сүйікті реализм формасы классицизмнің ықпалымен кейіпкерлердің түрлерін әдеби шығармашылықтың ортасына қойды. Виану классицизмнің Караджале жазбаларындағы қарыздары шектеулі екенін атап өтті, бұл Караджале "жалпы типтер" ұғымынан айырылып, "әлеуметтік" типтерді іздегенін көрсетеді. Вианудың бағалауынша, Караджале үшін адам табиғатының жалпылығы маңызды болды, бірақ бірден көзге көрінбейтін (оның кейіпкерлерінің көпшілік алдындағы маңыздылығына қарамастан). Виану бұл тұжырымды Караджаленің "O scrisoare pierdută" шығармасын қалай аяқтағанын зерттегеннен кейін көрсетті: автор ұзақ уақыт бойы пьесаның орталық тақырыбы болған сайлау шайқасында кім жеңіске жететінін шеше алмады, бірақ қарт радикал Агамица Данданашені таңдады, өйткені оның жеңісі пьесаға тереңдік қосады. Караджале Данданашені ақылсыз саясатшы Таке Фарфуридиден "ақымақ", ал принципсіз және айлакер журналист Нае Катавенкуден "адамгершіліксіз" деп сипаттады. Вианудың пікірінше, "Momente și schițe" бұл тұрғыда тұманды болды, ол адамгершілік пен санаға аз түсінік берді, ал ұзақ повестьтер сезімдерді бейнеледі және кейде физиология немесе синестезия сияқты қосымша мәліметтерді ұсынады. Осыған ұқсас пікірді Вианудың алдыңғы адамы Сильвиан Иосифеску да білдірді, ол Караджале натуралистік техниканы толыққанды қолданбауға тырысқанын, ал Джордж Калинескудің өзі "O făclie de Paște" кейіпкерлерінің мотивациясы физиологиялық және этнологиялық екенін санайды. Майореску Караджале жеке көзқарасын және жалпы белгілерін теңдестіруін ұнатты: "O făclie de Paște" романындағы еврей кейіпкері Лейба Зибал өзін қорқыныштан қорғайтын болғандықтан, оны Шекспирдің Шейлокымен салыстырды. Осылайша ол екі автордың стильдік айырмашылықтарына қарамастан, олардың екі кейіпкері де яһуди халқының тұтастай алғанда бейнесін көрсететінін атап өтті. Бұл пікірді Майорескудің қарсыласы Константин Доброгеану Герея да қолдады. Басқа жағынан, отбасы басшылары, патриархтар өздерінің әйелдерінің жас жігіттермен қарым-қатынасын тексеруге қабілетсіз немесе дайын емес сияқты. Бұл мінез-құлық "O noapte furtunoasă" пьесасында айқын көрінеді, онда қарт Дюмитрах әйелі Ветаның жақсы досы Чириякты жақсы көретінін көрсететін ең айқын белгілерді де байқамайды. "O scrisoare pierdută" шығармасында күрделі жағдай орын алады, онда саяси басшы Траханаше әйелі Жоичиканың Типатескумен қарым-қатынаста екенін айта алмайды және дәлелдерге тап болғанда, оның жоқ екенін дәлелдеуге көбірек қызығушылық танытады. Вентурианомен бірге Караджале либералды журналистер мен заңгерлерді де сынға алады. Заң факультетінің студенті Вентуриано республикалық баспасөзге ұзақ және асыра сілтеген мақалалар жазады, олар К. А. Розетти мен оның әріптестерінің авторларын еске түсіреді. Мұндай кейіпкерлердің бірі - "O scrisoare pierdută" романында басты рөлді ойнайтын Нае Катавенку, ол "қызыл" сөздер арқылы барлық тараптан саясаткерлерге шатастыратын және шантажға жүгінетін. Ол қарсыластарының қарапайым көзқарастарынан пайдаланып, өзін прогрессивті саясатшы деп жариялайды және ол сәтті жүзеге асырады. Катавенку өзінің айналасына мұғалімдер мен басқа да