Кіріспе

Polygonum – қара бидай және түйеқұйлы тұқымдастар Polygonaceae тұқымдасына жататын шамамен 130 түрден тұратын гүлді өсімдіктер туысы. Көптеген жағдайда түйіндік және түйіндік шөп деп аталады (бірақ бұл атаулар Polygonaceae тұқымдасына жататын өсімдіктерге де қатысты болуы мүмкін). Орта ағылшын тіліндегі «Alphita» (1400–1425) шөптер сөздігінде бұл өсімдік «ars smerte» деп белгіленген. Туыстың шеңбері жөнінде әртүрлі пікірлер бар. Мысалы, қара бидай (Fagopyrum esculentum) кейде Polygonum fagopyrum ретінде осы туысқа қосылған. Бұрын Polygonella сияқты жеке туыстар Polygonum-ға біріктірілді, ал кейбіреулері бөлініп шықты. Бұл туыс негізінен солтүстік және орташа белдеулерде өседі. Түрлерінің құрамы әртүрлі – жатқан немесе тік өсетін, бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктерден кездеседі. Polygonum түрлері кейде адамдардың тағамы ретінде қолданылады, ал кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері оларды тамақтанады. Еуропа мен Солтүстік Америкада көптеген түрлері арамшөп саналады.

Сипаттама

Жанры тар түрде анықталғанда, Polygonum түрлері бір жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, сирек бұталы, көп тармақты сабақтарымен сипатталады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, көбінесе ұзындығы енінен артық, бірақ ұзындығынан кем. Оларда қабықша тәрізді окраясы (сабақ түйіндерін қоршаған қабықша) болады. Гүлдер әдетте екі жынысты, сирек бір жынысты, және бес (кейде төрт) тостаған жапырақшасы болады, сыртқылары ішкілерінен сәл өзгеше. Әдетте төрттен алтыға дейін аталық тозаңдықтары және үш (сирек екі) аналық тозаңдықтары болады. Жемісі үш қырлы.

Қайта жіктелген түрлер

Көптеген түрлер бұрын Polygonum туысына жатқызылған, бірақ қазір Polygonoideae кіші тұқымдасының басқа туыстарына көшірілді. Кейбір синонимдер төменде тізілген.

Fagopyrum түріне қайта жіктелген Polygonum түрлері

Polygonum fagopyrum L. қара бидай → Fagopyrum esculentum

Reynoutria болып қайта жіктелген Polygonum түрлері

Polygonum multiflorum Thunb. → Reynoutria multiflora
Polygonum cuspidatum Siebold & Zucc. – жапон түйіндігі → Reynoutria japonica
Polygonum sachalinense F. Schmidt – алып түйіндік → Reynoutria sachalinensis

Шешілмеген түрлер

Polygonum vaccinifolium Wall. – шешілмеген түр атауы. Persicaria vaccinifolia оның синонимі болуы мүмкін.

Қолданылуы

Бірнеше түрді пісіріп жеуге болады, мысалы, ашаршылық уақытында. "Мадимак" деп жергілікті жерде белгілі Polygonum cognatum түрі Түркияның орталық аймақтарында тұрақты түрде қолданылады.

Әдебиеттегі сілтемелер

Виктор Гюго "Күлкілі адам" атты еңбегінде Comprachicos (балаларды сатып алушылар) жасанды карликтер жасағанын жазды, олар "сәбилердің омыртқаларын жартас, құрлышұбар және тышқанның майымен майлап" және "карликтер, түйіншөп және ромашка шырыны" сияқты дәрі-дәрмектерді қолдану арқылы қалыптасты. Мұндай пайдалану идеясы Шекспирге де белгілі болды, Беатрис К. Отто "Жазғы түннің арманынан" мысал келтірді: