Ион Крянгэ: Молдавский жазушы және халық әдебиетінің шебері

Кіріспе

Молдавияда туған жазушы, әңгімеші және мектеп мұғалімі (1837–1889)

Ион Креанга (; сондай-ақ Никэ ал луй Штефан а Петрей, Ион Торкэлоу және Иоан Штефэнеску деп белгілі; 1 наурыз 1837 – 31 желтоқсан 1889) – Молдавия, кейін Румыния жазушысы, әңгімеші және мектеп мұғалімі. 19 ғасырдағы румын әдебиетінің маңызды тұлғасы, ол ең әйгілісі «Балалық шағы туралы естеліктер» жинағы, повестьтері мен әңгімелері, көптеген анекдоттарымен танымал. Креанганың фантастика және балалар әдебиетіне қосқан ең басты үлесі – аттарымен аталатын басты кейіпкерлер айналасында құрылған шығармалар («Харап Алб», «Иван Турбинка», «Данилэ Препеляк», «Стан Пэцитул»), сондай-ақ дәстүрлі формаларға негізделген ертегілер («Шошқаның хикаясы», «Ешкі мен оның үш қозысы», «Үш келіні бар ана», «Қарлы шалдың қызы мен қарлы әйелдің қызы»). Оның шығармалары румын тілінің шедеврлері және жергілікті юмордың көрінісі саналады. Оларға эротикалық әдебиетке жатқан, «коррозивтері» деп аталатын туындылар жинағы да кіреді. Бұрынғы Румын православие дін қызметкері және ерекше өмір салтымен Креанга инновациялық педагог және оқулық авторы ретінде танылды, сонымен қатар еркін және тәуелсіз фракциямен ұлтшыл саясатта қысқа уақыт жұмыс істеді. Оның әдеби дебюті өмірінің соңына таман, Румынияның ұлттық ақыны Михай Эминескумен жақын достығының басталуымен және олардың ықпалды консервативті әдеби қоғам «Юнимеямен» байланысымен бірге келді. Көптеген әріптестері оған күдікпен қараса да, ауызша дәстүрді жазғаны үшін бағаланған Креанга осы топтың мәдени ұстанымдарын қолжетімді түрде таратуға көмектесті. Кейінгі сыншылар оны Эминеску, Иоан Лука Каражияле және Иоан Славичпен бірге «Юнимея» әдебиетінің ең көрнекті өкілдерінің бірі деп сипаттайды. Ион Креанга қайтыс болғаннан кейін бірнеше құрметті наградалармен марапатталды және Румыния мен көрші Молдавиядағы көптеген мекемелерде еске алынады. Олардың ішінде 1918 жылы Румыниядағы алғашқы мемориалдық үй ретінде ашылған Яссыдағы Бождеука ғимараты бар. Оның тікелей ұрпақтарының бірі – соғыстар аралығындағы Румынияның жетекші сәулетшілерінің бірі Хория Креанга.

Ion Creangă (; also known as Nică al lui Ștefan a Petrei, Ion Torcălău and Ioan Ștefănescu; March 1, 1837 – December 31, 1889) was a Moldavian, later Romanian writer, raconteur and schoolteacher. A main figure in 19th century Romanian literature, he is best known for his Childhood Memories volume, his novellas and short stories, and his many anecdotes. Creangă's main contribution to fantasy and children's literature includes narratives structured around eponymous protagonists ("Harap Alb", "Ivan Turbincă", "Dănilă Prepeleac", "Stan Pățitul"), as well as fairy tales indebted to conventional forms ("The Story of the Pig", "The Goat and Her Three Kids", "The Mother with Three Daughters in Law", "The Old Man's Daughter and the Old Woman's Daughter"). Widely seen as masterpieces of the Romanian language and local humor, his writings occupy the middle ground between a collection of folkloric sources and an original contribution to a literary realism of rural inspiration. They are accompanied by a set of contributions to erotic literature, collectively known as his "corrosives". A defrocked Romanian Orthodox priest with an unconventional lifestyle, Creangă made an early impact as an innovative educator and textbook author, while pursuing a short career in nationalist politics with the Free and Independent Faction. His literary debut came late in life, closely following the start of his close friendship with Romania's national poet Mihai Eminescu and their common affiliation with the influential conservative literary society Junimea. Although viewed with reserve by many of his colleagues there, and primarily appreciated for his records of oral tradition, Creangă helped propagate the group's cultural guidelines in an accessible form. Later critics have often described him, alongside Eminescu, Ion Luca Caragiale and Ioan Slavici, as one of the most accomplished representatives of Junimist literature. Ion Creangă was posthumously granted several honors, and is commemorated by a number of institutions in both Romania and neighboring Moldova. These include the Bojdeuca building in Iași, which, in 1918, was opened as the first memorial house in Romania. His direct descendants include Horia Creangă, one of the leading Romanian architects during the interwar period.

Түп-басқасы және отбасы

Ион Креанга Молдавия княздығының Хумулешті ауылында туған, кейіннен Таргу-Неамц қаласына қосылған бұрынғы шағын елді мекен. Ол православие дінін ұстанған саудагер Стефан Петре Чуботариул мен оның әйелі Смаранданың ұлы. Оның туған жері, Шығыс Карпат тауларының етегінде орналасқан, көптеген орманды аймақтармен шектесетін және сол кездегі Молдавия княздығының құрамына кірген. Айналасындағы аймақ халқы көшпенді мал өсіру, тоқыма өндірісі және осымен байланысты кәсіптерге негізделген ежелгі тұрмыс салтын сақтап келді, сонымен қатар жергілікті фольклордың көне үлгілерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді. Бұл аймақтың тағы бір ерекшелігі, Креанга отбасының тарихына әсер еткен, трансхуманция дәстүрі және Молдавия мен Трансильваниядағы румындық этностық қауымдастықтар арасындағы байланыс болды. Анасының тарапынан жазушы Марамурештен шыққан шаруалардың ұрпағы, ал әдебиет зерттеушісі Георге Кэлинескудің сөзіне сүйенсек, әкесінің тегі Трансильванияның оңтүстік-батыс жағынан болуы мүмкін. Ол бұл дәстүрмен мақтанғандықтан, ұлының шіркеуде мансап иеленуін қалады. Жазушының өзінің естеліктеріне сәйкес, ол 1837 жылдың 1 наурызында дүниеге келген – бірақ бұл дата кейіннен күмәндануға себеп болды. Басқа да мәліметтердің дұрыстығы да сенімді емес: сол кезеңдегі қауымдық тізілімдерде 1839 жылдың 10 маусымы көрсетілген, ал 1842 жылдың 4 ақпанында олардың тағы бір баласы дүниеге келгені жазылған (бұл Креанганың кіші інісі Захеидің туған күні болуы мүмкін).

Балалық шағы, жастық шағы және діни қызметке тағайындалуы

Балалық шағы туралы естеліктерінің бірінші бөлімінде баяндалған идилликалық кезеңнен кейін Ион Креанга бастауыш мектепке жіберілді, ол кезде православие шіркеуінің басшылары қамқорлық жасайтын мекеме, онда ол бүлікшіл мінезі мен мектептен қалуға құштарлығымен танылды. Ол оқу мен жазуды кириллицада оқып, жазуды курстастарымен сабақ беру әдістері арқылы үйренді, ал бақылаушы мұғалім Василе Илиоаие 1848 жылға дейін Молдавия әскеріне шақырылды. Ион Креанга бірнеше ай Иринуканың Бистрица өзеніндегі шалғай үйінде болды, кейін ешкілердің жақын болуынан қоз ауруы жұқтырып, Пипиригке жеделдетіп жөнелтілді, онда ол қайың экстрактымен, анасының әжесі Настасия меңгерген халықтық дәрімен емделді. Иоан Штефанеску (өзінің аты мен әкесінің атына негізделген отбасы атауы) ретінде тіркелгеннен кейін, жасөспірім студент ақырында Creangă анасының тегін қабылдады. 1855 жылдың тамызында жағдай оны тағы да мектептерді ауыстыруға мәжбүр етті: Фальтицени мектебінің жабылуына тап болған Штефан син Петре 1858 жылы қайтыс болғаннан кейін оны қамтамасыз ету құралдарысыз қалдырды және ол тікелей тағайындалуын сұрады, бірақ қажетті жасқа толмағандықтан, оның орнына мектепке баруын растайтын куәлік берілді. Митрополит Софроние Миклескуге шағым жасап, қайын атасын "қатыгез" деп айыптап, оның өзін жаман ұстағанын және әйеліне берген зекетін алғанын айтып, ажырасуға рұқсат беруді талап етті. Білім беру жүйесіндегі өз тәжірибесімен қайғыра отырып, Креанга Майорескудың білім беру реформасы мен жаңғыру идеяларын, әсіресе оқу мен жазуды оқытудың жаңа әдістерін ынталы түрде насихаттады. Тәрбие курсын аяқтағаннан кейін ол Трисфетитте оқытушы болып тағайындалды. Ол жерде ол талапшыл мұғалім атына ие болды (әсіресе жеке оқушылар туралы есептерін "ақымақ", "қақақсық" немесе "көршіл" сияқты сипаттамалармен сүйемелдеді). Сол кезеңдегі деректерде ол оқушыларын тәртіпке келтіру үшін дене жазасын қолданған, тіпті сол кезде қабылданған зорлық-зомбылық стандарттарынан асып кеткен. Жаңа баспаға жұмыс істеп жүрді, ол 1868 жылы Metodă nouă de scriere și cetire pentru uzul clasei I primară ("Бастауыш сынып оқушыларының 1-сынып оқушылары үшін жазу мен оқудың жаңа әдісі") деген атпен басылып шықты. Ол негізінен жаңа румын алфавиттік стандарты, кириллица орфографиясын алмастыратын (ресми түрде 1862 жылы тасталған) романдық жазумен байланысты мәселелерді қарастырды. Майореску қағидаларына негізделген "Метода ной" сол кезеңнің ең көп таралған оқулықтарының бірі болды. Дидактикалық мәтіндерден басқа, ол Creangă-ның лирикалық поэзиядағы оқшауланған дебюті, Păsărica în timpul iernii ("Қысқы уақыттағы кішкентай құс") атты наив шығармамен таныстырылды. Ол бірнеше прозалық аңыздарды және "Адамдық ақымақтық" деген эскиздік әңгімені қамтыды. 1866 жылдың ақпан айында Иасидің Пантелимон шіркеуінде қысқа уақыт қызмет еткеннен кейін, оны Гегумен Исаия Викол Диоклиас Голия монастырының қызметіне қабылдады. Ілеананың сүйіктісі жоғары лауазымды адам, Ясскийдің протопапасы екендігі туралы хабарлар тарады. Партиясының агитаторы болған Креанга жалпыға белгілі Попа Смантан ("Престора крем") деген лақап атпен танылды. 1866 жылы сәуірде Домнитор Куза төңкерістен құлатылғаннан кейін және оның орнына Кароль І сайланғанға дейін, Румыния армиясы Иасиде молдаван митрополиті Калиник Миклеску бастаған сепаратистік тәртіпсіздікті басу үшін араласты. Кранга басқа фракционерлердің көзқарасына сәйкес, Карольдің билігіне қарағанда сецессия артық болған және ол тәртіпсіздікке түскендердің арасында болған. Сол уақытта ол антисемит трактаттарын тарата бастады және христиандар еврей бизнесіне бойкот жариялауды талап етті. Ол "Ники un ac de la jidani" ("Киктердің инесі де жоқ") сөзін шығарды деп есептеледі. Бұл оқиға 1871 жылы сайлау кезінде орын алған деп есептеледі. Кейбір комментаторлар Креанганың қарсыластары шығарған деп санайтын соңғы оқиға оның басшыларын ренжітті, әсіресе Креанга өзін ежелгі канондық заңның ережелерін қолданып түсіндірді, онда діни қызметкерлер шаштарын ұзартпауы керек деп айтылған. Ол діни қызметкерлердің киімдерін мүлдем тастап, барлық жерде жай киім киіп жүрді, бұл мәселе көпшіліктің ашуын туғызды. Бұл қатал мәтінде шіркеу басшылары "адамның қадір-қасиеті" мәселесін қолдаған "өз бетінше, шыншылдықпен, адалдықпен" әрекет еткендіктен, оның жаулары деп айыпталған. Осыдан кейін сот оның діни қызметкерліктен шығарылуын ұсынды, ал шешімін көп ұзамай синод бекітті. Ол сол жерде өзінің сүйіктісі Екатерина "Тинка" Вартикпен бірге тұрды. Бұрын кір жуған әйел, ол бұрын Бойдеука бөлмелерінің бірін жалға алған, оның "нағыз ашкөздігі" Джордж Кэлинеску айтқандай. 1874 жылдың мамырында, Ласкэр Катаджиудың консервативтік үкіметінде Білім министрі болып тағайындалғаннан кейін, оның досы Майореску Креангаға Иаси облысының Пэкури ауданындағы мектеп мұғалімі лауазымын берді. Сол кезеңде Ион Креанга Михаи Эминескумен танысып, оның ең жақын досы болды, ол Румынияның ұлттық ақыны ретінде кейіннен тойланды. Бұл 1875 жылдың жазында болды деп айтылады, Эминеску Майорескудің Білім министрлігінде Иаси округіндегі мектептерді қадағалап жұмыс істеген кезде: хабарлама бойынша, Эминеску Креанганың әңгімеші ретіндегі қабілетіне қызығушылық танытқан, ал Креанга Эминескудің біліміне ғибрат алған.

