Кіріспе

Роберт Андерсон Гувер (24 қаңтар 1922 – 25 қазан 2016) – американдық әуеші, сынақшы-ұшқыш, ұшу нұсқаушысы және рекордтарды жаңартқан авиашоу шебері. Гувер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-әуе күштерінің құрамында «Спитфайр» ұшақтарын ұшқан, 1944 жылы Франция жағалауында атып түсірілген. Ол бір жылдан астам уақыт неміс тұтқын лагерінде болды, соңынан қашып, ұрланған жау ұшағымен қауіпсіз жерге ұшып кеткен. Соғыстан кейін ол АҚШ Әуе күштері мен азаматтық сынақшы-ұшқыш ретінде жұмыс істеді, 1947 жылы Чак Йегердің «Bell X 1» үстінкү дыбыстық ұшуына сүйемелдеді, ал Корея соғысы кезінде «North American Aviation» ұшу нұсқаушысы болды. Ол авиашоу пилоты ретінде танымал, 50 жылға жуық уақыт бойы ұшып, 1999 жылы зейнеткерлікке шықты. «Пилоттардың пилоты» деп аталатын Гувер қазіргі заманғы акробатикалық ұшуды революциялады және көптеген авиациялық орталарда барлық уақыттағы ең ұлы ұшқыштардың бірі деп есептеледі. Ол «Құрметті ұшу айқасы» мен «Райт ағайлар» мемориалдық жүлдесін алды, 1988 жылы Ұлттық авиациялық даңқ залына, ал 1992 жылы Ғарыш авиациялық даңқ аллеясына енгізілді. 2013 жылы «Flying» журналы оны «51 Авиациялық батыр» тізімінде 10-шы орынға қойды. Ол Теннесси Ұлттық гвардиясына қатысып, АҚШ Армиясының ұшқыш даярлығына жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гувер Касабланкаға жіберілді, онда оның алғашқы маңызды міндеті – қызметке дайын жиналған ұшақтарды ұшуға сынау болды. Кейіннен ол Сицилиядағы 52-ші истребитель тобына жіберілді. 1944 жылдың 9 ақпанында 59-шы миссиясы кезінде оның жұмыс істемейтін «Mark V Spitfire» ұшағы Зигфрид Лемке, «Jagdgeschwader 2» пилоты Фёкке Вулф Fw 190 ұшағымен Оңтүстік Франция жағалауында атып түсірілді және ол тұтқынға алынды. Ол 16 ай бойы Германияның Барт қаласындағы «Stalag Luft 1» тұтқын лагерінде болды. Бір түні лагерьдегі жағдайларға байланысты бірнеше мың тұтқын қатысқан тәртіпсіздік пен төбелес болды. Гувер осы мүмкіндікті пайдаланып, Дуайт Эйзенхауэр одақтастардың жылдам ілгерілеуіне байланысты тұтқындардың қашуын тоқтатуға бұйрық бергеніне қарамастан, қоршаудан өтіп қашып кетті. Оған тағы екі тұтқын қосылды, олар бірге топырақ жолмен неміс шаруа қожалығына жетті, онда жалғыз әйел ашқан үш еркекке тамақ берді. Олар кетіп бара жатқанда Гувер оған американдық армияға алдағы апталарда беруге арналған хат жазды, ол үш адамға көмектескенін және оған мейірімділікпен қарауын сұрады. Әйел үш адамға бірнеше қосымша дорбасы бар тапанша да берді. Содан кейін олар велосипедтер сатып алып, бірнеше шақырым жол жүріп, көрінбейтін