Кіріспе

Бутанның Біріккен Ұлттар Ұйымының 193 мүше мемлекетінің 54-імен және Еуропалық Одақпен дипломатиялық қарым-қатынасы бар. Бутанның осындай қарым-қатынастардың шектеулі саны, оның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерімен ресми қарым-қатынастың жоқ болуы – мемлекеттегі шетелдік ықпалды шектеуге бағытталған, саяси оқшаулану саясатының бір бөлігі болып табылады. Бұл позиция Үндістанмен тығыз қарым-қатынас арқылы қорғалады, бұрын Бутан қорғауға алынған мемлекет деп есептелген. 1971 жылы Үндістанның демеушілігімен Бутан Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылып, сыртқы қатынастарын дамытуға кірісті. 1981 жылы Бутан Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банкке, ал 1982 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен ЮНЕСКО-ға қосылды. Сонымен қатар, ол Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық ұйымының (SAARC) белсенді мүшесі болып табылады. Қазіргі таңда Бутан 45 халықаралық ұйымның құрамына кіреді. 2008 жылы қабылданған Бутан Конституциясының 20-бабына сәйкес, Бутанның сыртқы қатынастары Друк Гьялпоның қарауында болады, ол Атқарушы биліктің – атап айтқанда Премьер-министрдің және Ленгье Чжунтшогтың басқа министрлерінің, оның ішінде Сыртқы істер министрінің кеңесіне сүйенеді.

Бангладеш

Бангладеш – Тымпу қаласында тұрақты елшіліктері бар үш елдің бірі. Бутан 1971 жылы Бангладеш тәуелсіздігін алғаш мойындаған ел болды. Екі мемлекет Гималай тауларында су электр станцияларын салуға, сондай-ақ Бангладеш порттары арқылы еркін сауданы және транзиттік тасымалды дамытуға келісті. Олар су ресурстарын басқару саласында да ынтымақтастық жасайды. Бутан мен Бангладеш екеуі де SAARC және BIMSTEC мүшелері.

Қытай

Бутанның солтүстік көршісі – Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасы жоқ, және ол екі Қытайдың екеуін де мойындамайтын немесе олармен қарым-қатынас жасайтын сирек елдердің бірі. 1950 жылы Тибеттің басылып алынуынан бері Бутан мен ҚХР арасындағы шекара жабық, бұл босқындардың көптеп келуіне әкеп соқты. Шекара әлі де нақты белгіленбеген; 1961 жылы Қытай дәстүрлі шекараны өзгертетін карта жариялады. Содан бері шиеленіс азайды, әсіресе 1998 жылы Қытай мен Бутан арасындағы шекаралық бейбітшілік және тыныштық туралы келісімге қол қойылғаннан кейін. Ресми дипломатиялық қарым-қатынас болмаса да, Бутан 2000 жылдан бері Макаода, ал 2004 жылдан бері Гонконгта құрметті консулдықтарын ұстап тұр. 2005 жылдың соңында Бутан ҚХА әскерлері Бутан аумағында жолдар мен көпірлер салып жатыр деп мәлімдеді. Бутанның Сыртқы істер министрі Ханду Ванчук бұл мәселені Бутан парламентінде көтерілгеннен кейін Қытай билігімен талқылады. Жауап ретінде Қытай Халық Республикасы Сыртқы істер министрлігінің өкілі Цин Ганг шекараның даулы екенін және екі тараптың дауды бейбіт және достық жолмен шешу үшін жұмысын жалғастырып жатқанын айтты. Бутанның «Кюенсел» газеті Қытайдың шекарадағы талаптарын күшейту үшін бұл жолдарды пайдалануы мүмкін екенін хабарлады.

Үндістан

Тарихи тұрғыдан алғанда, Үндістанмен тығыз байланыс орнаған. 1865 жылы Бутан мен Британдық Үндістан арасында алғашқы достық шартына қол қойылды. Бутан монархияға айналғанда, Британдық Үндістан оны бірінші болып мойындады және 1910 жылы шартты жаңартты. Бутан Үндістанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы ел болды және 1949 жылы жаңа үкіметпен ескі шартты жаңартты, онда Үндістан Бутанға сыртқы қатынастарда көмек көрсететіні айтылды. 2007 жылдың 8 ақпанында Бутан королі Джигме Кхесар Намгьел Ванчук тұсында Үнді-Бутан достық шарты маңызды өзгерістерге ұшырады. 1949 жылғы шарттың 2-бабында: «Үндістан Үкіметі Бутанның ішкі басқару ісіне араласпауға міндеттенеді. Өз кезегінде Бутан Үкіметі сыртқы қатынастар мәселелерінде Үндістан Үкіметінің кеңесіне басшылық етуге келіседі» делінген. Жаңартылған шартта бұл былай деп жазылған: «Бутан мен Үндістан арасындағы берік достық және ынтымақтастық байланысын сақтай отырып, Бутан Корольдігі мен Үндістан Республикасы Үкіметтері ұлттық мүдделеріне қатысты мәселелер бойынша тығыз ынтымақтастық жасайды. Ешбір үкімет өзге мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі мен мүдделеріне зиян келтіретін қызметтерді өз аумағында жүргізуге жол бермейді». Жаңартылған шартта сондай-ақ кіріспе бөлімінде «Бір-бірінің тәуелсіздігіне, егемендігіне және аумақтық тұтастығына деген құрметін растайды» деген қағида да енгізілді, бұл бұрынғы нұсқада болмаған. 2007 жылғы Үнді-Бутан достық шарты Бутанның тәуелсіз және егемен мемлекет ретіндегі мәртебесін нығайтады. Сонымен қатар, Бутан мен Үндістан үкіметтері арасында екіжақты келісім бар, онда екі елдің азаматтары бір-бірінің елдеріне виза мен паспортсыз еркін саяхаттауға құқылы.