After an idyllic period, which is recounted in the first section of his Childhood Memories, Ion Creangă was sent to primary school, an institution then in the care of Orthodox Church authorities, where he became noted for his rebellious attitude and appetite for truancy. He was taught reading and writing in Cyrillic alphabet through peer tutoring techniques, before the overseeing teacher, Vasile Ilioaiei, was lassoed off the street and conscripted by the Moldavian military at some point before 1848. Ion Creangă spent several months at Irinuca's remote house on the Bistrița River, before the proximity of goats resulted in a scabies infection and his hastened departure for Pipirig, where he cured himself using birch extract, a folk remedy mastered by his maternal grandmother Nastasia. After having been registered as Ioan Ștefănescu (a variant of his given name and a family name based on his patronymic), the adolescent student eventually adopted his maternal surname of Creangă. In August 1855, circumstances again forced him to change schools: confronted with the closure of his Fălticeni school, Ștefan sin Petre's 1858 death left him without means of support, and he requested being directly ordained, but, not being of the necessary age, was instead handed a certificate to attest his school attendance. signed a complaint addressed to Metropolitan Sofronie Miclescu, denouncing his father in law as "a killer", claiming to have been mistreated by him and cheated out of his wife's dowry, and demanding to be allowed a divorce. Embittered by his own experience with the education system, Creangă became an enthusiastic promoter of Maiorescu's ideas on education reform and modernization, and in particular of the new methods of teaching reading and writing. During and after completing normal school, he was assigned to teaching positions at Trisfetite. While there, he earned the reputation of a demanding teacher (notably by accompanying his reports on individual students with characterizations such as "idiot", "impertinent" or "envious"). Accounts from the period state that he made use of corporal punishment in disciplining his pupils, and even surpassed the standards of violence accepted at the time. were working on a new primer, which saw print in 1868 under the title Metodă nouă de scriere și cetire pentru uzul clasei I primară ("A New Method of Writing and Reading for the Use of 1st Grade Primary Course Students"). It mainly addressed the issues posed by the new Romanian alphabetical standard, a Romanization replacing Cyrillic spelling (which had been officially discarded in 1862). Largely based on Maiorescu's principles, Metodă nouă became one the period's most circulated textbooks. In addition to didactic texts, it also featured Creangă's isolated debut in lyric poetry, with a naïve piece titled Păsărica în timpul iernii ("The Little Bird in Wintertime"). It included several prose fables and a sketch story, "Human Stupidity",

In February 1866, having briefly served at Iași's Pantelimon Church, he was welcomed by hegumen Isaia Vicol Dioclias into the service of Golia Monastery. and rumors spread that Ileana's lover was a high ranking official, the protopope of Iași. An agitator for his party, Creangă became commonly known under the nickname Popa Smântână ("Priest Sour Cream"). In April 1866, shortly after Domnitor Cuza was toppled by a coup, and just before Carol I was selected to replace him, the Romanian Army intervened to quell a separatist riot in Iași, instigated by Moldavian Metropolitan Calinic Miclescu. It is likely that Creangă shared the outlook of other Factionalists, according to which secession was preferable to Carol's rule, and was probably among the rioters. At around the same time, he began circulating antisemitic tracts, and is said to have demanded that Christians boycott Jewish business. He is thought to have coined the expression Nici un ac de la jidani ("Not even a needle from the kikes"). The episode is supposed to have taken place at the earliest during the 1871 suffrage. The latter incident, which some commentators believe fabricated by Creangă's detractors, The latter gesture scandalized his superiors, particularly since Creangă explained himself using an ancient provision of canon law, which stipulated that priests were not supposed to grow their hair long. He relinquished his clerical clothing altogether and began wearing lay clothes everywhere, a matter which caused public outrage. The virulent text notably accused the church officials of being his enemies on account of his "independence, sincerity, honesty" in supporting the cause of "human dignity". After the gesture of defiance, the court recommended his defrocking, its decision being soon after confirmed by the synod. he was living there with his lover Ecaterina "Tinca" Vartic. A former laundress who had earlier leased one of the Bojdeuca rooms, His voracious appetite, called "proverbial gluttony" by George Călinescu,

In May 1874, soon after taking over Minister of Education in the Conservative Party cabinet of Lascăr Catargiu, his friend Maiorescu granted Creangă the position of schoolteacher in the Iași area of Păcurari. During the same period, Ion Creangă met and became best friends with Mihai Eminescu, posthumously celebrated as Romania's national poet. This is said to have taken place in summer 1875, when Eminescu was working as an inspector for Maiorescu's Education Ministry, overseeing schools in Iași County: reportedly, Eminescu was fascinated with Creangă's talents as a raconteur, while the latter admired Eminescu for his erudition.

Junimea қабылдау

Шамамен сол уақытта Креанга Майореску басшылық еткен жоғарғы сыныптың әдеби клубы – Джунимеяға қатыса бастады, оның мәдени және саяси беделі артып келе жатты. Әдебиет тарихшысы З. Орнеа пікірінше, бұл оқиға шешімсіздік кезеңінен кейін болды: бұрынғы фракционер ретінде Креанга Майореску мен Негруцци өкілдік еткен Юнимеяның «космополиттік бағытының» табиғи қарсыласы еді, бірақ Майорескуның білім саласындағы мақсаттарына адал болды. Әдебиет тарихшылары Кармен Мария Меку мен Николае Меку сондай-ақ, Джунимеяға қатысқаннан кейін автор оның инновациялық ұстанымдарын өзінің педагогикалық стиліне сіңіріп, оның идеяларын академиялық ортадан тыс таратуға көмектескенін айтады. Оның қатысқан нақты күні белгісіз. Майорескудың оқиғадан кейін ондаған жылдар өткен соң жазған естеліктерінде Креанга 1871 жылғы Джунимея отырысында болған, онда Георге Костафору клубты саяси партияға айналдыруды ұсынған. З. Орнеа бұл ақпаратты күмәнді деп санады, себебі эпизодты Юнимея жетекшісі ойдан шығарған болуы мүмкін екенін, бұл Негруццидің есептерімен және А. Д. Ксенополдың хаттамаларымен қайшы келеді. Орнеаның бағалауынша, әдеби сыншы Владимир Стрейнудан басқа, Креанганың барлық биографтары Майорескудің мәлімдемесін жоққа шығарды. Осы және басқа да мәліметтер Орнеаға 1875 жылғы жазғы демалыстан кейін ғана Креангаға мүшелік берілгенін түйіндеуге мүмкіндік берді. Креанга Юнимея идеалдарының шынайылығын растау арқылы жағымды әсер қалдырды. Ол көп сөйлейтін, әзілге құмар мінезімен, өзін «шаруа» деп мойындауымен және ақырында оның қоғамдық оқуларының тақырыбы болған алғашқы туындыларымен құрметке ие болды. Оның әңгімелеу өнері көп ұзамай оған адал тыңдаушылар әкелді, олар Креанганың фантастикалық әлемін «ғажайыптардың қабы» деп санады. Қырық жасқа толмағанмен, ол әріптестері арасында «қарт Креанга» (немесе «әке Креанга») деп атала бастады, бұл құрмет пен сыйлылықтың белгісі еді. Ион Креанганың ең белсенді жақтастарының қатарында Эминеску, оның бұрынғы саяси қарсыласы Якоб Негруцци, Александру Ламбриор және Василе Погор, сондай-ақ «кішкентай ойын» деп аталған каракуда бөлімі болды, оларға жұма намазында сирек сөз сөйлейтін және оның әдеби туындыларын құлақтандыратын Юнимея мүшелері кірді. 1870-ші жылдардың соңында ол бұрынғы фракционерлерден саяси қолдауды жаңа әріптестеріне жасырын түрде қайта бағыттады, бұл туралы ол 1877 жылдың наурыз айында Негруцциге жолдаған шифрланған хатында растады. Барлығы, «Әдеби әңгімелер» журналы Креанганың өліміне дейін 15 көркем шығарманы және оның балалық шағы туралы естеліктерінің төрт бөлігін жариялады. Айтуынша, оның әңгімелерін жазуға кірісуі Эминескудің ықпалымен болды. Оның әңгіме айту қабілеті және оны жазуға айналдыруы жаңа әріптестерін таң қалдырды. Олардың бірнешеуі, соның ішінде ақын Григор Александреску, эксперименталды психолог Эдуард Груберге Креанганың әдістерін мұқият зерттеуді тапсырды, бұл зерттеулер Креанганың шығармашылық процеске еңбекті және физикалық көзқарасын көрсететін баяндама жасады. Көркем әдебиетпен қатар, жаңадан шыққан автор Майорескудың ұсынысын орындап, 1876 жылы оқу әдістемесі және Юнимея ұнатқан фонемиялық орфография туралы еңбек жариялады: «Фонетикалық жүйеде жазу арқылы оқу жөніндегі нұсқаулық». Ұлттық либералды басшылықтың қастандықтарынан кейін мектеп инспекторы лауазымынан айрылған Михай Эминеску уақытының көп бөлігін Боджеукада өткізді, онда оны олар күткен. Өзінің бұрынғы үй иесі және ақын серігі Самсон Боднарескумен ұрысқаннан кейін бес ай бойы Эминеску тіпті үйге кірді, онда ол әйел жазушы Вероника Миклмен құпия махаббат қатынасын жалғастырды және 22 өлеңін аяқтады. Эминескуды олардың қарапайым өмір салты, Креанга үйінің қарапайым орнауы және топтың богемиялық саяхаттары қызықтырды. Екі дос жағдайлардың салдарынан ажырасты: 1877 жылы Эминеску Бухарестке, астанаға көшіп келді, ол Креангадан қайтып келуін сұрайтын хаттар алды. 1879 жылы Тинка Вартикпен өзінің қарым-қатынасын ресмилеу үшін Креанга Боджеуканы оның атынан сатып алды, бұрынғы үй иесіне 40 флорин төледі. Ол сондай-ақ салмағы 120 килограмм (250 фунттан астам), биіктігі 1,85 метр (6 фут) болатын. Кездесулердің бірінен кейін ол ақынның белгісіз шабуылдаушылардан қорғану үшін револьвер алып жүргенін жазды, бұл Эминескудің психиатриялық емханаға жатқызылуымен және 1889 жылдың маусым айындағы өлімімен аяқталған эпизодтардың біріншісі болды. Осы кезеңде Креанга, Юнимеяның басқа мүшелері сияқты, «Заманауи» журналының төңірегінде біріккен жаңа румыниялық социалистер мен атеистер тобымен идеялық қақтығысқа қатысты. Бұл «Заманауи» журналының негізін қалаушы Иоан Нэдежде «Балаларға арналған оқулықта» жаратылыс туралы түсіндірмесін сынап, «Құдайдың көрінбейтін қолы» тұқымдарды өсімдіктерге айналдырады деген талабын келтіргеннен кейін болды. Креанга ирониямен жауап берді, егер Құдай көздеріміздің үстіндегі теріні тесіп өтпеген болса, біз бір-біріміздің қателіктерін көре алмас едік деді. Басқа бағалаулар бойынша, ол өзі де атеист болған, бірақ іштей. Майорескудан көмек күткен ол, жетекшінің өтінішіне жауап бермегеніне көңілі қалды және өмірінің соңғы жылдарында Николае Бельдичану құрған әдеби үйірмеге (оны Грубер таныстырған) адалдығын өзгертті. Кітап аяқталмай қалды, сондай-ақ «Аттың анасының ұлы» (Făt frumos, fiul iepei) әңгімесі де аяқталмай қалды. Оның денесі Яссы қаласындағы «Мәңгілік» зиратына жерленді. Оның қабірге қойылған зираттық рәсіміне Яссының бірнеше зиялылары (Василе Бурла, А. К. Куза, Думитру Эволчану, Николае Йорга және Артур Ставри) қатысты.

