Моцарттың A мажордағы Кларнет концерті

Кіріспе

Моцарттың А мажорлы, К. 622 кларинет концерті кларинетші Антон Штадлер үшін 1791 жылдың қазан айында аяқталды. Ол үш бөлімнен тұрады, олар жылдам-баяу-жылдам ретімен кезегімен орындалады. Бұл шығарма композитордың қайтыс болуына бірнеше апта қалғанда аяқталды. Ол оның аяқталған соңғы туындысы болды және оны "қош ән" деп сипаттаған. Оның тұңғыш рет орындалған күні нақты белгісіз, бірақ 1791 жылдың 16 қазанында Прагада орындалған болуы мүмкін. Концерт бассет кларинетінде ойнау үшін жазылған, ол обыкновенный кларинетке қарағанда төмен ноталарды ойнай алады. Бірақ Моцарттың қайтыс болғаннан кейін, оны дәстүрлі аспаптарда орындауға мүмкіндік беру үшін сололық бөліміне өзгерістер енгізіліп жарияланды. Партитураның қолжазбасы жоғалып кетті, бірақ 20 ғасырдың соңынан бастап, көптеген орындаулар Моцарттың түпнұсқасын болжамды түрде қайта жасау арқылы бассет кларинеттерінде таныстырылды.

Тарих

Антон Штадлер, Моцарттың жақын досы, кларинетші-виртуоз және төменгі ноталардың кең ауқымы бар бассеттік кларинеттің негізін қалаушылардың бірі. Ол төменгі (жазылған) C нотасына дейін төмендейтін, ал стандартты кларинеттердегідей (жазылған) E нотасында тоқтамайтын аспапты ойлап тапты. Штадлер бассет-мүйізді де шебер орындады. Моцарт 1783 жылы осы аспап үшін, ал 1787 жылы бассеттік кларинет үшін музыка жазды. Соңғысы «Così fan tutte» (1789) операсының аспаптық құрамында қолданылды. 1791 жылдың қазан айының басында Моцарт әйеліне Прагадан «Стадлердің рондосын» аяқтағанын хабарлады. Концерт – Моцарт аяқтаған соңғы маңызды шығарма; Вольфганг Хильдешаймер оны композитордың «соңғы аспаптық туындысы және жалпы алғанда, соңғы аяқталған үлкен жұмысы» деп сипаттады.

Концерттің түпнұсқа қолжазбасы сақталмаған, ал басылған ноталар Моцарттың өлімінен кейін жарияланды. Композитордың қолымен жазылған жұмыстың жалғыз фрагменті – G тоналындағы бассет-мүйіз үшін жазылған ертерек нұсқаның бір бөлігі (K. 584b/621b). 1789 жылдың соңында жазылған бұл фрагмент, А кларинетіне арналған басылған нұсқадағы сәйкес бөліммен дерлік бірдей, бірақ әуендік желілер ғана толыққанды жазылған. Премьераның нақты күні белгісіз, бірақ бұл оқиға 16 қазан 1791 жылы Прагада өткен болуы мүмкін. Штадлер сол күні концерт берді, бірақ концерт бағдарламасы сақталмаған. Шығарманың бірнеше ноталары А кларинетінің дәстүрлі диапазонынан асып түседі, бірақ бассеттік кларинет – сирек кездесетін, арнайы жасалған аспап болды. Моцарттың өлімінен кейін шығарма жарық көрген кезде белгісіз аранжировщиктер төменгі ноталарды стандартты диапазонға ауыстырып, жаңа нұсқа жасады. Бұл өзгеріске наразылық білдірілді: «Allgemeine musikalische Zeitung» журналының бір рецензенты, көшірмелер жұмысты әдеттегі кларинеттерде орындауға мүмкіндік бергенімен, Моцарттың түпнұсқа нұсқасын жариялаудың дұрыс болар еді, ал түзетулерді кішірек ноталармен қосымша опция ретінде басып шығаруға болатындығын айтты. Кларнетші Алан Хакер 1969 жылы: «Егер түпнұсқа қолжазба жарияланған болса, өндірушілер мыңдаған бассеттік кларинеттер жасап сатар еді», – деді, бірақ қолжазба жоғалып кетті. Моцарттың әйелі баспагерге Штадлер оны жоғалтып алғанын, кепілге бергенін немесе ұрлап алғанын айтты. 1801 жылы үш баспа үйі – André, Sieber және Breitkopf & Härtel – жұмыстың басылымдарын шығарды, олардың барлығы стандартты кларинетке бейімделген солистік бөліммен. Кейбір нұсқалар 1790 жылдардағы Штадлердің аспабын көрсететін гравюраларға негізделген. Түпнұсқаның қайта құрылған нұсқасы алғаш рет 1951 жылы орындалды; Жири Краточвильдің реконструкциясын кларнетші Йозеф Януш орындады.

There is no surviving autograph for the concerto, and the printed score was published posthumously. The only relic of the work written in Mozart's hand is an excerpt of an earlier rendition written for basset horn in G (K. 584b/621b). This excerpt, dating from late 1789, is nearly identical to the corresponding section in the published version for A clarinet, although only the melody lines are completely filled out. The date of the first performance is not known for certain, but was probably on 16 October 1791 in Prague. Stadler gave a concert there on that day, but no programme survives. Several notes throughout the piece go beyond the conventional range of the A clarinet, but the basset clarinet was a rare, custom made instrument, and when the piece was published after Mozart's death, a new version was made by unknown arrangers, with the low notes transposed to regular range. Objections were raised to this: a reviewer in the Allgemeine musikalische Zeitung commented that although the transpositions made the work playable on normal clarinets, it would have been better to publish Mozart's original version, with the alterations printed in smaller notes as optional alternatives. The clarinettist Alan Hacker commented in 1969 that if the original manuscript had been published, "manufacturers would have made and sold basset clarinets by the thousand", but the manuscript was lost. Mozart's widow told a publisher that Stadler had either lost it, pawned it or had it stolen from him. In 1801 three different publishing houses – André, Sieber, and Breitkopf & Härtel – published editions of the work, all with the solo part adapted for the standard clarinet.|group=n The instrument was revived in the latter part of the 20th century: attempts were made to replicate the original version, and new basset clarinets have been built for the specific purpose of performing Mozart's concerto and clarinet quintet. Some have been based on 1790s engravings showing Stadler's instrument. The first performance of a reconstructed version of the original was in 1951; Jiří Kratochvíl's reconstruction was played by the clarinettist Josef Janouš.

Музыка

Қазіргі заманғы нұсқасы – А тонындағы соло кларнет, екі флейта, екі фагот, екі валторна және скрипкалар тобы үшін жазылған.

II. Адагио

Екінші бөлім, дөңгеленген екілік формада (яғни ABA'), D мажор тонында. Ол жеке орындаушының оркестрлік қайталаумен бірге бөлімнің негізгі тақырыбын орындауымен басталады: B бөлімінде жекелеген партия әрқашан ерекше көзге түседі, ол шалумо және кларьон тіркемелерін пайдаланады. Бүкіл туындының жалғыз нағыз каденциясы В бөлімінің соңында, A бөліміне қайта оралудың алдында пайда болады. B бөлімінде бассет кларнетінің ең төменгі ноталарын пайдаланатын келелі үлестер бар.