Беларусь медиасы: мемлекеттік бақылау және тәуелсіздіктің жоқтығы

Кіріспе

Беларусьтегі бұқаралық ақпарат құралдары теледидар, радио, газеттер, журналдар, кино және интернет-сайттар/порталдардан құралады. Бұқаралық ақпарат құралдарының монополиясы үкіметте, ол барлық телеарналардың, радионың көп бөлігінің және баспа басылымдарының иесі болып табылады. Хабар тарату көбінесе орыс тілінде жүзеге асырылады, және орыс тіліндегі ақпарат құралдары кеңінен таралған. 2020 жылдан кейін барлық тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары елден қуылды. Бұқаралық ақпарат құралдары туралы заң көп рет өзгертіліп, қатаңдатылды, бұл тәуелсіз журналистер мен басылымдардың жұмыс істеуін дерлік мүмкін емес етеді. Беларусьте еуропалық, украиндық және жаңалықтар сайттарына қол жеткізу шектелді. Беларусь Конституциясы сөз бостандығын кепілдейді, бірақ бұл практикада репрессивті және шектеуші заңдармен қайшы келеді. Журналистерді негізсіз ұстап алу, қамауға алу және мазақтау Беларусьте жиі кездеседі. Экстремизмге қарсы заң тәуелсіз журналистиканы, соның ішінде президентке қарсы материалдарды да нысанаға алады. 2023 жылғы мәлімет бойынша, Беларусь Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексінде 157-ші орында тұр. BBC беларусьтік медиа кеңістігін Еуропадағы ең репрессивті кеңістіктердің бірі деп сипаттайды.

Заңнамалық база және реттеуші органдар

1990 жылдардың басында Кеңес Одағы тарағаннан кейін басқа посткеңестік мемлекеттерден өзгеше, Беларусь мемлекеттік бақылауды және ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарының көп бөлігіне меншік құқығын сақтап қалды. Беларусь Конституциясы азаматтардың сөз бостандығы құқығын кепілдейді, цензураны және бұқаралық ақпарат құралдарының монополиясын тыйымдайды. Бірақ, де-факто, президент Лукашенко мен оның үкіметін сынау қылмыстық құқық бұзушылық болып есептеледі, ел «заңдық дефолт» күйінде. Бюрократия тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарын және режимге толық адал болмағандардың барлық даусын басып-жаншу үшін саяси сот шешімдерін пайдаланады. Бұқаралық ақпарат құралдарының меншік құрылымының ашықтығын талап ететін арнайы заңдар жоқ, сондай-ақ мемлекеттік деректерге қол жеткізуге заңдық кепілдіктер де қарастырылмаған. 2009 жылдан бастап барлық бұқаралық ақпарат құралдары (веб-сайттарды қоса алғанда) бұғатталудан сақтану үшін тіркелуге міндетті. 2015 жылдың 5 қаңтарында Беларусь Республикасының Заңы интернетте жарияланған барлық ақпаратты Қылмыстық кодекске бағындырды. 2018 жылдың маусымында қабылданған Бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңға енгізілген түзетулер аккредиттеудің қатаң талаптарын енгізіп, онлайн және әлеуметтік желілерді сот шешімісіз жабуға рұқсат берді, веб-сайт иелерін олардың пікірлер бөлімдерінің мазмұны үшін жауапкершілікке тартты және оларға осы пікірлер авторларын анықтауға техникалық мүмкіндік беруді міндеттеді. Тіркелмеген веб-басылымдар тіркелген бұқаралық ақпарат құралдарының міндеттерін орындауға міндетті болғанмен, журналистерді аккредиттеу және дереккөздерін құпия ұстау құқығы сияқты тиісті құқықтардан айырылды. Ұзақ жылдар бойы қатаң аккредиттеу талаптары мен бас тартулар биліктің тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарын қоғамдық және ресми шаралардан шеттету, айыппұл салу және оқиғаларды тек үкіметке адал басылымдар ғана жариялауын қамтамасыз ету құралы болды. 2021 жыл бұқаралық ақпарат құралдары нарығын және оның қызметкерлерін бақылауға және қысымға салуға бағытталған заңнамалық түзетулер тұрғысынан рекордты жыл болды. Басқаларымен қатар, МИБ сот шешімісіз бұқаралық ақпарат құралдарын жабуға, жаңалықтар құралдарына рұқсатсыз бұқаралық жиналыстар туралы тікелей эфирде хабарлауға тыйым салынды, сондай-ақ үкімет мақұлдамаған сауалнамалардың нәтижелерін жариялауға тыйым салынды. Кез келген адам немесе жаңалықтар ұйымы биліктің оның басқа да еншілес бұқаралық ақпарат құралдарының біреуін жапқаннан кейін бес жыл ішінде жаңа бұқаралық ақпарат құралын ашуға тыйым салынды. 2023 жылы Бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңға шектеуші түзетулер енгізілді. Ол билік органдарына достық емес елдердің шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарын тыйым салуға мүмкіндік берді, жаңалықтар жинақтағыштарының жұмыс істеуін және олардың иелерінің құқықтық мәртебесін нақтылады, бұқаралық ақпарат құралдарының мемлекеттік тіркеу куәлігін жою және интернет-ресурстарға қол жеткізуді шектеу үшін негіздер тізімін кеңейтті.