At around the same time, Creangă also began attending Junimea, an upper class literary club presided upon by Maiorescu, whose cultural and political prestige was increasing. This event, literary historian Z. Ornea argued, followed a time of indecision: as a former Factionalist, Creangă was a natural adversary of the mainstream Junimist "cosmopolitan orientation", represented by both Maiorescu and Negruzzi, but was still fundamentally committed to Maiorescu's agenda in the field of education. Literary historians Carmen Maria Mecu and Nicolae Mecu also argue that, after attending Junimea, the author was able to assimilate some of its innovative teachings into his own style of pedagogy, and thus helped diffuse its message outside the purely academic environment. The exact date of his reception is a mystery. According to Maiorescu's own recollections, written some decades after the event, Creangă was in attendance at a Junimea meeting of 1871, during which Gheorghe Costaforu proposed to transform the club into a political party. The information was considered dubious by Z. Ornea, who argued that the episode may have been entirely invented by the Junimist leader, and noted that it contradicted both Negruzzi's accounts and minutes kept by A. D. Xenopol. According to Ornea's assessment, with the exception of literary critic Vladimir Streinu, all of Creangă's biographers have come to dismiss Maiorescu's statement. This and other details lead Ornea to conclude that membership was granted to Creangă only after the summer break of 1875. Gradually Creangă made a positive impression by confirming with the Junimist ideal of authenticity. He also became treasured for his talkative and jocular nature, self effacing references to himself as a "peasant", and eventually his debut works, which became subjects of his own public readings. His storytelling soon earned him dedicated spectators, who deemed Creangă's fictional universe a "sack of wonders" Although still in his forties, the newcomer was also becoming colloquially known to his colleagues as Moș Creangă ("Old Man Creangă" or "Father Creangă"), which was a sign of respect and sympathy. Among Ion Creangă's most dedicated promoters were Eminescu, his former political rival Iacob Negruzzi, Alexandru Lambrior and Vasile Pogor, as well as the so called caracudă (roughly, "small game") section, which comprised Junimists who rarely took the floor during public debates, and who were avid listeners of his literary productions By that the late 1870s, he was secretly redirecting political support from the former Factionalists to his new colleagues, as confirmed by an encrypted letter he addressed to Negruzzi in March 1877. In all, Convorbiri Literare would publish 15 works of fiction and the four existing parts of his Childhood Memories before Creangă's death. Reportedly, the decision to begin writing down his stories had been the direct result of Eminescu's persuasion. His talent for storytelling and its transformation into writing fascinated his new colleagues. Several among them, including poet Grigore Alexandrescu, tasked experimental psychologist Eduard Gruber with closely studying Creangă's methods, investigations which produced a report evidencing Creangă's laborious and physical approach to the creative process. In addition to his fiction writing, the emerging author followed Maiorescu's suggestion and, in 1876, published a work of educational methodology and the phonemic orthography favored by Junimea: Povățuitoriu la cetire prin scriere după sistema fonetică ("Guide to Reading by Writing in the Phonetic System"). After losing his job as school inspector following the decisions of a hostile National Liberal executive, Mihai Eminescu spent much of his time in Bojdeuca, where he was looked after by the couple. For five months after quarreling with Samson Bodnărescu, his fellow poet and previous landlord, Eminescu even moved inside the house, where he reputedly pursued his discreet love affair with woman writer Veronica Micle, and completed as many as 22 of his poems. Eminescu was especially attracted by their variant of simple life, the rudimentary setting of Creangă's house and the group's bohemian escapades. Circumstances drew the two friends apart: by 1877, Eminescu had relocated in Bucharest, the capital city, regularly receiving letters in which Creangă was asking him to return. In 1879, as a sign that he was formalizing his own affair with Tinca Vartic, Creangă purchased the Bojdeuca in her name, paying his former landlord 40 florins in exchange. He was also severely overweight, weighing some 120 kilograms (over 250 pounds), with a height of 1.85 meters (6 feet), After one of the meetings, he recorded that the delusional poet was carrying around a revolver with which to fend off unknown attackers—among the first in a series of episodes which ended with Eminescu's psychiatric confinement and death during June 1889. Around that time, Creangă, like other Junimists, was involved in a clash of ideas with the emerging Romanian socialist and atheistic group, rallied around Contemporanul magazine. This occurred after Contemporanul founder Ioan Nădejde publicly ridiculed Învățătoriul copiilor over its take on creationism, quoting its claim that "the invisible hand of God" was what made seeds grow into plants. Creangă replied with a measure of irony, stating that "had God not pierced the skin over our eyes, we would be unable to see each other's mistakes". According to other assessments, he was himself an atheist, albeit intimately so. Having hoped to be granted assistance by Maiorescu, he was disappointed when the Junimea leader would not respond to his request, and, during his final years, switched allegiance to the literary circle founded by Nicolae Beldiceanu (where he was introduced by Gruber). The book remained unfinished, as did the story Făt frumos, fiul iepei ("Făt Frumos, Son of the Mare"). his body being buried in Iași's Eternitatea Cemetery. His funeral ceremony was attended by several of Iași's intellectuals (Vasile Burlă, A. C. Cuza, Dumitru Evolceanu, Nicolae Iorga and Artur Stavri among them).

Ең танымал ертегілер

Ион Креанганың қысқа әңгіме, фэнтези және балалар әдебиеті жанрына қосқан үлесі оның туған өңірінде тараған, оның ерекше стильдегі әңгімелерімен біте қалып, түпнұсқа туындыларға айналған әңгімелерді жинау мен өңдеуді қамтиды. Калинескудің пікірінше, Ион Креанганы әдеби типтерді жасаушы деп дәстүрлі түрде мақтау жасау қате, өйткені оның кейіпкерлері көбінесе ежелгі және түзу баяндау үлгілеріне сәйкес келеді. Олардың бастапқы көздері мен фольклордағы алдыңғылары сияқты, бұл әңгімелерде де отбасылық өмірді реттеуден бастап, тағдыр туралы толғаныстарға және шеттеулілерге қатысты сабақтарға дейін кең ауқымды моральдық тұжырымдар бар. "Ешкі мен үш қозысы" шығармасы аналық махаббатты көркем бейнелеу ретінде жазылған. Онда осы қасиеттің зиянды жақтары көрсетілген, ешкі өзінің үшінші көзі бар екенін айтып, ақылға қонымсыздық танытады. Аңтаршы үш әйелдің жазасын бейнелеуде, олар өздерінің зұлымдық жасаған адамды тұтқындап, сөйлеу қабілетін жоғалтқанша азаптайды, тіпті өлімге жуық жағдайға жеткізеді. Қайын ананың соңы фарсқа айналады: өлтірушілердің ең үлкені және ең ақылдысы құрбанының өлім алдындағы сөздерін оның байлығын бөлісетін өсиетке айналдырады, ал қыздарының екі жүзділігі жерлеу рәсімінде сақталады. "Шошқа туралы әңгіме" ата-ананың махаббаты тіпті физикалық жиренуді де жеңе алатынын көрсетеді, қарт шаруалар өздерінің асырап алған шошқа баласын жақсы көреді, бірақ оның сиқырмен байланысты екенін білмейді. Бұл жаратылыс ата-анасының қайғысын және қозғалмауын зиялы қабілетімен жеңілдетеді. Сюжет әкият стилінде императорлық салтанатты бейнелеуге бағытталғанмен, оқиғаның ортасы негізінен ауылдық жерде өтеді, ал сарайдың өзі көтерілген шаруалар қауымына ұқсайды. Бұл әңгімеде үш қосымша кейіпкер бар, олар - жақсылықты бағалап, сыйлайтын қарт әйелдер: Қасиетті сәрсенбі, Қасиетті жұма және Қасиетті жексенбі. Олар христиандық және пұтқа табынушылық дәстүрлерінің үйлесімін көрсетеді, себебі олар литургиялық күнтізбе мен жын-перілерге ұқсайтын жабайы табиғаттың қамқоршылары (zâne) болып табылады. "Қарттың қызы мен қарт әйелдің қызы" да осыған ұқсас көзқарас ұсынады. Мұндағы тақырып Аңшыл қызға ұқсас, бірақ Калинескудің айтуынша, ауылдық орта классикалық мотивке қатысты күрт контраст тудырады. Өгей анасы мен әпкесінен қуылған қарттың мейірімді және сүйіспеншілікке толы қызы Креанганың өміріндегі көптеген шаруа әйелдерінің жағдайын көрсететін құлдыққа түседі. Оқиғаның басты мәселесі - жақсы қыз бен Қасиетті жексенбінің кездесуі. Соңғысы қыздың көмекшілігі мен тамақ дайындау шеберлігін байқайды және оған жомарттықпен сыйлық береді. Керісінше, оның қызғанышпен қараған әпкесі де солай істеуге тырысып, сәтсіздікке ұшыраса, оны жылан тәрізді жаратылыстар (балаури) жейді. Бақытты соңында жақсы қыз "көрікті ханзадаға" емес, "мейірімді және еңбекқор" деп сипатталған қарапайым адамға үйленеді. Калинеску бұл нәтиже қарттың қызын қажырлы еңбек өмірінен құтқармады деп бағалайды.

