Кіріспе

Жаңа туған нәрестеге күтім жасау әдісі. Терімен теріге жанасуды қамтитын кенгуру анасының күтімі (КМК) – ерте туған немесе салмағы аз (ТЖС) нәрестелерге күтім жасау үшін қолданылатын шара. Бұл техника және араласу 2003 жылдан бері Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ұсынған, дәлелдерге негізделген ТЖС нәрестелеріне арналған күтім болып табылады. 2003 жылғы ДДҰ-ның «Кенгуру анасының күтімі» практикалық нұсқаулығында ДДҰ «Кенгуру анасының күтіміне (КМК) мерзімінен бұрын немесе салмағы аз сәбилерді туудан кейін мүмкіндігінше тезірек бастау керек» деп кеңес береді. Кардиопульмоналық мониторинг, оксиметрия, қосымша оттегі немесе мұрындық желдету (үздіксіз оң қысымды ауа жолы), көктамырлық инфузиялар және монитор сымдары КМК-қа кедеріс келтірмейді. Шын мәнінде, КМК-де болатын сәбилер апноэ мен брадикардияға аз бейім, ал оттегі қажеттілігі тұрақтанады. КМК нәрестеге, сондай-ақ нәрестенің күтіміне тікелей қатысатын отбасыға көптеген пайда әкеледі. Практикалық нұсқаулар үшін негіз болып табылатын мыңдаған ғылыми мақалалардың кең шолулары жарияланды. 1990 жылдардың ортасында ғылыми дәлелдерді алғашқы қарастыру дамыған және дамушы елдерде жүргізіліп жатқан зерттеулерді атап өткеннен кейін КМК зерттеулері экспоненциалды түрде өсті. Жүздеген ғылыми мақалаларды жүйелі түрде қарау КМК-ның ТЖС нәрестелерінің өлім-жітімге, ауру-сырқаулығына және өмір сүру сапасына тигізетін әсерін растады. 2016 жылы жарияланған рандомизацияланған бақыланатын сынақ бойынша, инкубатордағы ұқсас нәрестелермен салыстырғанда, туылғаннан бастап терімен теріге жанасуда физиологиялық тұрақтылыққа қол жеткізген нәрестелердің саны көбірек болды. 1994 жылы техникалық ресурстары жоқ ауруханадағы жағдайлар бойынша жасалған сипаттамалық зерттеу КМК-ның екі компонентін бағалады: стационарлық кенгуру позициясы және кенгуру арқылы тамақтандыру. Бұл мақала техникалық ресурстардың болмауы жағдайында стационарлық кенгуру позициясы мен тамақтанудың қабылданатын балама екенін көрсетеді. 2016 жылы «Төмен салмақты нәрестелердің ауру-сырқаушылығы мен өлім-жітімін азайту үшін кенгуру анасының күтімі» атты Кокрана шолуы жарияланды, онда 3042 ТЖС (туылғаннан аз салмақты) сәбилерді қамтитын 21 зерттеуден алынған деректер жиналды. Бұл шолу кенгуру күтіміне алынған нәрестелердің өлім, ауруханада жұқтыру және дене температурасының төмендеуі (гипотермия) қаупінің төмендегенін көрсетті; сонымен қатар, салмақ, бой өсуі және емізу деңгейі жоғары болды. Кенгуру күтімі нәрестелердің ұйқысын жақсартуға көмектеседі және көкпекке жақсы ем болуы мүмкін. Жақында жүргізілген жүйелі шолудан алынған деректер ресурстар шектеулі жағдайларда жаңа туған нәрестелерге арналған дәстүрлі күтімнің орнына кенгуру анасының күтімін пайдалануды қолдайды. 2017 жылғы зерттеу кенгуру күтімінің ерте туған нәрестелердің ата-аналарына психологиялық пайдасы зор екенін анықтады. Зерттеулер көрсеткендей, кенгуру күтімі ата-аналардың уайым-қайғысын азайтады. Бұл ата-аналардың неке жағдайына қарамастан, аналар мен әкелердің уайымдылық деңгейін төмендетті. Кенгуру күтімі ата-аналардың өздеріне сенімділігін арттырады. Кенгуру күтімін қолданған ата-аналар балаларына күтім жасау қабілеттеріне сенімді екенін көрсетті. Бұл емшек сүтіне де оң әсер етеді, себебі аналар ұзақ уақыт бойы көбірек сүт өндіреді.