мемлекеттік қызметкерлерді жинап алады. Оның өрлеуін тоқтата алатын жалғыз адам - 1848 жылғы революционер Агамица Данданаше. Данданаше саясаттан шеттетілгенін көрсетті, ол фракцияларға үшінші тарап ретінде оның бей-жай қатысуы қажет болған кезде қайта оралды, және, қартайған болса да, шантаж жасауда үлкен тәжірибеге ие болды. Штефан Казимир Данданашені бірінші буын румын либералдарының айналасында құрылған жаңа аристократиямен байланыстырды және оны хидальгомен салыстырды. Екіге де бәсекелес болған Таке Фарфуридиді Казимир Анри Моннье прозасымен танымал болған М. Жозеф Пруддом сияқты конформист өзін-өзі іздеуші ретінде сипаттады. Екі комедияның арасында жазылған "Conu Leonida față cu reacțiunea" пьесасы Леониданың сөзі мен әрекеті арқылы республикалық дискурстың қызығушылық танытқан аудиторияға ұзақ мерзімді әсерін көрсетеді. Соңғысы, оның кірісі мемлекеттік зейнетақыдан тұрады, атап айтқанда, "қызыл" республика әр қызметкерге жалақы, зейнетақы, сондай-ақ қарызды тоқтатуды қамтамасыз етеді деген түсінікті қолдайды. Шербан Чиокулеску бұл өтініштің нақты өмірде айтылғанын және Питюрка есімді ұялы социалист саяси бағдарлама ретінде шығарғанын атап өтті. Ақырында Леонида революция көтерілуі мүмкін емес екеніне сенеді, өйткені билік қала шегінде қару қолдануға тыйым салған. Ұқсас жаңылыстар "D ale carnavalului" пьесасындағы екінші дәрежелі кейіпкерлердің бірі, басқа кейіпкерлерге Катиндатул деп белгілі, ол субъективтік идеалисттік және материалистік ұстанымдармен таныс, оның абсурдты теорияларының көзі ұсынылу және "магнетизм" - барлық ыңғайсыздықтар мен аурулардың жалпы көзі. Параллельдік тұрғысынан, Зарифопол атап өтті, жазушы тіпті әртүрлі теориялардың әсері туралы ирониялық ойларды "O făclie de Paște" сияқты маңызды туындысына енгізген, онда екі студент Зибал мейманханашыны антропологиялық криминология туралы кездейсоқ әңгімелесу арқылы қорқытады. "O scrisoare pierdută" пьесасындағы қысқаша, бірақ маңызды көріністерде пайда болатын аты-жөні белгісіз мас адам, "Cetățeanul turmentat", саяси шайқасқа түсініксіз қарап, барлық мәртебелі тұлғалар тарапынан назарсыз қалған қарапайым қала тұрғындарын бейнелейді. Оның әріптесі, полиция агенті Гица Пристанда сияқты, мас сайлаушының жеке амбициясы жоқ және "үкіметтік қор" символы болып табылады - өздерінің лауазымдарын жоғалтудан қорқатын және билікте кім болса да қолдайтын адамдар. Калинескудің сөзіне сәйкес, мас азамат барлық абсурдтығына қарамастан, билікті "жоғары құдай" ретінде қадірлейді. Ол Александр Иоанн Кузаны құлату кезінде Траханашеге қызмет еткенін қайталап айтады, бірақ оның болжамды демеушісі оны бір рет қана мойындайды, партия мүшелерінен "осы құрметті адамды сыртқа шығаруды" сұрап. Ықшам әңгімелері мен очерктерінде Караджале тағы бір ерекше Юнист тақырыбын қолданады және жоғары қоғамға модернизацияның жарқын, бірақ беткей әсерін зерттейді. Бір очеркте әйелдер жұптары сәнді зал ішінде тамақтанады, қызметшісін қарғыс айтады, қаңқу сөйлейді және жаман тақырыптарға қызығушылық танытады. Осы жазбалардағы кейіпкерлер бір-біріне ұқсайды, жақсы жағдайдың жалпы белгілерін көрсетеді.