Part of Ion Creangă's contribution to the short story, fantasy and children's literature genres involved collecting and transforming narratives circulating throughout his native region, which intertwine with his characteristic storytelling to the point where they become original contributions. According to Călinescu, the traditional praise for Ion Creangă as a creator of literary types is erroneous, since his characters primarily answered to ancient and linear narrative designs. Like their sources and predecessors in folklore, these accounts also carry transparent morals, ranging from the regulation of family life to meditations about destiny and lessons about tolerating the marginals. With "The Goat and Her Three Kids", written mainly as a picturesque illustration of motherly love, The embodiment of such offensive traits, she is also shown to be ingenious, pretending that she has a hidden third eye which always keeps things under watch. The narrator sides with the three young women in depicting their violent retribution, showing them capturing their oppressor, torturing her until she is left speech impaired, and leaving her on the brink of death. The mother in law's end turns into a farce: the eldest and most intelligent of the killers manipulates her victim's dying sounds into a testament partitioning her wealth, and a thin decorum is maintained at the funeral ceremony by the daughters' hypocritical sobbing. "The Story of the Pig" partly illustrates the notion that parental love subdues even physical repulsion, showing an elderly peasant couple cherishing their adopted porcine son, who, unbeknown to them, is enchanted. The creature instantly offsets his parents' sadness and immobility by his witty intelligence. Although the plot is supposed to deal with imperial magnificence in fairy tale fashion, the setting is still primarily rural, and the court itself is made to look like an elevated peasant community. The story introduces three additional characters, old women who assess and reward the efforts of the virtuous: Holy Wednesday, Holy Friday and Holy Sunday. They represent a mix of Christian and pagan traditions, by being both personifications of the liturgical calendar and fairy like patrons of the wilderness (zâne). A similar perspective was favored by "The Old Man's Daughter and the Old Woman's Daughter". Here, the theme echoes Cinderella, but, according to Călinescu, the rural setting provides a sharp contrast to the classical motif. Persecuted by her stepmother and stepsister, the kind and loving daughter of the old man is forced into a position of servitude reflecting the plight of many peasant women in Creangă's lifetime. The focal point of the narrative is the meeting between the good daughter and Holy Sunday. The latter notices and generously rewards the girl's helpful nature and mastery of cooking; in contrast, when her envious sister attempts the same and fails, she ends up being eaten by serpent like creatures (balauri). The happy ending sees the good girl marrying not Prince Charming, but a simple man described as "kind and industrious"—this outcome, Călinescu assessed, did not in effect spare the old man's daughter from a life of intense labor.

Ібіліс тақырыбындағы әңгімелер мен "Харап Альб"

Креанганың бірнеше ерекше новеллалары христиан мифологиясының тақырыптарымен сіңірілген, Құдай, Әулие Петр және шайтандар әскерін ойдан шығарып, көбінесе осындай тұлғалардың қарапайым адамдар сияқты мінез-құлық танытуын комедиялық түрде көрсету мақсатында. Бұл сериядағы маңызды туынды – «Дэнилэ Препеляк», оның аттас шаруа батыры Шербан Ангелеску «бастамашылыққа қызмет ететін еңбекке толы ойсыздық» деп сипаттаған. «Стан Пэцитул» керісінше, кейіпкерінің кішкентай демонмен дос болуын көрсетеді. Оқиғаның басында, соңғысы Стэннің Құдайды құрметтеушілерге арнаған мәмілігінен кездейсоқ бір бөлігін жеп қояды, сол себепті Шайтан өзінің бағыныштысын шаруаға қызмет етуге мәжбүрлейді. Жазушылықта күнделікті өмірге сілтеме жасайтын реалистік элементтер де бар, мысалы, Чирика мен Шайтан арасындағы тікелей әңгіме немесе жас демон Стэнге шаруа қызының жүрегін жеңуге көмектесетін эпизодтар. Соңында оқиға бұзылған қарт әйелге арналған, ол Стэннің жаңа әйелін адалдықтан айыруға тырысады, бірақ сәтсіз аяқталып, тозақтың ең шеткерлі аймағына қуылды. Бұл сериядағы тағы бір оқиға – «Иван Турбинка», оның басты кейіпкері, орыс әскери қызметшісі, Көк пен тозаққа қарсы шығып, ақырында Өлімді алдаудың адамдық идеалын іске асырады. Сюжет румындық дәстүр мен украиндық фольклорда кездесетін тақырыпты қайталайды. Оқиғаның басында Құдай сарбаздың үлгілі қайырымдылығы үшін оған керемет түрде кез келген нәрсені ұстай алатын қалта (турбинка) сыйлайды. Өзін шетелдік қызметші (немесе «мавр») ретінде көрсетуге мәжбүр болған ханзада үш рет сынақтан өтеді және зәннелер патшайымы болған Қасиетті жексенбінің көмегін алады. Бір қызықты жағдайда Сетила («Барлығын іш») және Фламанзила («Барлығын же») кейіпкерлері Қызыл император қойған мүмкін емес тапсырмаларды жеңуге көмектеседі, олар табиғи емес мөлшерде тамақ пен сусынды жейді. Ал Жасыл император, оның «аюдың бақшасынан алынған салат» тағамдық талғанымызбен, өмірлік күш пен салауатты өмір салтын көрсетеді. Тарихшы Адриан Мажуру лингвист Лазар Шейнеанудың бұрынғы байқауларына сүйене отырып, қызметші ханзаданың қарсыластарын румындық фольклордағы этникалық қақтығыстардың әртүрлі көріністерімен байланыстырады: Қызыл император ортағасырлық хазарларды («Қызыл еврейлерді») білдіреді, ал Шаш адам – татарлар туралы кең таралған пікір. Бұл Креанганың екі естелік кітабының бірі. Георгий Келинеску оның ертегілері сияқты, кітаптың да әдебиеттегі ерекше орнын көрсететін халықтық повестволеулік конвенцияларды бейнелейтінін айтты: «Оқиғалар шын, бірақ тереңдігі жоқ. Оларды басқаша қимыл-қозғалыспен қайта айтса, тақырып өзінің жанды атмосферасын жоғалтады». Градинару және эссеші Мирча Моц кітапты негізінен қайғылы мәтін ретінде талдады, оның қуанышты сәттерді еске түсіру ретіндегі жалпы түсінігіне қарамастан: біріншісі Никаны жалғызбасты ретінде бейнелейтін сәттерге назар аударды. Кітап ежелгі әдет-ғұрыптарды бейнелеуде өмірге адал: Марку Беза Креанганың есебінен алынған мәліметті келтірді, онда 1 қаңтарда Әулие Василий мерекесінің тыныш тойлауды ұнатқан адамдарға қарсы, құлпынай ойнаушылардың шулы мерекесіне қарсы болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, еңбек Хмулешти сияқты ауылдық қоғамның дәстүрлі рөлдері туралы мәлімет береді, әлеуметтік өзгерістер контекстінде. Мугураш Константинеску Ника әлеміндегі қарттар мен әйелдердің маңызды рөлдерін, әсіресе оның атасы және «клан басшысы» Дэвид Креанганың рөлін ерекше атап өтті. Ол соңғысының «жасы жеткен адамның даналығы мен тепе-теңдігін» көрсететін, білімнің маңыздылығын баса айтатын және «әйелінің фанатизмін» елемейтін, шіркеуге барып тұратын «ағартылған адам» екенін айтады. Ауылдағы қарттардың реттеуші рөлі кітаптың барлық бөлігінде айқын көрінеді, әсіресе таңғы ұйқысын бұзатын құсты ұстап алған бала, құстың ауылдың дабыл сағаты ретіндегі маңызды рөлін түсінген қарт адам оны босатуға алдап, оны босатып жібереді. Бұл әдіс «ақыл-ойыны тоқтатқысы келмейтін қорқынышты тәсіл» деп сипатталады. Жазушы және сыншы Хория Гарбеа Румынияның діни қызметкерлеріне бағытталған түрлі сатирикалық туындыларға сәйкес, дін қызметкерлерін оқытудың жағымсыз бейнесі автордың антиклерикализміне дәлел ретінде түсіндірді: «Креанганың катехизис мектебінің естеліктері кез келген үміткерді ынталандырмайды».

Several of Creangă's characteristic novellas are infused with themes from Christian mythology, fictionalizing God, Saint Peter and the army of devils, most often with the comedic intent of showing such personages behaving like regular people. A defining story in this series is "Dănilă Prepeleac", whose eponymous peasant hero is characterized by what Șerban Anghelescu calls "idiocy serving to initiate", In what was described as a complete reversal in characterization, the hero uses intelligence and ruse to trick and frighten several devils. Contrarily, "Stan Pățitul" shows its hero fraternizing with a lesser demon. Following the opening episode, in which the latter accidentally eats a bit of mămăligă dedicated by Stan to those who honor God, Satan himself condemns his subordinate to service the peasant. The writing was also noted for other realistic elements alluding to everyday life, such as the overtly colloquial exchange between Chirică and Satan, or the episodes in which the young devil helps Stan woo a peasant woman. Toward the end, the story focuses on a corrupt old woman who tries to trick Stan's new wife into committing adultery, but fails and is banished to the remotest area of Hell. Another account in this series is "Ivan Turbincă", whose protagonist, a Russian serviceman, is shown rebelling against Heaven and Hell, and ultimately accomplishing the human ideal of cheating Death. The plot retells a theme present in both Romanian tradition and Ukrainian folklore, In the beginning of the account, God rewards the soldier's exemplary charity by granting him a pouch (turbincă), which can miraculously trap anything in existence. Forced to pass himself off as a foreign servant (or "Moor"), the prince is three times tested and aided by Holy Sunday, who doubles as the queen of zâne creatures. In one noted instance, the characters Setilă ("Drink All") and Flămânzilă ("Eat All") help the hero overcome seemingly impossible tasks set by the Red Emperor, by ingesting unnaturally huge amounts of food and drink. By contrast, the Green Emperor probably illustrates the ideals of vitality and healthy lifestyle, as hinted by his culinary preference for "lettuce from the garden of the bear". Historian Adrian Majuru, building on earlier observations made by linguist Lazăr Șăineanu, also connects the servant prince's antagonists with various reflections of ethnic strife in Romanian folklore: the Red Emperor as standing for the medieval Khazars ("Red Jews"), the Bald Man as a popular view of the Tatars. one of Creangă's two memoirs. George Călinescu proposed that, like his fairy tales, the book illustrates popular narrative conventions, a matter accounting for their special place in literature: "The stories are true, but typical, without depth. Once retold with a different kind of gesticulation, the subject would lose all of its lively atmosphere." Grădinaru and essayist Mircea Moț analyzed the volume as a fundamentally sad text, in stated contrast with its common perception as a recollection of joyful moments: the former focused on moments which seem to depict Nică as a loner, The book stays true to life in depicting ancient customs: discussing the impact of paganism on traditional Romanian customs, Marcu Beza communicated a detail of Creangă's account, which shows how January 1 celebrations of Saint Basil opposed the loud buhai players reenacting a fertility rite to people preferring a quieter celebration. The work also offers details on the traditional roles of a rural society such as that of Humulești, in the context of social change. Muguraș Constantinescu highlights the important roles of old men and women within Nică's universe, and especially that of his grandfather and "clan leader" David Creangă. The latter, she notes, is an "enlightened man" displaying "the wisdom and balance of the ripe age", a person able to insist on the importance of education, and a churchgoer who frowns on "his wife's bigotry." The seniors' regulatory role within the village is evidenced throughout the book, notoriously so in the episode where the boy captures a hoopoe who bothers his morning sleep, only to be tricked into releasing it by old man, who understands the bird's vital role as village alarm clock. The narrator refers to this method as "a terrible way to stultify the mind". The negative portrayal of teaching priests was commented by writer and critic Horia Gârbea as proof of the author's anticlericalism, in line with various satirical works targeting the Romanian clergy: "Creangă's Memories of the catechism school would discourage any candidate."