әуежайға жетті. Ұшқыш болған Гувер ұшақтарды тексеруге кірісті, бірақ олардың барлығы зақымдалған және ұшуға жарамсыз болып көрінді. Соңында ол Focke Wulf Fw 190 барлау ұшағын тапты, ол аздап зақымдалған, бірақ толық отын багы бар еді. Неміс механиктері үштікті тосып, тоқтауды талап етті, бірақ Гувер зерттеп жатқан ұшақтың қозғалтқышын іске қосуын талап еткенде, оған бірден қару бағытталды. Ұшақ қозғалтқышы іске қосылғаннан кейін Гувер келісімге келді, өйткені ұшақта тек бір адамға орын бар, қалған екі тұтқын қашып кету үшін қаруды сақтайды. Ол тіпті ұшу-қону жолына қарай да қозғалмады, жай ғана газды басып, бірден алаңға шығып, ұшып кетті. Ол парашютсіз болды және жау ұшағымен одақтастардың желісіне қарай ұшып бара жатқанда, американдық немесе британдық истребитель пилоты үшін оңай нысана боларына көз жеткізді. Ол одақтастар аумағына аман-есен жеткенін білудің жолын да таппады, ол Голландияның жел тегершіктерін іздеп, оларды көргенде қонуды білді. Нидерланды арқылы Зюдер-Зееге ұшып келгеннен кейін ол жел диірмендерін көріп, далаға қонды, сол кезде оны ашуланған голландиялық шаруалар қоршап алды, олар неміс тұтқынын ұстаған сияқты ойлады. Ақырында британдық жүк көлігі келіп, Гувер өзінің кім екенін түсіндірді. Соғыстан кейін ол Дейтон қаласына жақын Уилбур Райт алаңында ұшу сынағын өткізуге тағайындалды. Сол жерде ол Чак Йегерге таңғалып, онымен дос болады. Кейінірек Йегерден үн кедергісін бұзған алғашқы ұшу «Bell X 1» үстінкү дыбыстық ұшуы үшін ұшқыш ұжымына кімді қалайтынын сұрағанда, ол Гуверді атады. Гувер Йегердің «Bell X 1» бағдарламасындағы қосалқы ұшқышы болды және «Mach 1» ұшуы кезінде «Lockheed P 80 Shooting Star» ұшағымен Йегерді қуып ұшты. Сондай-ақ, ол «Mach 1» ұшуының 50 жылдығына арналған «General Dynamics» F 16 Fighting Falcon ұшағымен ұшты. 1948 жылы Гувер әуе күшінен азаматтық жұмысқа орналасты. «Allison Engine Company» компаниясында қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін ол «North American Aviation» компаниясында сынақ / демонстрациялық ұшқыш болып жұмыс істеді, осылайша ол Корея соғысында ұрыс миссияларын ұшатын ұшқыштарға «North American F 86 Sabre» ұшағымен бомбалауға үйретті. Кореядағы алты аптасы ішінде Гувер жау территориясының үстінен көптеген бомбалау миссияларын орындады, бірақ әуедегі ұрысқа қатысуға рұқсат алмады. 1950 жылдары Гувер әрекеттегі, резервтік және Ұлттық әуе гвардиясының бөлімшелеріне сапар шегіп, ұшақтардың мүмкіндіктерін ұшқыштарға көрсетті. Гувер «North American FJ 2 Fury», «F 86 Sabre» және «North American F 100 Super Sabre» ұшақтарында ұшу сынақтарын жүргізді. 