The form of Realism favored by Caragiale placed types of characters at the center of literary creativity, owing to the influence of Classicism. Vianu stressed that Classicist borrowings in Caragiale's writings were limited, indicating that Caragiale parted with the notion of "generic types" to look for the "social" ones. In Vianu's assessment, the universal human nature was important to Caragiale, but not made instantly obvious (as opposed to the immediate importance his characters were meant to have in the eyes of his public). Vianu illustrated this concept after investigating the manner in which Caragiale completed his O scrisoare pierdută: the author was for long undecided about which character was to win the electoral battle on which the play centers, but opted for Agamiță Dandanache, the senile radical, because his victory was to give the play more depth. Caragiale was thus quoted saying that Dandanache was "more stupid" than the clueless politician Tache Farfuridi, and "more of a scoundrel" than the unprincipled and cunning journalist Nae Cațavencu. In Vianu's view, Momente și schițe was more vague in this respect, giving little insight into morals and states of mind, whereas the other, longer, novellas did depict feelings and occasionally provided additional details such as physiology or cenesthesia. A similar view was expressed by Vianu's predecessor, Silvian Iosifescu, who also stressed that Caragiale always avoided applying the Naturalist technique to its fullest, while George Călinescu himself believed that the characters' motivations in O făclie de Paște are actually physiological and ethnological. Maiorescu was especially fond of the way in which Caragiale balanced his personal perspective and the generic traits he emphasized: speaking of Leiba Zibal, the Jewish character in O făclie de Paște who defends himself out of fear, he drew a comparison with Shakespeare's Shylock. He thus noted that, for all the differences in style between the two authors, both their characters stood for the Jewish people as a whole. This assessment was backed by Maiorescu's adversary, Constantin Dobrogeanu Gherea. At the other end are patriarchal figures, heads of families who seem unable or unwilling to investigate their wives' adulterous relations with younger men. This behavior is notably present in O noapte furtunoasă, where the aged Dumitrache fails to note even the most obvious signs that his wife Veta is in love with his good friend Chiriac. A more complex situation is present in O scrisoare pierdută, where political boss Trahanache cannot tell that his wife Joițica is having an affair with Tipătescu, and, when confronted with the evidence, is more interested in proving that she is not. With Venturiano, Caragiale also introduces criticism of the liberal journalist and lawyers. A law school student, Venturiano contributes long and exaggerated articles to the republican press, which recall those authored by C. A. Rosetti and his collaborators. A more elaborate such character is Nae Cațavencu, who plays a major part in O scrisoare pierdută, and who, using a "Red" discourse, attacks politicians on all sides with turbulent remarks and recourse to blackmail. He profits from the more moderate attitudes of his adversaries to proclaim himself a progressive politician, and he is successful in doing so—Cațavencu rallies around him a group of teachers and other state employees. The only person who is able to stop his rise is Agamiță Dandanache, an old 1848 revolutionary. Danadanche, shown to have been sidelined from politics, makes a comeback at a time when the factions needs his inoffensive presence as a third party, and, although senile, has a vast experience in blackmailing. Ștefan Cazimir linked Dandanache to a new aristocracy, created around the first generation of Romanian liberals, and likened him to a hidalgo. Tache Farfuridi, a competitor to both, has been described by Cazimir as a conformist self seeker, in the manner of M. Joseph Prudhomme, a character made famous by Henri Monnier's prose. Written between the two other comedies, Conu Leonida față cu reacțiunea depicts the long term effects of republican discourse on its fascinated audience, through the sayings and actions of Leonida. The latter, whose source of income is a state pension, notably supports the notion that the "Red" republic will provide each clerk with a salary, a pension, as well as a debt moratorium—Șerban Cioculescu noted that this request had already been voiced in real life, and issued as a political program by an obscure Utopian socialist named Pițurcă. Eventually, Leonida is convinced that revolution cannot be on the rise, since the authorities have banned the firing of weapons within city limits. Similar fallacies are uttered by one of the secondary characters in D ale carnavalului, known to the other protagonists as Catindatul, who has a vague familiarity with both subjective idealist and materialist tenets, the sources for his absurd theories about suggestibility and "magnetism"—two processes in which he sees the universal source for all discomfort or disease. In parallel, Zarifopol argued, the writer had even allowed ironic reflections on the impact of various theories to seep into a more serious work, O făclie de Paște, where two students terrify the innkeeper Zibal by casually discussing anthropological criminology. Cetățeanul turmentat, an unnamed inebriated man who makes brief but relevant appearances in O scrisoare pierdută, is thought to symbolize simple townsfolk, utterly confused by the political battle going on around them, and ignored by all the notabilities. Like his counterpart, the police agent Ghiță Pristanda, the inebriated elector has no relevant personal ambition, and stands for the so called "government dowry"—people afraid of losing their offices, and ready to back whoever is in power. According to Călinescu, the inebriated citizen worships authority as a "supreme god", despite all its absurdities. He repeatedly claims to have served Trahanache during Alexander John Cuza's ousting, but his supposed patron only acknowledges him once, when asking party members to "escort this honorable person outside". In a number of his short stories and sketches, Caragiale makes use of another particularly Junimist theme, and investigates the glamorous but superficial impact of modernization on high society. In one sketch, a couple of ladies dine in an opulent salon, while cursing their maid, gossiping, and showing interest in vulgar subjects. The characters in these writings tend to resemble each other, evidencing the generic traits of the well to do.