Дидактикалық жазбалар

Кренганың әдебиетке қосқан үлесі – жанды диалогтар түрінде жазылған сабақтас аңыздар сериясын қамтиды, олардың ішінде «Ине мен Шұңқыр соққысы» бар. Онда дәстүрлі металл өңдеу шеберлері өздері жасаған өнімдердің өзінің қарапайым бастауын ұмытып кеткеніне наразылық білдіреді. Осы тақырыптың бастауы Юнист тобындағы әріптесі Василе Александри жазған «Алтын монетаның тарихы» екенін Кэлинеску анықтады. «Жылжыма мен көйлек» атты ұқсас шығармада, арамшөптей өсімдіктерден бастап қайта өңделген матаға дейінгі талшықтардың айналымын көрсетеді, соның нәтижесінде «барлық нәрсе өзгеріп тұрады; бұрын басқаша болған, қазір басқаша, ал болашақта тағы да басқаша болады» деген қорытындыға келеді. «Адам ақымақтығы» аңызында Кренга абсолюттік ақымақтық туралы әңгіме құрастырады. Оқиға шаруаның әйелінен ақылсыз адамдарды табуға жасаған талпынысы төңірегінде өрбиді, себебі ол әйелінің тұздың сақтау орынынан құлып, нәрестесіне зиян келтіруі мүмкін деген алапат қорқынышына ашуға ішіндегіні шығарады. Эссеші және тарихшы Симона Василахтың пікірінше, бұл «отбасылық негіздегі» иррационалды мінез-құлқының көрінісі, онда әйелдер «таңғажайып ақылсыздық» пен «сақтық ақымақтық» таратушылары ретінде бейнеленеді. Ал әдеби сыншы Иоан Печие осы повесте «рух пен табиғат арасындағы байланыс» туралы толғанысты анықтады, ал тұз добының болжамсыздығы – «сфинкстің» символы. Оның әріптесі Георге Григурку мұндай тұжырымдар «шамадан тыс көрінуі мүмкін» екенін, бірақ олар әдеби шығарманың «көп деңгейлілігімен» расталатынын айтты. Бұл оқиғаға куә болған ақсүйек әйелдің сезімталдығын қоздырады. Ол жалқау ерге қамқорлық жасап, нан ұсақ-түйектерін ұсынарда, ол: «Сенің нан ұсақ-түйектерің жұмсақ па?» – деп сұрап, өзінің тағдырын шешеді. Орня да осы пікірді қолдайды, сонымен қатар басты кейіпкер Кренганың консервативті көзқарастары мен одаққа қатысты күрделі ойларын көрсетеді, сондай-ақ Junimea-ның әлеуметтік сын тұжырымдарымен байланысты бірнеше мәселелерді атап көрсетеді. Роата – нағыз адам болғанымен, про-одақтық Ұлттық партияның өкілі болды, бірақ әңгімелердегідей, оның басты қызығушылығы боярлардың шаруалардың құқықтарын бұзуына қарсы тұру болды. Әңгімешінің дұшпандығы жалпы боярларға емес, Молдавияның болашағына құмар ойындар ойнаған жас романтикалық ұлтшылдарға бағытталған: «Ескі боярлар мен Молдавияның жас Divan мүшелері арасында идеялар қақтығысы болды, екеуі де «Одақ» жақтас болғанымен, ескілер келіссөздер арқылы «Одақ» құруды қаласа, ал жастар ойланбастан «Одақ» құруды қалады, солай болды да». Мугураш Константинеску айтқандай: «[Роата] қарапайым халықтың ақыл-ойы, салауатты ақыл-ойы, әзіл-қалжыңдары мен аллегориялық әңгімелерге құштарлығын кейбір саясаткерлердің мақтанғаныш сөздеріне қарсы қояды».

Creangă's contribution to literature also covers a series of didactic fables written as lively dialogues, among them "The Needle and the Sledge Hammer", in which the objects of traditional metalworking scold the byproducts of their work for having forgotten their lowly origin. The inspiration behind this theme was identified by Călinescu as "The Story of a Gold Coin", written earlier by Creangă's Junimist colleague Vasile Alecsandri. A similar piece, "The Flax and the Shirt", reveals the circuit of fibers from weed like plants into recycled cloth, leading to the conclusion that "all things are not what they seem; they were something else once, they are something else now;—and shall become something else." With "Human Stupidity", Creangă builds a fable about incompetence in its absolute forms. The story centers on a peasant's quest to find people who are less rational than his wife, having been infuriated by her panic at the remote possibility that a ball of salt could fall from its place of storage and kill their baby. This, essayist and chronicler Simona Vasilache argues, highlights "a family based division" of illogical behavior, in which women are depicted as the main propagators of both "astonishing nonsense" and "prudent stupidity". Instead, literary critic Ion Pecie identified inside the narrative a meditation on "the link between spirit and nature", with the unpredictable ball of salt representing the equivalent of a "sphinx". His colleague Gheorghe Grigurcu argued that such conclusions "may seem excessive", but that they were ultimately validated by the literary work being "a plurality of levels". This upsets the sensibility of a noblewoman who happens to witness the incident. When she offers to take the lazy man into her care and feed him bread crumbs, he seals his own fate by asking: "But are your bread crumbs soft?" The same is argued by Ornea, who also proposes that the protagonist offers insight into Creangă's own conservative reflexes and his complex views on the union, while outlining several connections which the brand of social criticism professed by Junimea. Although Roată, a real life person, was a representative of the pro union National Party, his main interest, according to the stories themselves, was in curbing the boyars' infringement of peasant rights. The stories' narrator directs his hostility not at boyars in general, but at the younger Romantic nationalist ones, whom he portrays as gambling on Moldavia's future: "[There was] a clash of ideas opposing old boyars to the youth of Moldavia's ad hoc Divan, even though both were in favor of 'Union'. It's only that the old ones wanted a negotiated 'Union', and the young ones a 'Union' done without proper thinking, as it came to pass." According to Muguraș Constantinescu: "[Roată] opposes the intelligence of common folk, their common sense, their humor and the pleasure of allegorical discourse to the pompous and hollow speeches of some politicians".

Мош Ничифор Коцкариул және "қоқыс"

Румын сыншысы Раду Войнеску кеңейтілген анекдот ретінде қарастырған "Мош Ничифор Коцкариул" ("Ескі Ничифор Ақылды") повесі, ертегілер тілімен байланысты, аңыздар мен тарихи емес дәуірде орналасқан. Онда Таргу-Неамц пен Пиатра арасындағы жолда жас еврей келінін әлемді көрген молдавандық керуеншінің алдағаны туралы толыққанды айтылады. Мәтіннің өзі көрсеткендей, бұл оқиға Ничифордың әйел клиенттері арасындағы көптеген жеңістерінің бірі ғана. Эпизодта азғырушының бақытсыз некесі туралы әңгімелер, физикалық махаббаттың табиғилығына сілтемелер және қасқырлар шабуылдауы мүмкін деген қорқытулар (жас әйелді оның құшағына қашуға итермелеу) бар. Константинескудің айтуынша, азғырушының мінез-құлқы қарттықтың қозғалмаушылық кезеңі туралы тақырыпқа қарсы ұсыныс жасайды: "әлі де жасыл қарт, жалт қараушы, махаббат аңқуларынан ләззат алатын, оларды өмірдің табиғи бағытымен ақтаушы". Сюжеттің фонында әртүрлі ырым-жырымдар, оның ішінде дінге қарсы немесе антисемиттік көзқарастар бар: Ничифор дін қызметкерлерінің жолынан кесіп өтудің жаман сәтті әкелетініне, ал еврей дәріханалары "улы заттар" сататынына сендіреді. "Мош Ничифор Коцкариул" Юнимеа қауымы тарапынан қабылдануы Креангаға деген екіұшты көзқарасын көрсетті. Майореску мәтінді "өз түрінде қызықты және румындық екенін" айтты, бірақ "Convorbiri Literare" журналынан оны өңдеуді немесе жариялаудан бас тартуды сұрады. Бұл автордың өзінің өзін кемсітуімен толықтырылды: мәтінді "балалық ойын" деп атап, Майорескуге "Мен оны ұзақ жаздым, себебі оны қысқа жазуға уақытым болмады" деп, түзетулер қажет екенін ұсынды. Бұл мәселе әдебиет тарихшылары тарапынан ұзақ уақыт бойына жасырылып келді. Калинеску пікірінше, Креанга әдебиетіндегі бұл тарау молдаван жазушысы мен Ренессанс дәстүріндегі Рабле арасындағы тағы бір байланысты жасады: "Барлық Раблешілдер еріншектіктің құпиясына терең бойлады". Осы контекстте "Мош Ничифор Коцкариул" ауызша таратылған жыныстық мазмұнды нұсқаға ие болды. Соңғы бөлім, Гарбеа пікірінше, "қызметтен шеттетілген Креанга" жазған дінге қарсы мазақтардың үлгісі ретінде, жыныстық нысанның бірі дін қызметкерін зорлағанын көрсетеді. Бірақ әдебиет тарихшысы Алекс Штефанеску мәтіннің "тазартылған және тартымды" екенін айтты. Рабеля мен Джеффри Чосердің "халықтық тартымдылығы" үшін екеуін де "улы" деп мойындап, автордың "үлкен стильші" екенін атап өткен Войнеску мәтіннің фольклорлық көздерге "көрінетін" қарызын көрсетті. Оның анықтамасы бойынша, Ион Креанга - жергілікті "эротикалық фольклорда" кездесетін "күлкілі халықтық әзілдердің" мұрасын пайдаланатын "бірден-бір жазушы". Фольклоршы Георге Т. Кириляну құрастырған жинақ 1902 және 1906 жылдары "Editura Minerva" баспасында жарық көрді. Бірнеше көрнекті Юнимеа мүшелерінің естеліктерінде айтылғаннан басқа, Креанганың саяси мансабы Якоб Негруцци тарапынан фантастикалық және сатирикалық түрде бейнеленді, ол оны "Попа Смântână" кейіпкері ретінде "Electorale" атты сатирикалық өлеңдеріне айналдырды. 1918 жылдың 15 сәуірінде Румынияның алғашқы "ескерткіш үйі" ретінде ашылды. Ион Креанганың аймақтық және диалектілік контекстінен тыс есептерінің танымалдылығы, сондай-ақ оның педагог ретіндегі үлесі стандартты румын тілінің дамуына ықпал етті, көптеген диалектілік вариациялар сөйлеу тіліне енгізілген жаңа кезеңде. Оның "Metodă nouă" және "Învățătoriul copiilor" оқулықтары 19 ғасырдың соңында көптеген басылымдардан өтті. Американдық ғалым Гарольд Сегел "ауылдың тақырыптық күшін" атап өтті, ол оның "румын әдебиеті тарихындағы ең құрметті есімдердің" кейбіріне, Креанга мен Славичиден бастап соғыстар аралық романист Ливиу Ребреануға дейінгі әсерін зерттеді.