Әкелер үшін

Ерте туған және толық мерзімде туған нәрестелердің екеуі де баланың әкесімен бірге өмірінің алғашқы апталарында SSC-ден пайда көреді. Жаңа туған сәби әкесінің дауысына үйренеді және әкемен байланыс нәрестенің жағдайын тұрақтандыруға және әке мен бала арасындағы байланысты нығайтуға көмектеседі деп саналады. Егер нәрестенің анасы кесарев тілімі арқылы босанса, ана есінен келгенше әкесі баланы SSC арқылы ұстай алады. Шолуды қарастырған зерттеушілер SSC-нің әкелерге де пайдалы екенін анықтады. Олардың қорытындылары: Үндістанға бағытталған Колумбиялық зерттеуде ерте туған нәрестелерге SSC жасаған әкелердің нәрестелеріне деген қамқорлық сезімі мен сезімталдығы жоғары болды. Әйел денесі вагинальды босануға дейін босану сағаттарында окситоцин өндіруді бастайды, бұл байланыс процесіне көмектеседі, ал авторлар SSC-нің кесарев тілімінен кейін ерекше маңызды болуы мүмкін деп санайды. Шындығында, әйелдер SSC-нің оларға нәрестелеріне жақындауға және олармен байланыс орнатуға көмектескенін айтты. "Мен баламды кеудеме жатқанда ол бірден тынығады. Бұл кесаревтің кезінде терімен теріге тиісумен байланысты ма, жоқ па, менің ойымша, солай" деген пікірлерді аналар жеткізді. Жаңа туған нәрестелер әкелерімен бірге SSC жасағанда аз жылайды және тез демалады. Кесарев тілімімен босанған әйелдердің ана сүтімен тамақтандыруға бейімділігі төмен, ал тамақтандыруға бейім әйелдерде емізуде қиындықтар көбейеді. Алайда, шолу көрсеткендей, дереу немесе ерте SSC сәтті тамақтандыру мүмкіндігін арттырады. Сүті аз аналарға SSC-ні көбейту ұсынылады, өйткені ол жиі тамақтандыруды ынталандырады және сүт шығару рефлексін күшейтеді, бұл денеге көбірек сүт өндіруге көмектеседі.

Ауырсынуды басу

SSC аурулы процедуралар кезінде нәрестелердің ауырсынуын басуға тиімді. Медициналық ем шараларын жүргізу кезінде аналар мен басқа адамдар SSC қолдануда ешқандай айырмашылық байқалмайды.

МКК мидың дамуына әсер ететін нейроқорғаушы құрал ретінде

Кенгуру қорының зерттеу тобы Колумбия және Канада университеттерімен серіктестік құрып, 20 жыл бұрын КМК алған нәрестелердің рандомизацияланған тобының 70% -ын құрайтын 200-ге жуық ересек адамды анықтап, олармен байланыс орнатты. Топ нейрофизиология және нейросуреттеудің қима кесіндік бағалауын жүргізіп, нейропсихологиялық тесттер жинағын қолданды. Бұған дейін жарияланған нәтижелер КМК-ні ерте туған баланың дамымаған миы үшін нейропротективті препарат ретінде қарастыру қажеттігін көрсетіп тұр. КМК көп сенсорлық стимуляцияны (олфакторлық, естімелік, тактильдік, сезімталдық және проприоцептивтік) қамтамасыз етеді, бұл дамымаған мидың ең қолайлы жағдайда өсуіне және байланыс құруына мүмкіндік береді.

Мекемелер үшін

Кенгуру күтімі көбінесе ауруханада жату мерзімінің қысқаруына, қымбат медициналық технологияға деген қажеттіліктің азаюына, ата-аналардың белсенді қатысуы мен оқыту мүмкіндіктерінің артуына, сондай-ақ медициналық қаражатты тиімді пайдалануға әкеледі.