Басқа белгілер мен сипаттамалар

Қайғы-қасірет Караджаленің бірнеше шығармаларында орталық орын алады. Бастапқыда Караджаленің «O făclie de Paște» туындысындағы үдемелі қорқыныштың жан-жақты талдауы Константин Доброгеану Гереяның ризашылығына бөенді. Оның бірнеше эскиздері мен әңгімелерінде кейіпкерлер қоршаған ортадағы нақты немесе болжамды өзгерістерге төтеп беруге шамасы келмей, отырықсыздануға жетеді. Бұл Лейба Зибал, «În vreme de război» романындағы паб иесі Ставраш, сондай-ақ Ангелаше («Inspecțiune» – «Momente și schițe» жинағына енген «Инспекциядағы» өзін-өзі өлтіруші) сияқты кейіпкерлердің тағдырында көрінеді. Шербан Чиокулеску соңғы үшеуін «үлкен невротиктер» деп атады. «Conu Leonida față cu reacțiunea» романындағы басты кейіпкерлерді алдағы оқиғаларға байланысты алаңдаушылық билейді және бұл сезім оның барлық басқа комедияларында бейнеленген әйелдер мінез-құлқында да көрінеді. «D ale carnavalului» туындысының басты кейіпкерлерін ерекше қорқыныш қамшиды, олардың қызғанышы оларды ақылға сыймайтын әрекеттерге итермелейді. Осылайша, шаштараздың көмекшісі және бұрынғы полиция қызметкері Янку Пампон, сондай-ақ республикалық қала маңы тұрғыны Мица Бастон серіктестерінің махаббат дастандарының құпиясын ашуға бел буады. Олардың қарбалас тергеулері нақты іздерді қиял өнімдерімен, құмар ашу-ызаның сәттерін – қайғылы ойлармен, зорлық-зомбылықпен жасалған қорқытуларды – отставка кезеңдерімен үйлестіреді. Мұндай мінез-құлықтың көрінісі Караджаленің басқа пьесаларында да байқалады: Казимир Фарфуридидің кез келген жоспарланбаған өзгеріске өте сезімтал екенін және энергиясының көп бөлігін негізінен мәнсіз күнделікті әдеттерді сақтауға жұмсайтынын атап өтеді. Караджале жазбаларының көпшілігі кеңсе қызметкерлерінің бос уақытындағы әңгімелерін бейнелейді, олар көбінесе мәдениет немесе саясатқа жасалған жалпы және ұятты тырысулар түрінде болады. Оның эскиздеріндегі кейіпкерлердің біразы сол кездегі ірі саяси тұлғалардың жеке достары екенін немесе саясат пен журналистиканың құпия бөлмелеріне кіруге мүмкіндігі бар екенін жалған айтады. Саяси немесе әлеуметтік жағдайларға жиі алаңдаса да, олар тез бейімделеді және көбінесе сыра бағында ұзақ уақыт отырып, бір-бірін қолдап жіберді. Бұл ортада Болгарияның Румынияға шабуыл жасауы сияқты сенбеуге болатын сенсациялық жаңалықтарды жариялауға мүмкіндігі бар қарапайым журналистер тоғысады. Бірде Караджале паркте демалып жатқанда сенсациялық мақалалар жазатын журналист Каракудиді ойлап шығарады. Ол өзінің бірнеше «Momente și schițe» кейіпкерлерін жеке достар ретінде таныстырады және әңгімелерді құпия мәліметтермен толықтырады. Өмірінің соңында ол Вентуриано, Думитрах және Думитрахтың әйелі Ветаның арасындағы оқиғаның жас кезінде басынан өткен махаббат оқиғасына негізделгенін мойындады.