Seen by Romanian critic Radu Voinescu as an extended anecdote, the novella Moș Nichifor Coțcariul ("Old Man Nichifor Slyboots") establishes a connection with the language of fairy tales, being located in a legendary and non historical age. It details the elaborate seduction of a young Jewish bride by a worldly Moldavian wagoner, on the route between Târgu Neamț and Piatra. The episode, which the text itself indicates is just one in a series of Nichifor's conquests among his female clients, highlights the seducer's verbose monologue, which covers accounts of his unhappy marriage, allusions about the naturalness of physical love, and intimidating suggestions that wolves may be tempted to attack the wagon (prompting the young woman to seek refuge in his arms). The seducer's behavior, Constantinescu notes, presents an alternative to the theme of old age as a time of immobility: "the still green old man, the rake, the joker who enjoys his amorous escapades, while justifying them by the natural course of life". The background to the plot is a record of various superstitions, some anticlerical or antisemitic: Nichifor voices the belief that priests crossing one's path will produce bad luck, as well as the claim that Jewish apothecaries sold "poisons". The reception of Moș Nichifor Coțcariul by Junimea illustrated its ambivalence toward Creangă. Maiorescu found the text "interesting in its way and decisively Romanian", but asked Convorbiri Literare journal to either modify it or refrain from publishing it altogether. This was complemented by its author's own self effacing assessment: calling the text "a childish thing", he suggested to Maiorescu that revisions were needed, stating "I have written it long, because there was no time for me to write it short." and which have for long treated with discretion by literary historians. In Călinescu's view, this chapter in Creangă's literature created another link between the Moldavian writer and the Renaissance tradition of Rabelais: "All Rabelaisians have penetrated deeply into the realm of vulgarity." A product of this context, Moș Nichifor Coțcariul itself is said to have had at least one sexually explicit variant, circulated orally. The final section, seen by Gârbea as a sample of anticlerical jeers recorded by "the defrocked Creangă", depicts the rape of a priest by one such sexual object. Although explicit, literary historian Alex. Ștefănescu argued, the text "is refined and full of charm". While acknowledging both "corrosives" for their "popular charm" in the line of Rabelais and Geoffrey Chaucer, and noting that they still display the author's place as a "great stylist", Voinescu also signaled the texts' "very obvious" debt to folkloric sources. In his definition, Ion Creangă is "possibly the only writer" to draw on the legacy of "luscious popular jests" found in local "erotic folklore". The collection, structured into a whole by folklorist Gheorghe T. Kirileanu, was published by Editura Minerva in 1902 and 1906. In addition to being mentioned in the memoirs of several prominent Junimists, Creangă had his political career fictionalized and satirized by Iacob Negruzzi, who transformed him, as Popa Smântână, into a character of his satirical poems Electorale ("Electorals"). It was set up as the first of Romania's "memorial houses" on April 15, 1918. The popularity of Ion Creangă's accounts outside his regional and dialectal context, together with his own contribution as an educator, played a part in the evolution of standard Romanian, at a new phase in which many dialectal variations were incorporated into the spoken language. His primers Metodă nouă and Învățătoriul copiilor went through many editions during the late 19th century. The "thematic grip of the village" was noted by American academic Harold Segel, who investigated its impact on "some of the most revered names in the history of Romanian literature", from Creangă and Slavici to interwar novelist Liviu Rebreanu.

ХХ ғасырдың басында және соғыстар аралығы

Кренганың әдебиетін толығырақ бағалау 1900 жылдан кейін басталды. Ол кезде бұл жаңадан пайда болған дәстүрлі және популистік үрдістің қызығушылығына айналды, оны Юнимеамен бәсекелесетін екі орын көрсетті: Николае Иорга басқарған оңшыл «Сэменэторул» және солшыл «Попораншылар», олардың арасында Гарабет Ибраиляну болды. Оның шығармаларының жаңа басылымдарында «Сэменэторул» зиялылары Иларие Ченди мен Штефан Октавиан Иосиф қатысты. Алайда, Тюдор Виану Эминескудің көзқарасынан айырмашылығы, Кренганың «нағыз ауылдық реализмі» осы үрдістермен байланысты «рухани күрделіліктерге», жаһандық әлеуметтік таптық перспективаға және интеллектуалды фонға толықтырмағанын атап өтті, бұл Кренганы «біздің жазушылардың арасында ең аз «Сэменэторул» жазушысы» етті. Орнеаның айтуынша, Кренганың «Сэменэторул» идеологиясымен ешқандай ортақ ештеңесі жоқ: топ ауылдың өткеніне деген ностальгиялық көзқарасын модернизацияланған әлеммен салыстырғанда бөліскен болса, молдавандық автор «қарсылықтар арасындағы орталықты сақтай алды». Кренганың тікелей әсерінен жаңа дәстүрлі бағыт-бағдардағы XX ғасырдың басындағы және соғыстар аралығындағы бірнеше авторлар фольклорлық, стильдік және біліктіліксіз әдебиет мұрасын қолдады: шаруа жазушысы И. Драгослав, оның естеліктері стильдік элементтерді Кренганың есептерінен алды; Константин Санду Алдеа, мамандығы бойынша ауыл шаруашылығы, оның диалогты көрсету әдістерінен шабыт алды; және Ион Иовеску, оны «Сбурэторул» әдеби ортасы «жаңа Кренга» деп атап, модернизацияланған Мунтен диалектімен кеңінен пайдаланды. Сол сияқты, өз мансабын Румыния мен оңтүстік Балқан арасына бөлген ароманиялық белсенді және жазушы Николае Константин Бацария Кренганың әңгіме айту әдістерін түрік әдебиетінің дәстүрлерімен біріктірді, ал аймақтық фольклорлық тақырыптарды қайта өңдеу интеллектуал Константин С. Николаеску Плопшорға «Ольтенский Кренга» деген атақ берді. 1910 жылдары фольклоршы Тюдор Памфиле жазушының құрметіне «Ион Кренга» деп аталатын арнайы журнал шығарды. Кренганың түрлі еңбектері әртүрлі ортадан шыққан басқа да жазушыларға бастау болды. Олардың қатарында Символистік қозғалыстың өкілдері, мысалы, Виктор Ефтимиу, Кренганың баяндау стиліне өзінің фантазиясы мен жырлық пьесасы «Inşir'te mărgărite» шығармасын жазуға ықпал етті. Сондай-ақ, «Ақ шаңырақ пен көйлек» кітабынан «Сыңрауқұлақ ұясының ішінде» атты балалар үшін оқулық әңгімесі жазған ақыны Елена Фараго да осындай авторлардың бірі. Соғыс аралығы мен модернисттік әдебиеттің таралуымен, сыншылардың жаңа буыны, әсіресе Джордж Калинеску мен Владимир Стрейню, өздерінің қызметінің маңызды сегменттерін Иоан Кренганың шығармаларына арнады. Сондай-ақ, Шербан Чиокулеску, оның сөздік қорының құпиялылықтарын ашуға тырысқан үлесі, жазушының әңгімелері балалар музыка театрында жұмыс істеген екі румын композиторы Альфред Мендельсон мен Александру Зирра үшін де шабыт болды. Олар «Харап Альб» және «Бұқа мен оның үш баласы» атты шығармаларын өздеріне бейімдеді. Кренга сонымен қатар Еминескудің махаббат өміріне негізделген екі биографиялық роман, «Мите» және «Bălăuca» романдарының екінші реттік кейіпкері болды, оларды әйгілі соғыс аралығы сыншысы Евгений Ловинеску жазған, оған Калинеску өзінің фантастикалық емес мәтіндерінде Кренганы елемегенін айыптады. Кренганың жазбалары модернист сахнасының радикалды қанатының ізбасарларын да тапты. Кренганың прозасының шынайылығы мен түпнұсқалығы ықпалды модернисттік «Контиморналь» журналының, әсіресе оның әдеби хроникашылары Иоан Винеа мен Бенджамин Фонданның ерекше көңілінен шықты. Сондай-ақ, сюрреализмге ресми түрде қосылған кезде авангард авторы Иоан Калугару Молдавиядан келген румындық еврей қауымдастықтарының өмірін бейнелеу үшін Кренганың кейбір әңгімелеу әдістерін алған түрлі прозалық шығармаларын жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдерде XIX ғасырдың жазушысы халықаралық аудиторияға танымал болды. Бұл процесс ағылшын тіліне аударылған аудармаларды шығарды, олардың кейбіреулері, Калинескудің айтуынша, британдық оқырмандар арасында румын әдебиетінің айтарлықтай танымалдылығына қол жеткізді. Алғашқы ағылшын тіліндегі нұсқалардың қатарында Люси Бинг аударған және Марку Беза жариялаған 1920 жылы жарық көрген Кренганың естеліктері болды. Бұл сондай-ақ соғыс аралығында Жан Бутьердің алғашқы француз тіліндегі монографиясын жариялады. Алайда Иоан Кренганың қоғамдық дискурсының ұлтшылдық аспектілері 1920-1930 жылдардағы өте оңшыл...

A more thorough evaluation of Creangă's literature began after 1900. At the time, it became a topic of interest to the emerging traditionalist and populist trend, illustrated by the two venues rivaling Junimea: the right wing Sămănătorul, led by Nicolae Iorga, and the left wing Poporanists, among which was Garabet Ibrăileanu. The new editions of his works enlisted the collaboration of Sămănătorist intellectuals Ilarie Chendi and Ștefan Octavian Iosif. Tudor Vianu however noted that, unlike Eminescu's outlook, Creangă's "authentic ruralism" did not complement the "spiritual complications", global social class perspective and intellectual background associated with these trends, making Creangă "the least Sămănătorist among our writers." According to Ornea, Creangă has "nothing in common" with the Sămănătorul ideology in particular: while the group shared his nostalgic outlook on the rural past in stark contrast to the modernized world, the Moldavian author could "maintain, intelligently, the middle ground between contraries". Directly influenced by Creangă, several early 20th century and interwar authors within the new traditionalist trend explicitly stood for the legacy of folkloric, spontaneous and unskilled literature: the peasant writer I. Dragoslav, whose memoirs borrow stylistic elements from Creangă's accounts; Constantin Sandu Aldea, an agriculturalist by profession, who took inspiration from his techniques of rendering dialogue; and Ion Iovescu, whom the Sburătorul literary circle acclaimed as "a new Creangă", and who made ample use of a modernized Muntenian dialect. Similarly, the Aromanian activist and author Nicolae Constantin Batzaria, who divided his career between Romania and the southern Balkans, combined Creangă's storytelling techniques with the traditions of Turkish literature, while the reworking of regional folklore themes earned intellectual Constantin S. Nicolăescu Plopșor a reputation as "the Oltenian Creangă". During the 1910s, folklorist Tudor Pamfile published a specialized magazine named Ion Creangă in honor of the writer. Creangă's various works also provided starting points for several other writers of diverse backgrounds. They included representatives of the Symbolist movement, such as Victor Eftimiu, who was inspired by Creangă's narrative style in writing his fantasy and verse play Înșir'te mărgărite. Another such author was poet Elena Farago, whose didactic children's story Într un cuib de rândunică ("Inside a Swallow's Nest") borrows from "The Flax and the Shirt". With the interwar period and the spread of modernist literature, a new generation of critics, most notably George Călinescu and Vladimir Streinu, dedicated important segments of their activity to the works of Ion Creangă. Other such figures were Șerban Cioculescu, whose contribution attempts to elucidate the more mysterious parts of the writer's vocabulary, The writer's stories also became an inspiration for Alfred Mendelsohn and Alexandru Zirra, two Romanian composers who worked in children's musical theater, who adapted, respectively, "Harap Alb" and "The Goat and Her Three Kids". Creangă was also a secondary presence in Mite and Bălăuca, two biographical novels centered on Eminescu's amorous life, written by the prominent interwar critic Eugen Lovinescu, to whom Călinescu reproached having largely ignored Creangă in his nonfictional texts. Creangă's writings also earned followers among the more radical wing of the modernist scene. The authenticity and originality of Creangă's prose were highlighted and treasured by the influential modernist venue Contimporanul, in particular by its literary chroniclers Ion Vinea and Benjamin Fondane. Likewise, while formally affiliating with Surrealism, the avant garde author Ion Călugăru contributed various prose works which borrow some of Creangă's storytelling techniques to depict the lives of Jewish Romanian communities from Moldavia. In stages after World War I, the 19th century writer became better known to an international audience. This process produced translations into English, some of which, Călinescu argued, reached significant popularity among British readers of Romanian literature. Among the series of early English language versions was a 1920 edition of Creangă's Memories, translated by Lucy Byng and published by Marcu Beza. It was also during the interwar that Jean Boutière published the first ever French language monograph on the Romanian writer, originally as a PhD thesis for the University of Paris. The nationalist aspects of Ion Creangă's public discourse were however approved of and recovered by the far right of the 1920s and '30s. High ranking Orthodox cleric Tit Simedrea referred to Creangă as a predecessor when, in 1937, he urged his congregation to refrain from purchasing merchandise sold by Jews (a measure which he believed was a practical alternative to the Jews' forced eviction). Creangă inspired a 1920 painting by Octav Băncilă, which shows Creangă listening to Eminescu reading his poems. Two busts of the author were erected in Iași, respectively at his grave site After 1943, another such piece was unveiled in Bucharest's Cișmigiu Gardens, as part of Rotunda Scriitorilor monument.