1960 жылдардың басында Гувер ел бойынша авиашоуларда «North American P 51 Mustang» ұшағын ұшқызып жүрді. «Hoover Mustang» (тіркеу нөмірі N2251D) 1962 жылы «North American Aviation» компаниясы «Dave Lindsay's Cavalier Aircraft Corp.» компаниясынан сатып алынған. Екінші «Mustang» (N51RH), кейін «Ole Yeller» деп аталған, 1971 жылы «North American Rockwell» компаниясы бұрынғы ұшақтың ауадағы жазабас оқиғада жойылғаннан кейін алмастыру үшін «Cavalier» компаниясынан сатып алынған. Гувер «Mustang» және кейіннен «Aero Commander» ұшақтарын 1990 жылдарға дейін жүздеген авиашоуларда көрсетті. 1997 жылы Гувер «Ole Yeller» ұшағын өзінің жақын досы Джон Бэглиге (Рексбург, Айдахо штаты) сатты. «Ole Yeller» әлі де жиі ұшып жүреді және Рексбургтегі «Legacy Flight Museum» базасында орналасқан. Гувер құрлықтық, биіктікке көтерілу және жылдамдық рекордтарын жаңартты және Орвилл Райт, Эдди Рикенбакер, Чарльз Линдберг, Джимми Дулиттл, Чак Йегер, Жаклин Кокран, Нил Армстронг және Юрий Гагарин сияқты ұлы авиаторларды жеке таныды. 1969 жылы Гувер «Society of Experimental Test Pilots» (SETP) президенті болды, сонымен қатар ол 1950 жылдардың басынан бері Чарльз Линдбергпен жеке дос болды, ол осы уақытқа дейін «Мырза Шварц» деген псевдонимді қолданған. Гувер Линдбергті «Beverley Hilton» қонақүйіндегі SETP жылдық симпозиумы мен банкетіне қатысуға шақырды, оны өзінің қонағы ретінде алып келді. Торлық үстелде оларға әлі карантинден шыққан «Аполлон 11» миссиясынан кейін Нил Армстронг қосылды. Гувер Линдберг пен Армстронгты таныстырды, бұл баспасөз бен қатысушыларды таң қалдырды, соның салдарынан Гувердің әйелі Коллинмен екеуінің суреті көптеген басылымдарда жарияланды. Оқиға туралы әңгіме 2014 жылы шыққан «Flying the Feathered Edge: The Bob Hoover Project» деректі фильмінде Гувердің өзі айтқан. Гувер азаматтық авиашоу карьерасымен танымал болды, ол «Aero Commander's Shrike Commander» ұшағының мүмкіндіктерін көрсету үшін жұмысқа алынған кезде басталды, бұл екі поршенді бизнес-ұшақ көлденең пішініне байланысты тұрақсыз репутацияға ие болды. Гувер ұшақтың күшін көрсетті, оны роллдерге, тізбекке және басқа да маневрлерге салып, көптеген адамдар басшылық ұшақтарымен байланыстырмайтын нәрселерді көрсетті. Соңғы нүкте ретінде ол екі қозғалтқышты да өшіріп, ұшу-қону жолына қайтатын бағытта тізбек және сегіздік бұрылыс жасады. Қону кезінде ол бірінші дөңгелекке қонды, содан кейін біртіндеп екіншісіне көшті. Қону-қону жолынан шыққаннан кейін ол қозғалтқыштарды қайта іске қосып, тұраққа қайтып келді.