Unlike other post Soviet states after the dissolution of the Soviet Union in the early 1990s, Belarus preserved state control and ownership over most national media. De jure, the constitution of Belarus guarantees the rights of citizens to freedom of speech, prohibits censorship and monopolization of mass media. De facto, any criticism of president Lukashenko and his government is considered a criminal offense, the country is in a state of ‘legal default’, bureaucracy uses politicized court rulings to oppress independent media and any voices except ones that are completely loyal to the regime. No special laws require transparency in media ownership, and there are no legal guarantees of public access to government records. Since 2009, all media outlets (including websites) must register to avoid being blocked. On 5 January 2015, the Law of the Republic of Belarus made all information published on the Internet be subject to the Criminal Code. Further amendments to the Mass Media Law adopted in June 2018 introduced tighter accreditation rules, allowed an extrajudicial shutting down online and social media, made website owners legally responsible for the content of their comments sections and obliged them to provide the technical possibility to identify the authors of these comments. Though unregistered web media were obliged to fulfill the obligations for the registered media, they were deprived of corresponding rights such as the right to journalist accreditation and a right to keep their sources in secret. For many years, strict accreditation rules and denials have been one of the authorities' tools to keep independent media out of public and official events, impose fines and ensure that only publications loyal to the government cover events. 2021 became the record year regarding law amendments aimed to control and repress the media market and its employees. Among the rest, MIB was allowed to shut down media outlets without court decision, news media were banned from live reporting on unauthorized mass gatherings, and results of opinion polls that weren't approved by the government were prohibited to publish. Any person or news organization was barred from opening a new media outlet within five years of authorities’ closing any of its other affiliated outlets. A new set of restrictive amendments to the Law on Mass Media was adopted in 2023. It allowed authorities to ban foreign media outlets from unfriendly countries, specified the functioning of news aggregators and the legal status of their owners, expanded the list of grounds for cancelling a certificate of State registration of a mass media outlet and restricting access to an Internet resource.

Цензура мен БАҚ еркіндігі

"Шекарасыз репортерлер" ұйымы Беларусьті 2010 жылғы баспасөз бостандығы индексінде 178 елдің ішінде 154-ші орынға қойды. 2011 жылы Беларусьтің баспасөз бостандығы көрсеткіші 10 (ең еркін) мен 99 (ең шектеулі) аралығындағы шкалада 92 баллды құрады. Бұл көрсеткіш бойынша Беларусь есепке алынған 196 елдің ішінде соңғы орындардың бірінен – тоғызыншы орыннан табылды. Жағдай одан әрі нашарлады, 2022 жылы ел 100 баллдан тек 8 балл ғана жинады. Freedom House ұйымының 2022 жылғы есебінде Беларусь интернет еркіндігі бойынша 100 баллдан 25 балл алып, "еркін емес" ел деп сипатталды. 2023 жылғы жағдай бойынша Беларусь Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексінде 157-ші орында тұр.

2021 жылы Белорусь журналистер қауымдастығы журналистер мен блогерлерге қатысты 60-тан астам қылмыстық қудалау дерегін хабарлады. 2023 жылы BBC беларусьтік медиа кеңістігін Еуропадағы ең қаталдыларының бірі деп атады.