Коммунизм кезінде

Румынияның 1948-1989 жылдар аралығындағы шектеулі коммунистік кезеңінде Иоан Креанганың шығармаларын сын тұрғысынан бағалау бірнеше кезеңнен өтті, бұл саяси оқиғалармен қатар жүрді. Осы кезеңнің басында, социалистік реализм румын әдебиетіне саяси тұрғыдан таңылған кезде, Креанга басқа бірнеше классик жазушыларға тиген өлімнен кейінгі цензурадан құтылды (Коммунистік Румыниядағы цензураны қараңыз). Оның еңбектері әдеби сапасы үшін ресми түрде мақталып, бірақ Джунимеамен байланысы сын пікірлерінен алынып тасталды, ал оқырмандар Креанганы буржуазиялық қоғамды сынаған реалист ретінде қарастырды. 1948 жылы жаңа билік оны Румын академиясының мүшесі етіп бекітті. Келесі жылы, кеңестік оккупацияның ең жоғары нүктесінде, ресми сыншы Барбу Лăзăрену Креанганы орыс фольклорына қарызды жазушы деп сипаттады. Коммунистік үкіметтің екінші жартысында Креанга әдебиетін сын тұрғысынан бағалауда жаңа көзқарастар пайда болды. Оның шығармалары көптеген зерттеулердің негізгі тақырыбы болды, тіпті Николае Манолеску «Креанга туралы барлық айтылды» деп бағалады. Бұл зерттеу үрдісінде философ Василе Ловинеску оның әңгімелерін эзотерикалық тұрғыдан қарастырып, «Creangă și Creanga de aur» («Креанга және Алтын бұта») атты еңбегін жазды. Коммунизмнің соңғы екі онжылдығында, Николае Чаушеску кезінде, ұлттық идеялардың ресми догмаға енуі протохронизмнің пайда болуына жағдай жасады. Мәдениет тарихшысы Эдгар Папу бұл көзқарасты теориялық тұрғыдан қарастырып, Креанганы қоса алғанда, румын жазушыларын әлемдік аренадағы көптеген оқиғаларды болжаған тұлғалар ретінде көрсетті. Папу 1983 жылғы жинағында «Харап Альб» туралы жасаған тұжырымында Креанганы итальяндық семиотик Умберто Эконың тікелей алдын бағытшысы және оның «Ашық туынды» атты атақты жинағының авторы ретінде бейнеледі. Бұл тұжырымды әдебиет тарихшысы Флорин Михайлеску Папудың «зерттеушілік құштарлығының» дәлелі деп бағалады, оған «шындық сезімінен гөрі юмор сезімі жетіспейді». Папудың шәкірттерінің бірі, ұлттық коммунистік идеолог Дан Замфиреску Креанганың Гомер, Уильям Шекспир және Иоганн Вольфганг фон Гёте сияқты әлемдік классиктермен тең немесе олардан да маңызды екенін мәлімдеді, сондай-ақ «Иван Турбинка» романының басты кейіпкері «біздің ғасырдағы әлем тарихына үстемдік ететін кейіпкер» екенін айтты. Бұл сындық қызығушылықтан тыс қалған «зияндар» жаңа Креанга оқулықтарына енбеді (мысалы, Иоргу Иорданның 1970 жылғы басылымы), себебі ғалым Джордж Мунтеанудың 1976 жылғы мақаласында айтылғандай, румындардың «эстетикалық білім деңгейі» жеткіліксіз болды. 1951 жылы оның туған үйі толықтай жазушыға арналған екінші мұражай ретінде ашылды, ал 1965 жылы оны мұрагерлері мемлекетке сыйға берді. Келесі онжылдықтарда ол Румыниядағы ең көп келушілерді тартатын ескерткіш үйге айналды. Бұл кезеңде «Харап Альб» романының екі бейімделуі жасалды, режиссерлік жұмысын Ион Лучиан жүзеге асырды. 1983 жылы Тимишоарада тұратын автор Шербан Фоарта «Иван Турбинка» романының сахналық нұсқасын аяқтады. Балалар әдебиетін басты баспагер ретінде құрылған «Editura Ion Creangă» жаңа баспаханасы Креанганың өзінің шығармаларын да қамтыды. Жаңа басылымдарды Корнелиу Баба, Евгений Тару сияқты көрнекті суретшілер безендірді, ал «Харап Альб» комикс суретшісі Санду Флореаның жобасы болды, ол Eurocon жүлдесіне ие болды. Бұл кезеңдегі маңызды жобалардың бірі Креанганың басқа тілдерге, соның ішінде венгр тіліне (венгр-румын авторы Андрас Сутедің маңызды үлесі) аударылуы болды. Сол кезеңде Креанга және оның әңгімелері румын киноиндустриясы үшін шабыт көзіне айналды. Біріншілердің арасында режиссер Элизабета Бостанның 1960-шы жылдардың басында шыққан екі туындысы болды: «Естеліктер» («Аминтири дин купеляри»), онда бала актер Ион Бокансеа жас Никаның және Штефан Цюботатэрашу ересек баяндаушының рөлін ойнады, және «Гүлді бұтақ» («Пупаза дин теи»), ол опық оқиғасына арналған. 1965 жылы атақты румын режиссері Ион Попеску Гопо Флорин Пьерсичтің басты рөлде ойнаған «Харап Альб» романының еркін бейімделуін «De aș fi Harap Alb» («Егер мен Харап Альб болсам») фильмін шығарды. Попеску Гопо сондай-ақ 1976 жылы «Сошқаның оқиғасы» («Повесть любви») және 1985 жылы «Екі монетасы бар қалта» («Ramasagul») фильмдеріне негізделген фильмдерді түсірді. Серияға сонымен қатар Николае Маргинянудың 1989 жылғы «Un bulgăre de humă» («Шаршы құм») атты тарихи фильмі кірді, ол Креанга (Дорэль Вишань ойнады) мен Эминеску (Адриана Пинтя) арасындағы достыққа арналған. Иоан Креанганың мұрасы Совет Одағында, әсіресе Молдаван КСР-да (Бессарабияның үлкен бөлігі болғандықтан, ол соғыс аралық Ұлы Румынияның құрамында болды, кейін тәуелсіз Молдова болды) да көрінді. Бастапқыда оның «Молдова әңгімелері» атты шығармалары Молдаван Автономдық Облысында (Приднестровье) советтік оқу бағдарламасына енгізілді. Бессарабияны кеңестік оккупациялағаннан кейін Креанга жаңа билік тарапынан жариялануға рұқсат етілген румын тілінде жазған жазушылардың бірі болды. Бұл румын әдебиетінің жергілікті өкілдеріне ескі мәдени үлгілермен байланыс жасауға мүмкіндік берді, тікелей шабыттандырып, Влад Иовица және Лео Бутнарудың тәжірибелік немесе постмодернистік прозалық туындыларын жасады. Оның шығармаларын Молдаван КСР-ның жетекші суретшілерінің бірі Игорь Виеру безендірді, ол автордың портретын да салған. 1967 жылы Иовица мен режиссер Георге Водэ «Ivan Turbincă» ромасының бейімделуін «Se caută un paznic» («Қауіпсіздік күзетшісі ізделіп жатыр») фильмін шығарды, ол ерте молдаван киносының сәтті үлгісі болды және Эуген Доганың музыкалық қосымшасы үшін де атақты болды.