SSC-ге қосымша дәлелдемелер

Жаңа туған барлық нәрестелердің денсаулығына SSC-нің әсері туралы бірқатар ерте зерттеулер бар. Эфиопияда жүргізілген тағы бір кездейсоқ бақылау сынағында, SSC алты сағаттан бұрын басталғанда өмір сүру көрсеткіші жақсарды. 1990 жылдары зерттеулер толық мерзімде туған нәрестелердің аналарымен бірге SSC-ге жатқандағы туа біткен мінез-құлықтарының бірнешеуін байқауға бастады. 2011 жылғы бір зерттеуде туған кездегі тоғыз мінез-құлық тізбегі сипатталды: туған кездегі жылау, сергіп алу, ояну және көздерін ашу, белсенділік (ана мен емшекке қарау, тамырлау, қолды ауызға жеткізу, дыбыс шығару), екінші сергіп алу кезеңі, емшекке қарай итерілу, емшекке тию және жалау, емшекке сүт сору және соңында ұйықтау. Бұл "сезімтал кезең" аналар мен нәрестелердің бірге және тығыз байланыста болғанда бір мезгілде өзара әрекеттесу үлгісін дамытуға бейімдеуге немесе дайындауға көмектеседі деп саналады. Анасының денесіне жабысып, бірден емшекке іліккен нәрестелер ана сүтімен тиімдірек тамақтануы мүмкін. Бұл бала күтімі үлгісі батыстық жаңа туған нәрестелерді күтіп-бағу бөлімдерінің әдеттегі процедураларынан едәуір өзгеше болғанымен, екеуі де өзара қарама-қарсы емес, және 200-ден астам жаңа туған нәрестелерді күтіп-бағу бөлімінде кенгуру күтімі қолданылады деп есептеледі. Бір зерттеуде АҚШ-тағы жаңа туған нәрестелерді күтіп-бағу бөлімдерінің 82%-ы кенгуру күтімін қолданатыны анықталды. Кенгуру күтімінде нәресте тек кішкентай бешпет пен бас киім киеді және ең жоғары SSC-мен ата-ананың көкірегіне иілген (ұрықтық поза) күйде жатқызылады. Нәресте ересек адамның жалаңаш денесін айналдыратын орамамен бекітіледі, бұл нәрестеге дұрыс қолдау мен орналасуды қамтамасыз етеді (иілуді сақтайды), қысым нүктелері немесе бүктемелерсіз тұрақты ұстау және ауа ағынынан қорғау (терморегуляция). Егер суық болса, ата-ана алдымен ашық жейде немесе ауруханалық көйлек киіп, нәрестеге жамылғы жаба алады. Тығыз орау нәрестені ынталандыру үшін жеткілікті: ата-ананың тыныс алуы мен көкірек қозғалысынан болатын вестибулярлық ынталандыру, ата-ананың дауысынан және тыныс алу мен жүрек соғуының табиғи дыбыстарынан болатын есту ынталандыруы, ата-ананың терісіне тию, орама және нәрестені ұстауға деген табиғи бейімділік. Бұл ынталандырулардың бәрі нәрестенің дамуы үшін маңызды. "Туған кездегі кенгуру күтімі" нәрестені туғаннан кейін бір минут ішінде және алғашқы тамақтандыруға дейін анасымен бірге кенгуру күтіміне жатқызады. Американдық педиатрия академиясы өмірін сақтауды қажет етпейтін нәрестелер үшін бұл тәжірибені ең аз бұзушылықпен ұсынады. Нәрестенің басын туғаннан кейін бірден кептіріп, содан кейін анасының көкірегіне шапқымен жатқызады. Өлшемдер және т.б. алғашқы тамақтандырудан кейін жүргізіледі. АҚШ-тың Кенгуру күтімі институтының мәліметінше, сауыққан нәрестелер анасы мен нәрестесі ана сүтімен толыққанша қоректенгенше және туғаннан кейінгі физиологиялық жағдайдан қалпына келгенше үш ай бойы SSC әдісін сақтауы керек. Ерте туған нәрестелер үшін бұл әдісті тәулік бойы немесе кемінде бір сағаттық сеанстар бойы (бір толық ұйқы циклының ұзақтығы) қолдануға болады. Оны нәресте тұрақтанған кезде бастауға болады, яғни туғаннан кейін бірнеше сағаттан, күндерден немесе апталардан кейін. Кенгуру күтімі бала тасудан өзгеше. Кенгуру күтімінде ересек адам мен нәресте терімен теріге және көкірекпен көкірекке жақындасады, нәрестенің орнын иілгіш орамамен бекітеді және ол алты айға дейін мерзімінен бұрын туған нәрестелерге және үш айға дейін толық мерзімде туған нәрестелерге дамуды қамтамасыз ету үшін қолданылады. Бала тасу кезінде ересек адам мен бала толық киінген, бала ересек адамның алдында немесе артында болуы мүмкін, оны көптеген түрлі тасымалдағыштармен және сүйекшелермен жасауға болады және оны көбінесе нәрестелермен және кішкентай балалармен жүзеге асырады.

