Кіріспе

Жалпы заңды термин; "басқа айтылған сөздер"

Obiter dictum (көбінесе көпше түрінде қолданылады, obiter dicta) – латын тілінде "басқа айтылған сөздер" деген мағына беретін сөз тіркесі, яғни кез келген судья немесе арбитрдің заңдық пікірде "айтқанда" жасаған түсініктеме. Бұл ағылшын ортақ құқығынан туындаған ұғым, онда сот шешімі екі негізгі бөліктен тұрады: ratio decidendi және obiter dicta. Сот прецеденттері үшін ratio decidendi міндетті болып табылады, ал obiter dicta тек қана әсерлі.

Ұлыбританияда

Старе децисис доктринасы бойынша, obiter dicta құрайтын мәлімдемелер міндетті емес, бірақ Англия мен Уэльс сияқты кейбір юрисдикцияларда олар өте ықпалды болуы мүмкін. Мысалы, High Trees ісінде судья Дэннинг үй иесінің талабын қанағаттандырумен шектелмей, егер үй иесі соғыс жылдарындағы қарызды өндіруге тырысса, әділеттік оған кедергі келтіретінін қосты. Үй иесі ешқандай қарызды өндіруге ниеттенбегенін ескерсек, Деннингтің қосымшасы анық obiter болды, бірақ осы мәлімдеме уәдеге сүйенудің қазіргі қайта жаңғыруының негізіне айналды. Сол сияқты, Hedley Byrne & Co Ltd v Heller & Partners Ltd ісінде Лордтар палатасы, абайсыз дұрыс емес мәлімдемелердің талапты жоюға жеткілікті болғанына қарамастан, таза экономикалық зиян үшін талап тудыруы мүмкін деп мәлімдеді. Сондай-ақ, Scruttons Ltd v Midland Silicones Ltd ісінде Лорд Рид, келісімшарттың үшінші тараптарға қатысты еместігі туралы доктрина осы жағдайда стиведорларға босату шартының қорғанысын алуға мүмкіндік бермесе де, болашақта мұндай қорғаныс төрт талаптың (оның тізімінен өткен) орындалуымен тиімді болуы мүмкін деп ұсынды. Carlill v Carbolic Smoke Ball Company ісінде (тұтынушыға берілген нұсқаулар бойынша түтін шарларын қолданған әйел тұмау жұқтырғаннан кейін жарнамаланған сыйақыны талап етуге бола ма деген мәселе бойынша) Боуэн ЛЖ былай деді:

АҚШ-та

АҚШ Жоғарғы Сотының обітер диктасы әсерлі болуы мүмкін. Жоғарғы Сот тарихындағы бір мысал – 1886 жылғы Санта-Клара округі мен Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы компаниясы арасындағы сот ісі. Бас судья Моррисон Р. Уэйттің ауызша тартысқа дейін сот хатшысы жазған бір сөзі қазір заңгерлік тұлғалардың Он төртінші түзетуге сәйкес қорғалуға құқылы деген қағиданың негізін құрайды. Бас судья Уэйттің ескертуі міндетті прецедент болып табыла ма, жоқ па деген мәселе даулы, бірақ кейінгі шешімдер оны солай қарастырады. Басқа жағдайларда обітер дикта заңның болашақ істерде пайдалы болуы мүмкін түсіндірмесін ұсына алады, бірақ ол қолданылып отырған іске қатысы жоқ. Мұндай оқиғаның ең танымал мысалы – 1938 жылғы АҚШ-тың Каролин Продуктс Ко. ісіне жасалған атақты 4-ші түсіндірме, ол тиісті процестің көптеген заңдарды тоқтату үшін қолданылуына қарсы болғанмен, бұл шартты «негізгі құқықтар» мәселелерін қарастыратын заңдарды жою үшін қолдануға болатынын ұсынды. Бұл обітер дикта нәсілдік, діни және жыныстық дискриминация істерінде қатаң тексеру (кейіннен орташа тексеру) қағидасына әкелді деп есептеледі, бұл алғаш рет 1944 жылғы Корематсу АҚШ-қа қарсы ісінде айтылды. Корематсу АҚШ-қа қарсы ісінің үкімі 2018 жылғы Трамп Хавайға қарсы ісінде сол соттың өзінің обітер диктасында айыпталды.

Айырмашылық шешімдер немесе пікірлер

Бірге келмейтін шешімнің (Ұлыбритания мен Австралияда қолданылатын термин) немесе бірге келмейтін пікірдің (АҚШ соттарында қолданылатын термин) аргументтері мен негіздемелері де obiter dicta болып табылады. Дегенмен, егер сот бұрынғы шешімінің қате екенін анықтаса, оларды сілтемелеуге болады. Мысалы, АҚШ Жоғарғы Соты «Дагенхартқа қарсы» ісіндегі Оливер Венделл Холмс кішінің қарсылығын сілтемеледі, ол «Дарби Ламбер Ко.» ісінде «Дагенхартқа қарсы» шешімін күштен шығарғанда. «Шоу ДПП-ға қарсы» [1962] ісінде «Ледис Директориясының» (Лондондық әйелдердің қызметтері туралы нұсқаулық) баспашысы «қоғамдық моральға нұқсан келтіру үшін сөз байласу» қылмысы үшін айыпталды. Ол мұндай қылмыс жоқ екенін негізге ала отырып, шағымдануға тырысты. Лордтар палатасы шағымын қабылдамады, нәтижесінде жаңа қылмыс құрылды. Виконт Симондс былай деді: «Заң соттарында мемлекеттің моральдық игілігін сақтау және оны жаңалыққа және дайындықсыздыққа байланысты одан да құпия шабуылдардан қорғау үшін қалдық билік бар». Бірге келмейтін шешімде Лорд Рид: «Парламент – [жаңа қылмыстық заңдар жасауға] тиіс орын. Парламент баруға қорқатын жерге соттар асығуға тиіс емес» деді. Кейіннен Лорд Рид «Кнуллер ДПП-ға қарсы» ісінде бас судья болды, онда баспагерге «қоғамдық моральға нұқсан келтіру үшін сөз байласу» айыбы тағылды. Бұл істе Лорд Рид Шоу ісіндегі көпшілік шешіммен келіспейтінін айтты, бірақ нақтылық үшін Шоу шешімін күштен шығармауға бел буды.

Көрінеді

Obiter-ге ұқсас түсінік – semble (норманд француз тілінен "сияқты көрінеді"), бұл көрсетілген мәселе нақты емес немесе судьяның ғана пікірін білдіреді. Мысалы, Simpkins v Pays (1955) ісінде әже, немере қызы және жалдамалы тұрғын "Sunday Empire News" газетінде апта сайынғы бәйгеге қатысты. Әр апта сайын үш әйел бірлесіп болжам жасайды және әрқайсысы қатысу төлемақысына үлес қосады; алайда, купонға әжесінің аты жазылған. Әже 750 фунт стерлинг жүлде алды және оны қалған екеуімен бөлісуден бас тартты. Жалға алушы жүлде ақшасының үштен бір бөлігін талаппен сотқа жүгінді, бірақ Селлерс судьясы немере қыз да 250 фунт стерлинг алуға лайық екенін, тіпті ол сотқа қатыспағанмен де, semble деп қосты.