During Romania's restrictive communist period, which lasted between 1948 and 1989, the critical evaluation of Ion Creangă's work went through several periods, complementing political developments. Throughout the first part of this interval, when socialist realism was politically imposed on Romanian letters, Creangă was spared the posthumous censorship which affected several other classical writers (see Censorship in Communist Romania). His work was officially praised for its aesthetic qualities, but its association with the condemned Junimea was omitted from critical commentary, and readers were instead referred to Creangă as a realist critical of bourgeois society. In 1948, the new authorities granted him posthumous membership in the Romanian Academy. The following year, at the height of Soviet occupation, official critic Barbu Lăzăreanu controversially described Creangă as a writer indebted to Russian folklore. By the second half of communist rule, several new approaches in the critical assessment of Creangă's literature were emerging. His work became a main topic of critical interest and the sole subject of many works, to the point where Nicolae Manolescu assessed that "everything has been said about Creangă". Within this exegetic phenomenon, an original interpretation of his stories from an esoteric perspective was written by philosopher Vasile Lovinescu as Creangă și Creanga de aur ("Creangă and the Golden Bough"). During the final two decades of communism, under Nicolae Ceaușescu, the recovery of nationalist discourse into official dogma also encouraged the birth of protochronism. In one of its aspects, theorized by cultural historian Edgar Papu, this approach controversially reevaluated various Romanian writers, Creangă included, presenting them as figures who anticipated most developments on the world stage. Papu's own conclusion about "Harap Alb", outlined in a 1983 volume, depicted Creangă as a direct predecessor of Italian semiotician Umberto Eco and his celebrated volume The Open Work—a conclusion which literary historian Florin Mihăilescu has seen as proof of Papu's "exegetic obsession", lacking in "sense of humor, not just sense of reality." One of Papu's disciples, national communist ideologue Dan Zamfirescu, claimed that Creangă was equal to, or even more important than world classics Homer, William Shakespeare and Johann Wolfgang von Goethe, while asserting that the eponymous protagonist of "Ivan Turbincă" stands as "the character who dominates world history in our century". Left outside the scope of this critical interest, the "corrosives" were left out of new Creangă readers (such as Iorgu Iordan's 1970 edition), being, according to a 1976 essay by scholar George Munteanu, "still unpublishable" for lack of "a general level of aesthetic education" among Romanians. A second museum entirely dedicated to the writer was opened at his Târgu Neamț home in 1951, and donated to the state by his successors in 1965. During the following decades, it reportedly became the most visited memorial house in Romania. Among such contributions were two adaptation of "Harap Alb", directed respectively by Ion Lucian In 1983, Timișoara based author Șerban Foarță also completed work on a stage version of "Ivan Turbincă". A new publishing house, Editura Ion Creangă, was created as a main publisher of children's literature, and its output included editions of Creangă's own works. The new editions were illustrated by several visual artists of note, among them Corneliu Baba, Eugen Taru while "Harap Alb" became a project of comic book artist Sandu Florea, earning him a Eurocon prize. A major project of the time involved Creangă translations into other languages, including Hungarian (a celebrated contribution by Hungarian Romanian author András Sütő). During the same epoch, Creangă and his stories first became sources of inspiration for the Romanian film industry. Among the first were two contributions of filmmaker Elisabeta Bostan, both released in the early 1960s and based on the Memories: Amintiri din copilărie (starring child actor Ion Bocancea as the young Nică and Ștefan Ciubotărașu as the grown up narrator), and Pupăza din tei (focusing on the hoopoe story). In 1965, celebrated Romanian director Ion Popescu Gopo released De aș fi Harap Alb, a loose adaptation of "Harap Alb", starring Florin Piersic in the title role. Popescu Gopo also directed the 1976 film Povestea dragostei, which was based on "The Story of the Pig" and the 1985 film "Ramasagul" which was based on "The Bag with 2 Coins". The series also includes Nicolae Mărgineanu's biographical film of 1989, Un bulgăre de humă, focuses on the friendship between Creangă (played by Dorel Vișan) and Eminescu (Adrian Pintea). The legacy of Ion Creangă was also tangible in the Soviet Union, and especially in the Moldavian SSR (which, as the larger section of Bessarabia, had been part of interwar Greater Romania, and later became independent Moldova). Initially, his writings, titled Moldavian Stories, formed part of the Soviet curriculum in the Moldavian Autonomous Region (Transnistria). Following the Soviet occupation of Bessarabia, Creangă was one of the Romanian language writers whose works were still allowed for publishing by the new authorities. This provided local contributors to Romanian literature contact with older cultural models, directly inspiring the experimental or Postmodern prose pieces by Vlad Ioviță and Leo Butnaru. His works were illustrated by one of the Moldavian SSR's leading visual artists, Igor Vieru, who also painted a portrait of the author. In 1967, Ioviță and filmmaker Gheorghe Vodă released Se caută un paznic: an adaptation of "Ivan Turbincă" and one of the successful samples of early Moldovan cinema, it was also noted for the musical score, composed by Eugen Doga.

1989 жылдан кейін

1989 жылғы революция коммунизмнің аяқталғанын білдірді, ол Кеңес Одағының ыдырауына тікелей қадам болды. Молдова мен Румыния қарым-қатынастары жаңарып, 1990 жылғы "Гүлдер көпірі" сияқты оқиғалармен ықтимал қайта бірігуге жасалған әрекеттер нығайтылды. Аталған сапарда молдаван саясаткерлері мен мәдени өкілдері Бойдеукаға баруға рұқсат беруді талап етіп, оған қол жеткізді. 1993 жылы Яссыдан келген мәдени қайраткерлер тобының өтінішіне жауап ретінде митрополит Даниил (кейін Румынияның патриархы) Иоан Креанганы молдаван дін қызметкерлерінен шығару туралы бұрынғы шешімді кері қайтару туралы шешімге қол қойды. Жазушының құрметіне жаңа ескерткіштердің бірі – Таргу-Неамц қаласында мүсінші Овидиу Чиоботарудың еңбегімен орнатылған бюст. Креанганың өмірімен байланысты мұра да пікірталас тудырды: Таргу-Неамцтағы жергілікті билік оның үйіне жақын орналасқан жерді дұрыс күтпегені үшін сынға ілікті. Креанганың шығармалары да қайта ашылып, жаңаша бағаланды. Бұл оның "коррозивтерінің" жариялануын қамтыды, ең бастысы 1998 жылғы "80-ші жылдар ұрпағының әңгімелері" атты басылымда. Дан Петреску мен Лука Пицу редакциялаған бұл кітапта Оптецишти жазушыларының жетекші теоретигі Мирча Недельчудың "Әңгімелер әңгімесін" постмодернистік түрде өңдеуі жарияланды. 2006 жылы "Humanitas" жобасы аясында Креанганың түпнұсқа мәтінінің үш тілдегі басылымы жарық көрді, оған графикалық суретші Иоан Якоб арнайы жасаған суреттер қосылды. Кітапта мәтіннің ағылшын (Алистер Ян Блайт аударған) және француз (драматург Эжен Ионесконың қызы Мари-Франс Ионеско аударған) нұсқалары бар, екеуі де көне сленгті пайдалануымен ерекшеленеді. 2009 жылы Țurlea "Қарлы шалдың қызы мен қарт әйелдің қызы" нұсқасын жариялады, ал бір жылдан кейін оның әріптесі Хория Гарбеа "Жылымшаның оқиғасы" туралы жеке ойын ұсынды. Иоан Креанганың дидактикалық ертегілері 2000 жылдан кейін де румыниялық білім беру бағдарламасында, әсіресе ең кішкентай оқушыларға бағытталған білім беру салаларында маңызды орынды иеленді. Креанганың шығармалары негізінде түсірілген жаңа фильмдердің қатарында Мирча Данелюктың 1992 жылғы "Жұмбақ және ауыру" ("Қарлы шалдың қызы") және Тюдор Татарудың молдаван-румын бірлескен "Данла Препеляк" (1996) фильмдері бар. 1989 жылдан кейін Иоан Креанганың мәтіндеріне негізделген бірнеше театрлық қойылымдар жасалды, оған румын драматургтары үлес қосты. Олардың арасында Корнел Тодеаның "Харап Альб" (Нику Алифантистің музыкасымен), Кристиан Пепиноның "Ешкі және оның үш қозысы", Михай Малаймаренің "Адам ақымақтығы" және Георге Хибовскийдің "Әңгімелер әңгімесі" (Креанганың түпнұсқасы мен Недельчудың мәтінін пайдаланатын шеткі театрлық қойылымы) бар. Креанганың есімі бірнеше білім беру мекемелеріне, соның ішінде Бухаресттегі Ион Креанга атындағы ұлттық колледжге, сондай-ақ Румын академиясының жыл сайынғы сыйлығына берілді. Неамц округінде Ион Креанга коммунасы бар, ал қалалардың көптеген жерлерінде (Таргу-Неамц, Яссы, Фэлтичени, Бухарест, Арад, Брэила, Брашов, Клуж-Напока, Крайова, Дробета-Турну-Северин, Орадеа, Плоешти, Сибиу, Сучава, Таргу-Муреш, Текучи, Тимишоара, Тулча және т.б.) жазушының құрметіне көшелер мен алаңдар аталды. Бухаресттің солтүстігіндегі Колентина маңындағы аудан да Ион Креанга деп аталды. Креанганың есімі кеңестік кезеңнен кейінгі Молдавиядағы бірнеше нысандар мен мекемелерге берілді. Олардың ішінде Кишинев нормалды мектебінің негізінде құрылған Ион Креанга атындағы педагогикалық мемлекеттік университеті бар.

The 1989 Revolution, which signaled the end of communism, closely preceded the dissolution of the Soviet Union. Renewed Moldova–Romania relations, and moves toward potential reunification, were consecrated by 1990 events such as the "Bridge of Flowers". The latter tour saw Moldovan politicians and cultural delegates demanding, and obtaining, that they be allowed to visit Bojdeuca. In 1993, answering a petition signed by a group of cultural personalities from Iași, Metropolitan Daniel (the future Patriarch of All Romania) signed a decision to posthumously revert the decision to exclude Ion Creangă from among the Moldavian clergy. New monuments honoring the writer include a bust unveiled in Târgu Neamț, the work of sculptor Ovidiu Ciobotaru. The patrimony associated with Creangă's life has also sparked debates: local authorities in Târgu Neamț were criticized for not maintaining the site near his house in its best condition,

Creangă's work was also subject to rediscovery and reevaluation. This implied the publishing of his "corrosives", most notably in a 1998 edition titled Povestea poveștilor generației '80 ("The Tale of the Tales of the 80s Generation"). Edited by Dan Petrescu and Luca Pițu, it featured a Postmodern reworking of Povestea poveștilor by Mircea Nedelciu, a leading theorist of the Optzeciști writers. A trilingual edition of Creangă's original text was published in 2006 as a Humanitas project, with illustrations made for the occasion by graphic artist Ioan Iacob. The book included versions of the text in English (the work of Alistair Ian Blyth) and French (translated by Marie France Ionesco, the daughter of playwright Eugène Ionesco), both of which were noted for resorting exclusively to antiquated slang. In 2009, Țurlea followed up with a version of "The Old Man's Daughter and the Old Woman's Daughter"; a year later, his colleague Horia Gârbea published a personal take on "The Story of a Lazy Man". Ion Creangă's own didactic tales have remained a presence in the Romanian curriculum after 2000, particularly in areas of education targeting the youngest students. New films based on Creangă's writings include, among others, Mircea Daneliuc's Tusea și junghiul of 1992 (an adaptation of "The Old Man's Daughter ") and Tudor Tătaru's Moldovan Romanian co production Dănilă Prepeleac (1996). There were also several post 1989 theatrical adaptations of Ion Creangă's texts, contributed by various Romanian dramaturges. Some of these are Cornel Todea's variant of "Harap Alb" (with music by Nicu Alifantis), Cristian Pepino's take on "The Goat and Her Three Kids", Mihai Mălaimare's Prostia omenească (from "Human Stupidity") and Gheorghe Hibovski's Povestea poveștilor, a fringe theater show using both Creangă's original and Nedelciu's text. Creangă's name was assigned to several education institutions, among them Bucharest's Ion Creangă National College, and to an annual prize granted by the Romanian Academy. There is an Ion Creangă commune, in Neamț County, and streets or squares were also named in the writer's honor in cities throughout Romania: Târgu Neamț, Iași, Fălticeni, Bucharest, Arad, Brăila, Brașov, Cluj Napoca, Craiova, Drobeta Turnu Severin, Oradea, Ploiești, Sibiu, Suceava, Târgu Mureș, Tecuci, Timișoara, Tulcea, etc. A quarter in northern Bucharest, near Colentina, is also named Ion Creangă. Creangă's name was assigned to several landmarks and institutions in post Soviet Moldova. Among them is the Ion Creangă Pedagogical State University, founded on the basis of Chișinău's normal school.

Тиісті әдебиет

Корина, Йордан. Креанга сөйлеуінің тілдік және мәдени ерекшеліктері. Ғылыми жинақ «INTERCONF» "Ғылым, білім, инновация: өзекті мәселелер мен қазіргі заманғы аспектілер" тақырыбындағы 1-ші халықаралық және практикалық конференция материалдары, Таллин, Эстония: Uhingu Teadus juhatus No. 2(38). 520–525 беттер. онлайн