Anxieties take the central stage in several of Caragiale's writings. From early on, Caragiale's minute analysis of mounting terror in O făclie de Paște won the praise of Constantin Dobrogeanu Gherea. In several of his sketches and stories, characters are driven to despair by their inability to cope with real or presumed changes in their environment. This is shown to have happened to characters such as Leiba Zibal, Stavrache—the pub owner in În vreme de război—, as well as Anghelache (the suicide victim in Inspecțiune , part of Momente și schițe). Șerban Cioculescu referred to the latter three as "great neurotics",

Anxiety over imminent events grips the main characters in Conu Leonida față cu reacțiunea, and plays a part in female behavior as depicted in all his other comedies. A special kind of fear animates the main protagonists of D ale carnavalului, whose jealousy leads them to act irrationally. Thus, Iancu Pampon, an assistant barber and former police officer, and his female counterpart, the republican suburbanite Mița Baston, are determined to uncover their partners' amorous escapades, and their hectic inquiry combines real clues with figments of imagination, fits of passionate rage with moments of sad meditation, and violent threats with periods of resignation. Glimpses into this type of behavior have been noted in other plays by Caragiale: Cazimir placed emphasis on the fact that Farfuridi is shown to be extremely cautious towards all unplanned changes, and consumes much of his energy in preserving a largely pointless daily routine. Many of Caragiale's writings reproduce discussions between clerks on their time off, which usually take the shape of generic and awkward forays into culture or politics. Several of the characters in his sketches spuriously claim to be personal friends of major political figures of the day, or to have access to the back rooms of politics and journalism. Although often alarmed by political or social developments, they tend to accommodate them quickly, and often encourage each other during very long stays at the beer garden. Gravitating in this environment are the petty journalists, who boast access to unlikely scoops, such as Bulgaria having decided to invade Romania. In one instance, Caragiale invents Caracudi, a newspaperman who writes his sensationalist articles while relaxing in the park. He introduces several of his Momente și schițe characters as personal friends, and garnishes the stories with intimate details. Late in his life, he even confessed that the affair involving Venturiano, Dumitrache, and Dumitrache's wife Veta was partly based on an amorous misadventure he experienced as a young man.

Әдебиетке әсері

Иоан Лука Караджале көптеген авторлардың шығармаларын цитаталап, аударған немесе пародиа жасаған, зор әдеби мұраны қалыптастырды. Әдебиет тарихшысы Штефан Казимирдің сөзіне сәйкес: "Караджале сияқты көптеген алдағылар ешбір жазушыда болған емес, сондай-ақ басқа ешбір көркемдік синтез осылай органикалық және спонтанды болған емес". Бірінші кезекте театр адамы болған Караджале өзінің алдыңғыларының, Уильям Шекспирден романтизмге дейінгі еңбектерімен жақсы таныс еді және француз комедиясы мен водевильінен зор әсер алды. Лабиштің оның сүйікті жазушысы болғаны айтылады. Жазушының өзі Валахиялық еврей саудагері және афористі Чилиби Моисті ертедегі ықпал ретінде атап, бала кезінде оның біржолды әзілдерін оқып, оларды шеберлікпен жасалған қысқа юмордың үлгілері ретінде бағалағанын еске алды. Ол сондай-ақ Моиздің замандасы, жақсы жазылған Антон Панннің еңбектеріне де қатты таң қалды, Convorbiri Critice-тегі әріптестерімен сөйлескенде оның жетістіктерін жоғары бағалады, сондай-ақ Якоб Негруццимен (либерал саясаткерлер мен заңгерлерді сатиралық тұрғыдан сынайтын автор) достығын бағалады. Караджале румын театрында бұрыннан бар бірнеше тақырыпты пайдаланып, дамытқан деп саналады. Мұндай алдағылардың бірі – комедиялардың авторы Теодор Миллер, әсіресе оның "Кир Троанчаның қызы" пьесасы арқылы. Жазушы екі ағасы, Костаке мен Иоргу Караджале жазған комедиялармен жақсы таныс еді, олар кейіннен терең зерттеген тақырыптарды