Еңбек жолының аяқталуы

Оның әуе шоуындағы акробатикалық мансабы 1999 жылы аяқталды, бірақ 1990-шы жылдардың басында ФАА-ның Хувердің медициналық куәлігін алып тастауынан бастау алған, Федералды авиация басқармасымен (FAA) медициналық куәлігіне қатысты туындаған мәселелермен сипатталды. Куәлігінен бұрын Хувер Калифорния жағалауында North American T-28 Trojan ұшағының қозғалтқышында ауыр ақауларға тап болды. Торранс, Калифорнияға қайтып келе жатып, ол газды, жанар май қоспасын және винтті үздіксіз реттеу арқылы қозғалтқышты ара-арасында іске қоса алды. Ұшақ жерге қонған сәтте қозғалтқыш тоқтады. Хувер осы қиын жағдайды табысты басқару арқылы ФАА-ны өзінің қабілетін жоғалтпағанына көндіруге болатынына сенді. Осы аралықта Хуверге Австралияның авиациялық органынан ұшқыш куәлігі мен медициналық анықтама берілді. Біраз уақыттан кейін Хувердің АҚШ-тағы медициналық куәлігі қайта жаңартылды және ол 1999 жылы зейнетке шыққанға дейін бірнеше жыл американдық әуе шоуларына қатысты. 77 жасында Хувер өзін әлі де қабілетті деп сезінді және зейнетке шыққаннан кейін ФАА медициналық тексеруден өтті, бірақ әуе шоуларына сақтандыру рәсімдемеуге мүмкіндік таппады. Ол бірнеше жыл бойы әуе шоуларының демеушілік келісімдері арқылы тегін сақтандыру алғанмен, 1999 жылы өзінің қаржысынан төлеуге мәжбүр болды және 2 миллион доллардан кем сақтандыру таба алмады. Оның соңғы әуе шоуы 1999 жылдың 13 қарашасында Люк әуе базасында өтті. Оның әйгілі Shrike Commander ұшағындағы соңғы рейсі 2003 жылдың 10 қазанында Флорида штатының Лейкленд қаласынан Вашингтондағы Смитсонов әуе және ғарыш мұражайына, ұзақ жылдан бергі досы Стив Клеггпен бірге жасалды. Хувер зейнетке шыққаннан кейін оның Shrike Commander ұшағы Вирджиния штатының Даллес қаласындағы Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының Стивен Ф. Удвар Хази орталығында қойылды. 2007 жылы Хувер Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайының Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына енгізілді.

Өлім

Ол 2016 жылғы 25 қазанда Лос-Анджелестегі үйінің жанында 94 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. 2016 жылғы 18 қарашада Калифорниядағы Ван Нюис әуежайында Боб Гуверді еске алу және өмірін тойлау рәсімі өтті. Бұл шараны әуеде акробатикалық шеберлікпен көзге түскен Шон Д. Такер және әлемге танымал ұшқыш Клей Лэси ұйымдастырды. Мемориалға шамамен 1500 отбасы мүшесі мен досы қатысты, олардың арасында голливуд актері және ұшқыш Харрисон Форд, кинопродюсер Дэвид Эллисон, Джимми Дулиттлдің немересі Джона Дулиттл және тағы да басқалар сөз сөйледі. Шара АҚШ Әуе күштерінің салтанатты эскортының отбасыға АҚШ туын табыстауымен аяқталды, осы кезде үш топ ұшақтармен көрсетілім өтті. Алдыңғы топқа Гувер әуе шоуларында ұшқан ұшаққа ұқсас Rockwell Sabreliner, АҚШ Әуе күштерінің "Thunderbirds" акробатикалық тобынан екі F-16 Fighting Falcon және Канада Корольдік Әуе күштерінің "Snowbirds" акробатикалық тобынан Canadair CT-114 Tutor кірді. Екінші топта Lockheed Martin F-22 Raptor және екі F-86 Sabre ұшақтарымен USAF Heritage Flight көрсетілді, ал үшінші және соңғы топта Екінші дүниежүзілік соғыстың төрт ұшақтық құрамынан тұратын эскадрилья ұшты, соңғы нотада "Taps" орындалғанда P-51 "Ole Yeller" жоғалған адамдар құрамында көтерілді.