Медиа ландшафты

Беларусьте мемлекеттік және жеке меншік БАҚ бар, бірақ репрессивті БАҚ ортасының салдарынан жеке сектор азайып келеді. 2023 жылдың 1 қыркүйегіне қарай, 921 баспа басылым болды, оның ішінде 371 газет және 561 журнал (400 мемлекеттік), 7 жаңалықтар агенттігі (2 мемлекеттік), 52 онлайн БАҚ (45 мемлекеттік), 99 радиостанция (63 мемлекеттік) және 93 телеарна (41 мемлекеттік). Көптеген БАҚ ресей тілінде. 2010 жылы БАҚ бостандығы жөніндегі ЕҚЫҰ өкілі Дунья Миятович «телевизия және радио хабар тарату саласында плюрализм жоқ, баспада шектеулер бар және интернетте осалдық бар» деді. Бес жыл өткен соң, Біріккен Ұлттар Ұйымының Беларусьтегі адам құқықтары жағдайы жөніндегі арнайы хабаршысы Миклош Харашти: «БАҚ-тың плюрализмі жоқ. Беларусь – Еуропада жеке меншіктегі жалпыұлттық телерадио хабар тарату ұйымдары жоқ жалғыз ел» деді. 2020 жылдың қазан айында билік Беларусьтегі барлық шетелдік журналистердің аккредитациясын жойды. Жаңадан аккредитация алғандардың көп бөлігі мемлекеттік БАҚ-та жұмыс істейтін ресейлік журналистер. 2023 жылға қарай, тек 7 агенттік қалды. «Интерфакс-Батыс» 2021 жылдың мамырында Беларусь Республикасының Бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңына енгізілген өзгерістерге байланысты 2022 жылдың 1 қаңтарында Беларусьтегі қызметін тоқтатты. «БелаПАН» КГБ-мен экстремистік ұйым деп танылды, оның бас редакторы Ирина Левшина және директордың орынбасары Андрей Александров сәйкесінше 4 және 14 жылға бас бостандығынан айырылды.

Баспа құралдары

2023 жылдың қыркүйегіне қарай Беларусьте 921 баспа басылым тіркелген. Ресейлік "Комсомольская правда" (203 000 таралым) және "Аргумент и факты" (120 000 таралым) газеттері Беларусьтегі ең танымал газеттердің қатарында. Мемлекеттік "Звязда" баспасы 2012 жылы құрылған. Оның басылымдарына "Звязда" күнделікті газеті (20 000 таралым), "ЛиМ" газеті, "Алеся", "Полымя", "Ньоман", "Маладость", "Родная Природа" және "Вожык" журналдары кіреді. "Төрт кезең" (көркем өнер, тарих және география саласындағы кітаптар), "Белорусская Наука" (ғылым), "Технология", "Беловагруп" және тағы да басқалары. Тәуелсіз баспагерлер қатарында Янушкевич, "Книгазбор", "Голиафтар", "Медисонт", "Лимариус", "Книхаука" бар. Олардың бәрі биліктен қысым көріп, қызметтеріне кедергі келтірілуде, ал кейбіреулерінің қызметкерлері қамауға алынған.

Радио

2009 жылы елде 158 радиостанция тіркелді, оның 137-сі мемлекеттік, ал 21-і жекеменшік болды. 2023 жылға қарай олардың саны 99-ға дейін азайды, оның 63-і мемлекеттік басқаруда. Альфа радиосы мемлекеттік «Беларусь Сегодня» баспа үйінің басқаруында.