дамытқандығы дәлелденді. Караджалеге таныс және көп жағынан оның өзіне ұқсас комедиялық шығармалары бар 19 ғасырдың кіші драматургтарының арасында Костаке Халеплиу болды. Жиі айтылатын тағы бір ықпал – оның алдыңғысы және қарсыласы Василе Александри, оның "Коана Чирица" пьесалары батыстықтандыруды сынаған алғашқы туындылардың бірі. Екі автордың арасында көптеген айырмашылықтар бар, Караджале күрделі рөлді қабылдап, күрделі қоғамды бақылайды. Иоан Лука Караджале Роберт Макаир кейіпкерінің Фредерик Лематрдің комедиялық кейіпкеріне айналған кезде қызығушылық танытқан. Берлинде болғанда, ол француз суретшілері Оноре Домье мен Поль Гаварнидің карикатураларын сатып алды (бірақ олардың Макаирдің жекелеген бейнелері оған таныс болған-болмағаны белгісіз). Бұл суреттердің бірінде бірін-бірі құшақтаған, бірақ бір-бірінің қалтасын тартқан көрнекті тұлғалар бейнеленген, бұл Караджаленің қоғамды қарастыруымен ұқсас. Казимирдің сөзіне сәйкес, ол Домье шығармаларын ертеден білген болуы мүмкін, өйткені француз суретшісінің карикатуралық бейнелері оның мәтіндерімен ұқсас. Өмірінің соңында Караджале Анатоль Франстың әдебиетін ашты. Пол Зарифополдың айтуынша, Францияның гуманистік тақырыптары Караджаленің кейбір фантастикалық шығармаларына үлгі болды.

Aside from the many authors whose works he quoted, translated or parodied, Ion Luca Caragiale built on a vast literary legacy. According to literary historian Ștefan Cazimir: "No writer ever had as large a number of precursors [as Caragiale], just as no other artistic synthesis was ever more organic and more spontaneous." A man of the theater first and foremost, Caragiale was well acquainted with the work of his predecessors, from William Shakespeare to the Romantics, and heavily impressed by the French comédie en vaudeville. Reportedly, Labiche was his favorite author. The writer himself cited Cilibi Moise, a Wallachian Jewish peddler and aphorist, as an early influence, recalling how, as a child, he used to read his one liner jokes, and treasured them as exceptional samples of concise humor. He was similarly impressed by the works of Moise's contemporary, the prolific author Anton Pann, whose accomplishments he praised during talks with his fellow Convorbiri Critice contributors, as was his companionship with Iacob Negruzzi (himself the author of sarcastic pieces ridiculing the liberal politicians and lawyers). Caragiale is believed to have used and developed several themes already present in Romanian theatre. One such precursor is the author of comedies Teodor Myller, especially through his play Fata lui Chir Troancă ("Kir Troancă's Daughter"). The writer was most likely very familiar with the comedies authored by his two uncles, Costache and Iorgu Caragiale, which have been shown to develop themes he later explored in depth. Among the minor 19th century dramatists whose comedic works were familiar to Caragiale, and in many ways similar to his, own was Costache Halepliu. Another often cited influence is his predecessor and adversary Vasile Alecsandri, whose Coana Chirița plays are an early critique of Westernization. The two authors nonetheless differ in many ways, with Caragiale assuming a more complex role, and observing a more complex society. Ion Luca Caragiale is known to have been amused by the stock character Robert Macaire, at a time when the latter had been turned into a comedic character by Frédérick Lemaître. While in Berlin, he purchased the cartoons of French artists Honoré Daumier and Paul Gavarni (although it is not known if their separate portrayals of Macaire were familiar to him) — among these drawings was one showing notabilities embracing one another while picking each other's pockets, which shows similarities with Caragiale's own take on society. According to Cazimir, it is possible that he knew Daumier's work from early on, as several other subjects caricatured by the French artist bear a remarkable resemblance to his texts. Late in his life, Caragiale discovered the literature of Anatole France — according to Paul Zarifopol, France's Humanist themes served as a model for some of Caragiale's fantasy writings.