Негізгі себептері

Приматтарда ерте ССК – жалпы репродуктивті мінез-құлықтың бір бөлігі, ал ерте айырылу ерте дамуға зиянды әсерін тексеру үшін зерттеу әдісі ретінде қолданылады. Зерттеулерге сәйкес, барлық сүтқоректілер үшін аналық орта (немесе күтім көрсететін орын) барлық физиологиялық қажеттіліктерді реттеудің (гомеостаз) басты шарты болып табылады, ал анасының қатысуы болмаса дисрегуляцияға және қиын жағдайларға бейімделуге алып келеді. Клиникалық медицинада КМК ана мен сәбиді айыруды талап ететін жаңа технологиялармен бірге қолданылады. Дегенмен, SSC инкубатордан гөрі ғылыми тұрғыдан негізді болуы мүмкін. Қалған барлық қолдау технологияларын өте кішкентай салмақтағы сәбилерге ССК кезінде күтім көрсетудің бір бөлігі ретінде ұсынуға болады және олар жақсы нәтижелер береді. Ғылыми негіздемеге сүйене отырып, айырылудың зиянды әсерлерінен (Бергман Curationis) сақтану үшін SSC дереу басталуы тиіс деп ұсынылады. Сыныптау және зерттеу мақсатында дұрыс анықтау үшін ССК-ны сипаттайтын келесі аспектілер ұсынылған: Басталу уақыты (туғаннан бастап минуттар, сағаттар), идеалды жағдай – айырылудың болмауы. ССК дозасы (күнделікті сағаттар немесе күндізгі пайызбен), идеалдысы >90%. Ұзақтығы (туғаннан бастап күндер немесе апталармен өлшенеді), ең жақсысы – сәби бас тартқанға дейін. Қауіпсіз техника обструктивті апноэге жол бермейтініне кепілдік беруі керек. Ананың жеткілікті демалуы үшін, тыныс алу жолдары қауіпсіз ашық болуы және арнайы киіммен ананың терісіне жақын ұсталуы қажет, осы шаралар ДДҰ нұсқауларында сипатталған. Бірақ, бұл жағдайдың ең маңызды белгісі – терімен теріге жанасу (SSC, кейде STS). Бұл «теріге тигізу» терминімен синонимді қолданылады. Кенгуру аналарды күту қозғалысының негізін қалаушылардың бірі Нильс Бергман, SSC – күтімнің өзі емес, күтім көрсететін орын болғандықтан, SSC-ны қалаулы термин деп санайды. КМК – ДДҰ анықтаған күтімнің кең ауқымды жиынтығы. KMC бастапқыда тек кішкентай салмақтағы және ерте туған нәрестелерге күтім көрсетуге қатысты және үш негізгі компонентті қамтитын күтім стратегиясы ретінде анықталды: кенгуру позициясы, тамақтану және шығару. Кенгуру позициясы – ана мен сәби арасындағы тікелей жанасу, бірақ оған әке, басқа отбасы мүшесі немесе орынбасар да кіре алады. Сәбиді көкірекке тік ұстап, тыныс алу жолдары қауіпсіз әдіспен бекітілуі керек. (ДДҰ анықтамасына қарамастан, КМК термині жиі SSC-ны білдіру үшін қолданылады). Кенгуру тамақтануы – тек ана сүтімен тамақтану, қажет болған жағдайда қосымша қолдаумен, бірақ ақыр соңында тек ана сүтімен тамақтануға қол жеткізу мақсатында. Кенгуру арқылы шығару – сәбидің анасы баласын емшектей бастағаннан және барлық негізгі күтімді өзі қамтамасыз ете алатыннан кейін үйге ертерек жіберуді білдіреді. 1985 жылы Колумбияда бұл үйде пайдалану үшін оттегі баллондарымен бірге салмақтары шамамен сондай болатын; себебі ауруханадағы тығыздық инкубатордағы үш сәбидің өлімге әкелетін инфекцияға шалдығуына мүмкіндік беретін. Бұл процестің маңызды бөлігі – мұқият бақылау және күнделікті келуге қол жеткізу.