Теледидар

Теледидар – беларусь азаматтарының арасындағы ең танымал ақпарат көзі, оны 92,2% күнделікті тамашалайды. Ол үкімет тарапынан монополияланған және үш ірі оператор компаниясы – STV, ONT және BT 1 басқарады. 2000-жылдардың басында, ресейлік бұқаралық ақпарат құралдары беларусьте үстемдік құрған кезде, олар жиі беларусь оппозиция өкілдерін шақырып, Лукашенконы сынауға мүмкіндік берді. Оның ықпалынан қорғану үшін 2002 жылы арнайы президенттік жарлықпен Екінші ұлттық арна (BT 2) құрылды, ол Бірінші арнаны (Ресей) алмастыру және аса танымал ресейлік арналарға бөлінген эфир уақытын қысқарту мақсатында болды. Қазіргі уақытта БАҚ заңы барлық телебағдарламалар редакторларына беларусь (ұлттық) өндірісіндегі телебағдарламалардың үлесі 30%-дан кем болмауын қамтамасыз етуді талап етеді. Дегенмен, 2023 жылғы BBC талдауына сәйкес, ресейлік телеарналардың көрермендер саны беларусь телеарналарынан жоғары. Үшінші жетекші арна – 2000 жылы құрылған STV (Столичное телевидение), ол ресейлік REN TV арнасын қайта таратуды жүзеге асырады. Беларусьтегі алғашқы тәуелсіз телеарна – «Белсат» Польшада орналасқан және эмиграцияда жұмыс істейді. 2021 жылдың ортасында беларусь үкіметі интернеттегі бұқаралық ақпарат құралдарына бақылауды күрт күшейтіп, тәуелсіз басылымдар мен блогерлерге қарсы репрессиялық науқанды бастады. 2024 жылға қарай Беларусьтегі барлық ірі тәуелсіз ақпарат құралдары жабылды. Әлеуметтік желілер мен хабар алмасу платформалары қолжетімді болып қала береді, бірақ жекелеген шектеулер жиі қолданылады. belaruspartisan.by және belsat.eu сияқты сайттарға тек VPN және TOR қосылымдары арқылы ғана қол жеткізуге болады. Кеңес дәуірінде «Беларусьфильм» студиясы совет партизандарының нацистік оккупацияға қарсы күресін бейнелейтін көптеген фильмдерінің арқасында «Партизанфильм» деген лақап атқа ие болды. Балалар фильмдерімен де танымал студия 130-дан астам анимациялық фильм (көбінесе орыс тілінде) түсірді. «Беларусьфильм» 1997 жылдан бері жылына шамамен 10 көркем фильм және төрт анимациялық фильм шығарады. 1995 жылы беларусь журналистері екі этикалық кодекс қабылдады: Беларусь журналистер одағының журналистің кәсіби этикеті туралы кодексі және Беларусь журналистер қауымдастығының журналистік этика кодексі. 1995 жылы құрылған Беларусь журналистер қауымдастығы тәуелсіз БАҚ өкілдерін біріктіріп, сөз бостандығы мен ақпараттық бостандықты қорғауға, журналистиканың кәсіби стандарттарын жаңғыртуға, беларусь баспасөзін мониторингілеуге және барлық БАҚ қызметкерлеріне құқықтық көмек көрсетуге ұмтылды. Қауымдастық 2000 жылдан бері биліктен күшті қысым көріп келеді. 2021 жылы ресми органдар оны жапты. 2023 жылдың 28 ақпанында Құпия қызмет (КГБ) қауымдастықты «экстремистік ұйым» деп таныды, яғни оған қатысу үшін түрме жазасы қарастырылады.

TV is the most popular source of information among Belarusian citizens, 92,2% watch it daily. It is monopolized by the government and managed by three biggest operator companies: STV, ONT, and BT 1. In the early 2000s, while the Russian mass media dominated in Belarus, it frequently invited Belarusian oppositioners and allowed criticism of Lukashenko. To avoid its influence, in 2002 a special presidential decree established the Second National Channel (BT 2) intending to replace Channel One Russia and also the amount of broadcast time allocated for the hugely popular Russian channels. Nowadays, the Media Law establishes a requirement for all editors of TV programs to ensure that the volume of TV programs of Belarusian (national) production is not less than 30%. Still, according to 2023 BBC analytics, Russian TV channels show higher viewership figures than Belarusian ones. Third leading channel is STV (Stolichnoye Televideniye), founded in 2000, rebroadcasts Russian REN TV. Belsat TV, the first independent TV channel in Belarus, is in exile and bases in Poland. In mid 2021, the Belarusian government sharply tightened control over media publications on the Internet and unleashed a repressive campaign against independent publications and bloggers. As of 2024, all major independent news outlets inside Belarus were shut down. Social media and messaging platforms remain available, though individual bans are widely practised. Such websites as belaruspartisan. by and belsat. eu are available only via VPNs and TOR connections. During the Soviet era, Belarusfilms was nicknamed "Partizanfilm" due to its large number of films portraying the Soviet partisans' struggle against Nazi occupation. The studio, also noted for its children's films, has made over 130 animation films (most in Russian). Belarusfilm has produced about 10 feature films and four animated films per year since 1997. Belarusian journalists adopted two ethical codes in 1995: the Code of Professional Etiquette of the Journalist of the Belarus Union of Journalists and the Code of Journalistic Ethics of the Belarus Association of Journalists. The Belarusian Association of Journalists, established in 1995, united professionals from independent media and strived to defend freedom of speech, freedom of information, promote the professional standards of journalism, conduct monitoring of Belarusian press, and offer legal support to all media workers. The Association experienced significant pressure from the authorities since the 2000s. It was closed by the officials in 2021. On 28 February 2023, the KGB has designated the Association as an 'extremist formation' meaning that a participation in it can be punished with a prison sentence.