Мәдени мұра

Жазушының румын мәдениетін зерттеуі румын тілінің нақты тіркелген үлгісін жасады, сол заманда қолданылған тілдің диалектілерін, жаргондарын, сленг сөздерін, сөйлеу ерекшеліктерін қамтиды, сондай-ақ 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы тіл білімінің әртүрлі мектептері жүргізген тәжірибелерін және олардың румын лексикасына қалдырған іздерін көрсетті. Тюдор Вианудың пікірінше, мұның себебі оның музыкаға қабілетті құлағы болған. Карагияле румын юморы мен румындардың өзіне қатысты көзқарастарына айтарлықтай әсер етті. Оның комедиялары мен әңгімелері көптеген қанатты сөздерді тудырды, олардың көптегені әлі де мәдени контексте қолданылады. Дегенмен, оның өткір сын-ескертпелері кейде оның румын мектептеріндегі оқу бағдарламасында және академиялық талқылауларда екінші орынға түсуіне себеп болды, бұл тенденцияны Темір гвардия және Румыния Социалистік Республикасы қолдады, сондай-ақ Константин И. Ноттара мен Пол Густи бастаған түрлі режиссерлер де. Карагияленің әңгімелері мен повестері Иоан А. Бассарабеску, Георге Брэеску, Иоан Александру Брэтеску Войнешти, Думитру Д. Патрашкану, И. Пелц және кейінгі онжылдықтарда Раду Косашу, Иоан Лакюста, Хория Гырбеа және Думитру Раду Попа сияқты авторларды шабыттандырды. Көптеген авторлардың пікірінше, Карагияле абсурдизмнің алға басушысы болды. Оның "Жоғалған хат" пьесасы 2019 жылға дейін ғана ағылшын тілінде қойылды. Сол кезде Лондондағы Румын мәдениет институтында қолданылған аударманы мына сілтеме арқылы табуға болады: https://www.pdf2html5.com/pdfupload/server/php/uploads/admin_oxffauqbza/lost_letter_2019/complete.php. Бірнеше авторлар Иоан Лука Карагияле туралы естеліктер қалдырды, олардың ішінде Октавиан Гога, Иоан Славичи, И. Сучиану, Лука Карагияле, Екатерина Логади Карагияле және Цинцинат Павелеску бар. Карагияленің тікелей немесе жасырын бейнелері бірнеше көркем шығармаларда кездеседі, оның өмірінде алғаш рет көрсетілген ревюден бастап, Гога, Славичи, Н. Петраску, Эманоил Букуча, Евгений Ловинеску, Константин Стере, сондай-ақ Камил Петрескудің пьесасы. 1939 жылы Б. Джордан мен Люциан Предеску жазушы туралы бірлескен роман жариялады, ол стилі, тоны және қателіктері үшін сынға ұшырады. Қысқа әңгімелер жазушысы Брэтеску Войнешти Иоан Лука Карагияленің Вероника Миклмен болған махаббаты мен Эминескудың ашуы Эминескудың "Luceafărul" поэмасының кілтін ұсынады деп болжады, бірақ оның теориясы әлі де даулы. Карагияле, сонымен қатар, оның ұлы Матейдің "Craii de Curtea Veche" шығармасында да бейнеленген, онда оның өмір салты мен әдебиетке қосқан үлесі сатиралық тұрғыдан қарастырылған. Жазушы 1948 жылы, романшы Михаил Садовеанудың ұсынысымен, Румын академиясының мүшесі болып сайланды. 2002 жылы, Иоан Лука Карагияленің туғанына 150 жыл толуына орай, Румынияда "Caragiale жылы" деп аталып өтті. 1962 жылы Плоештидегі үй Карагияленің құрметіне музейге айналдырылды (Добреску үйі). Оның туған үйі Хайманаледе 1979 жылы жұртшылыққа ашылды. Еске алу тақталары Бузауда және Шенебергтегі Хоэнцоллердаммда орнатылды. Оның есімі көптеген румын қалаларындағы көшелерге, даңғылдарға, саябақтарға немесе аудандарға берілді, мысалы, Бухаресттегі 1900 жылдар шамасында тұрған көшесі, Плоештидегі көше, Брашовтағы аудан және Клуж-Напокадағы саябақ. Чишиневтегі бір көше де Карагияле атымен аталады. Румын-американдық романист Богдан Сучеаваның "Республика" романы (Polirom Press, 2018) 17 жасар Иоан Лука Карагиялені басты кейіпкер ретінде бейнелейді және оның 1870 жылғы 8 тамызда Плоештиде болған төңкеріс әрекетіне қатысуын көрсетеді.