Тарих

Сәбиге теріден теріге қарай күтім жасаудың алғашқы мысалы – инуит әйелдерінің дәстүрлі киімі, амаути, артында үлкен қалтасы бар, онда сәби анасының жалаңаш арқасына жақын отыратын. Осы теріден теріге қатынасу тәсілі әлемнің көптеген мәдениеттерінде де кездеседі. Швециядағы Питер де Шато 1976 жылы ана мен сәбидің "ерте байланысын" зерттеуді алғаш рет сипаттады, бірақ мақалаларда бұл SSC екені нақты көрсетілмейді. Клаус пен Кеннелл АҚШ-та ана мен баланың ерте байланысына қатысты осыған ұқсас жұмыс істеді, бұл жұмыс аналық-балалық байланыс аясында жақсы танымал. "Теріден теріге қатынасу" термині алғаш рет 1979 жылы Томсон қолданды және оның негізі де Шатоның еңбегі болды. Кенгуру анасының күтімі Колумбияның Богота қаласында басталды. Рей Санабрия мен Мартинес Гомес 1981 жылы испан тілінде нәтижелерін жариялады және Рей Санабрияның 1978 жылы Колумбияда жасаған "Кенгуру анасының күтімі" түпнұсқа терминін қабылдауға шешім қабылдады. Триестте өткен кездесуде "Кенгуру анасының күтімі" халықаралық желісі (INK) құрылды және әр екі жылда семинарлар мен конференцияларды өткізіп келеді. Триесттен кейін Fundacion Canguro-ның қолдауымен кездесулер әлемнің әртүрлі елдерінде екі жылда бір рет ұйымдастырылды. Олар: Богота, Колумбия, 1998 ж.; Йогиакарта, Индонезия, 2000 ж.; Кейптаун, Оңтүстік Африка, 2002 ж.; Рио-де-Жанейро, Бразилия, 2004 ж.; Кливленд, АҚШ, 2006 ж.; Уппсала, Швеция, 2008 ж.; Квебек, Канада, 2010 ж.; Ахмадабад, Үндістан, 2012 ж.; Кигали, Руанда, 2014 ж.; Триест, 2016 ж.; Богота, 2018 ж.; Манила, 2020 ж. (виртуалды); және Мадрид, Испания, 2022 ж. Осы семинарлардың нәтижелері бойынша мақалалар жарияланды, соңғысы 2020 жылы жарық көрді. Бұл кездесулерді бейресми басқару комитеті үйлестіреді: (әліпбилік тәртіппен, қазіргі уақытта) Нильс Бергман, Адриано Каттанео, Натали Шарпак, Хуан Габриэль Руиз, Керстин Хедберг Ныквист, Очи Ибе, Сьюзан Людингтон, Сокорро Мендоза, Мантоа Мокрахан, Кармен Паллас, Режан Тессье және Рекха Удани. Сьюзан Людингтон INK атынан "KC BIB" (библиография) жүргізеді, ол KMC-ге қатысты барлық жариялымдардың толық тізімін жасауға тырысады. Бұл 120 диаграмманы талдау арқылы нақты нәтижелерді жинақтап, жіктеледі. Халықаралық кенгуру күтімі туралы хабардарлық күні 2011 жылдан бері әлем бойынша 15 мамырда атап өтіледі. Бұл күні жаңа туған нәрестелерді күтімге алу, босанғаннан кейінгі кезеңде, босандыру және үш айға дейінгі сәбилерді қабылдайтын аурухана бөлімшелерінде кенгуру күтімін кеңейтуге арналған.

Қоғам және мәдениет

Халықаралық кенгуру күтімі туралы хабардарлық күні, кейде Дүниежүзілік кенгуру күтімі күні немесе жай ғана Кенгуру күтімі күні деп аталады, 2011 жылдан бері 15 мамырда тойланады. Бұл күні кенгуру күтімі/аналық күтімді (SAC) жаһандық деңгейде кеңейту үшін хабардар ету, білім беру және мерекелеу шаралары ұйымдастырылады. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі денсаулық сақтау мамандары, ата-аналар және еріктілер нәрестелерге, ата-аналарға және қоғамға жалпы пайдасын тигізу үшін кенгуру күтімі практикасын жақсартуға қолдау көрсетеді. Дүниежүзілік ерте туу күні жыл сайын 17 қарашада ерте туу туралы хабардарлықты арттыру және ерте туған нәрестелер мен олардың отбасыларының әлемдік мәселелерін көтеру үшін атап өтіледі. Бұл күні сондай-ақ Кенгуру күтімі (КМК) және ерте туу, сондай-ақ отбасыға бағытталған күтім туралы да сөз болады.