Құрметтер мен марапаттар

Гувер қазіргі заманғы әуе акробатикасының негізін қалаушылардың бірі саналды және генерал Джимми Дулиттл оны "көшкенге дейін өмір сүрген ең ұста шебер ұшқыш" деп сипаттады. Ол сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Көк періштелер" әуе акробатикалық тобының, АҚШ Әуе күштерінің "Thunderbirds", Канадалық күштердің "Snowbirds", Америкалық ұрысшы эйс қауымдастығының және алғашқы "Eagle Squadron" құрамының құрметті мүшесі болды, сондай-ақ Американдық ұрысшы ұшқыштар қауымдастығынан "Құрмет белгісі" сыйлығын алды. Гувер 2006 жылы "Авиацияның тірі аңыздары" ұшу бостандығы сыйлығын алды, ал келесі жылы ол "Боб Гувер ұшу бостандығы" сыйлығы деп атау өзгертілді. 2007 жылы ол Смитсоновтың Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының кубогын алды және Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайының Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына енгізілді. "Flying" журналы 2013 жылы Гуверді "Авиацияның 51 батыры" тізімінде 10-шы орынға қойды. Боб Гувер атындағы академия да оның құрметіне аталды, ол 2017 жылы Шон Такер құрған және тәуекелге ұшыраған жасөспірімдерге арналған қайырымдылық білім беру және авиациялық бағдарлама болып табылады, оны негізінен жергілікті Калифорния мектеп округі және Харрисон Форд қолдайды. 2017 жылдың 11 наурызында 2017 жылғы АҚШ Әуе күштері академиясының танысу кешінде Гувер 2020 жылғы USAFA курсының үлгісі ретінде жарияланды.

Қауырсынды ұшатын

Хувердің ондаған жылдар бойы жасаған революциялық ұшулары 2014 жылы Ким Фурст түсірген "Қанатты шетке ұшу: Боб Хувер жобасы" атты деректі фильмінің негізін құрайды. Фильмнің тұсаукесері 2014 жылдың шілдесінде EAA AirVenture Oshkosh конвенциясында өтті. Харрисон Форд пен Шон Такер авиацияның алға басушысы Хувер туралы деректі фильмді жасайды. Фильм Нил Армстронгтың Хувердің ұшу шеберлігіне арнаған құрметімен басталады және Берт Рутан, Дик Рутан, Кэрролл Шелби, Джин Сернан, "Құрмет ордені" иегері полковник Джордж Е. "Бад" Дей, Клей Лейси және Хувердің өзі де фильмде көрінеді. "Қанатты шетке ұшу" жобасы үш жылға созылды және Хувердің Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі алғашқы ұшқыштық сабақтарынан бастап, соғыстағы және соғыстан кейінгі сынақ ұшқышы және әуе шоуының аңызы ретіндегі мансабын қамтиды. Фильмнің ресми премьерасы 2014 жылдың тамызында Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы Ветерандар ескерткіш залында Род-Айленд халықаралық кинофестивалі аясында өтті. 2015 жылы фильм "аэроғарыш тарихын сақтаудағы үздіклігі" үшін Ұлттық авиациялық даңқ залынан Комбс Гейтс сыйлығын алды.

Құрамында:

Ұшақ отынын құюға арналған жабдықтарда қолданылатын "Хувер соқпағы" жалпақ, кеңейген түрінде жасалған. "Hoover ring" орнатылған бензинмен жұмыс істейтін ұшақтың май құю мойнына оны енгізу мүмкін емес, осылайша жанармай бакінің қателікпен реактивті отынмен толуына жол берілмейді. Бұл жүйеге осы ат Гувердің ұшу кезінде екі қозғалтқышы істен шығып, ауыр жарақат алғаннан кейін берілген. Тергеу көрсеткендей, ұшаққа май құюшылар штурвалды басқаратын Shrike ұшағын ұқсас турбовинттік модельмен шатастырып, жанармай бактерін авиабензиннің орнына реактивті отынмен толтырған. Ұшақтың ұшу-қону жолағына дейін жүріп, ұшып кетуіне жететіндей авиабензин отын жүйесінде болды, бірақ содан кейін реактивті отын қозғалтқыштарға сорылып, олардың тоқтауына себеп болды. Гувер жазылғаннан кейін, Ұлттық әуе тасымалы қауымдастығы, Жалпы авиация өндірушілер қауымдастығы және басқа да авиациялық ұйымдардың қолдауымен және қаржыландыруымен жаңа типтегі соқпақты пайдалануды кеңінен насихаттады. АҚШ-тағы федералдық үкімет ережелерімен реактивті отын құю жабдықтарында осы соқпақтың болуы міндетті.