The writer's investigations into Romanian culture also resulted in an accurate record of the Romanian language as it was spoken during his day, sampling dialects, jargon, slang, verbal tics, as well as illustrating the experiments undertaken by conflicting schools of linguistics during the 19th and early 20th century, as well as the traces they left on the Romanian lexis. In Tudor Vianu's opinion, this was partly owed to his keen musical ear. Caragiale was an enduring influence on both Romanian humor and the views Romanians take of themselves. His comedies and various stories have produced a series of catchphrases, many of which are still present in both cultural reference. Nevertheless, his uncomfortable criticism has occasionally seen him assigned a secondary place in the Romanian curriculum and the academic discourse, a tendency notably endorsed by the Iron Guard and the Socialist Republic of Romania. and various directors, beginning with Constantin I. Nottara and Paul Gusti. Caragiale's short stories and novellas have inspired authors such as Ioan A. Bassarabescu, Gheorghe Brăescu, Ioan Alexandru Brătescu Voinești, Dumitru D. Pătrășcanu, I. Peltz, and, in later decades, Radu Cosașu, Ioan Lăcustă, Horia Gârbea and Dumitru Radu Popa. According to various authors, Caragiale was also a predecessor of Absurdism, It was not until 2019 that one of his plays A Lost Letter was performed in English. The translation used on that occasion, at the Romanian Cultural Institute in London, is available here: https://www. pdf2html5. com/pdfupload/server/php/uploads/admin oxffauqbza/lost letter 2019/complete. php

Several authors have left memoirs of Ion Luca Caragiale. They include Octavian Goga and Ioan Slavici, I. Suchianu, Luca Caragiale, Ecaterina Logadi Caragiale, and Cincinat Pavelescu. Direct or covert depictions of Caragiale are also present in several fiction works, starting with a revue first shown during his lifetime, and including novels by Goga, Slavici, N. Petrașcu, Emanoil Bucuța, Eugen Lovinescu, Constantin Stere, as well as a play by Camil Petrescu. In 1939, B. Jordan and Lucian Predescu, published a common signature novel on the writer, which was criticized for its style, tone, and inaccuracies. The short story writer Brătescu Voinești proposed that Ion Luca Caragiale's love affair with Veronica Micle and Eminescu's anger provide the key to Eminescu's poem Luceafărul, but his theory remains controversial. Caragiale is also probably present in his son Mateiu's work Craii de Curtea Veche, where his lifestyle and contribution to literature appear to be the subjects of derision. The writer was elected to the Romanian Academy posthumously, in 1948, upon the proposal of novelist Mihail Sadoveanu. 2002, the 150th anniversary of Ion Luca Caragiale's birth, was celebrated in Romania as the Anul Caragiale (the "Caragiale Year"). In 1962, a house in Ploiești has been turned into a museum honoring Caragiale (the Dobrescu House). His native home in Haimanale was opened for the public in 1979. Memorial plaques have also been set up in Buzău and on Schöneberg's Hohenzollerndamm. His name was given to streets, avenues, parks or quarters in many Romanian cities—such landmarks include the Bucharest street he lived on around 1900, a street in Ploiești, a quarter in Brașov, and a park in Cluj Napoca. A street in Chișinău also bears the name Caragiale. The novel The Republic by the Romanian American novelist Bogdan Suceavă (Polirom Press, 2018) has as main character a 17 year old Ion Luca Caragiale, and depicts his involvement with the coup d'état attempt from 8 August 1870, in Ploiești.