Израиль

Бутан мен Израиль 2020 жылы ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, ынтымақтастықтың басты салалары экономикалық, технологиялық және ауыл шаруашылығының дамуы болып табылады.

Непал

Непал мен Бутан 1983 жылы қарым-қатынас орнатқан. Алайда, 1992 жылдан бері Бутаннан келген босқындарды қайтару мәселесіне байланысты Непалмен қарым-қатынас шиеленісіп кетті.

Филиппин

Филиппин мен Бутанның әлі ресми қарым-қатынастары жоқ. Филиппин Бутанмен диалог жүргізу үшін Үндістанның Нью-Дели қаласындағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Филиппиннен көптеген сенаторлар мен белгілі тұлғалар Бутанға сапар шекті және Бутанның ұлттық бақыт индексін Филиппинде де қолдануды жақтады, оның ұлтты құру, қоршаған ортаны және мәдениетті сақтау, сондай-ақ адам құқықтарын қорғаудағы тиімділігін атап көрсетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының төзімділік жөніндегі жаһандық чемпионы, филиппиндік сенатор Лорен Легарда екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға ұмтылып келеді. 2014 жылдың қыркүйек айында Бутанның Премьер-Министрі Филиппинге және Манила қаласындағы Азия Даму Банкінің бас кеңсесіне келді. 2018 жылы Филиппин Бутанның ғарыш бағдарламасын дамыту мақсатында инженерлерін Бутанның астанасына жіберді, оның іске қосылуы мамыр айында жоспарланған.

Оңтүстік Корея

Бутан мен Оңтүстік Корея 1987 жылдың 24 қыркүйегінде ресми қарым-қатынас орнатты. Оңтүстік Корея 1987 жылдан 2012 жылға дейін Бутанға барлығы 6,21 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Кореяға импорт шамамен 382 000 доллар, ал Бутанға импорт шамамен 3,27 миллион доллар құрады.

Түркия

Екі ел 2012 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Бутан мен Түркия Нью-Делидегі тиісті елшіліктері арқылы ынтымақтасады. 2018 жылы екі ел арасындағы сауда айналымы 1,58 миллион АҚШ долларын құрады (Бутан экспорты/импорты: 1,48/0,1 миллион АҚШ доллары). Бутан Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкілдігі арқылы өкілдік етеді, ал қазіргі уақытта Бутан үшін Нью-Делидегі АҚШ елшілігі аккредиттелген.

Ұлтаралық мәселелер

Бутан басқа елдермен трансұлттық мәселелер негізінде қарым-қатынас жасайды. Осы мәселелердің ішінде экстрадиция, терроризм және босқындар мәселелері бар. Бутан заңы шектеулі дәрежеде Бутанның ресми өкілдігі жоқ елдермен ынтымақтастық үшін құқықтық негіздерді қамтамасыз етеді.

Ұстап беру

Бутанның патшалыққа және одан қылмыскерлерді экстрадициялау бойынша заңмен бекітілген саясаты бар. Кез келген мемлекет, ресми қарым-қатынасы бар-жоқ екеніне қарамастан, Бутанға қашқан күдіктілерді экстрадициялауды сұрай алады. Экстрадициялау туралы заң мемлекеттерден айыпталушы туралы “барлық қажетті дәлелдер мен ақпаратты” ұсынуды талап етеді, одан кейін Корольдік үкімет өз дискрециясымен мәселені Бутанның Жоғарғы сотына жіберуі мүмкін. Сот, одан кейін шақыру қағазы немесе ордер шығарып, тергеу жүргізіп, дәлелдер жинап, күдіктіні ең көп дегенде 30 күнге ұстауға құқылы. Сонымен қатар, Корольдік үкімет мәселені Бутанның соттарына Бутан аумағында сотталу үшін жіберуі мүмкін. Бутан келісім-шарт жасасқан мемлекеттерде жасалған қылмыстар үшін, сондай-ақ басқа мемлекеттерде жасалған және Бутанға қайтаруға әкелген қылмыстар үшін жаза тағайындайды. Қылмыстардың ауырлығы кесте және екі бөлімнен тұратын сынақ арқылы анықталады: экстрадицияға жататын қылмыстар – тізімде көрсетілген (мысалы, кісі өлтіру, ұрлық, жалған жасау, контрабанда) немесе Бутанда он екі айдан астам мерзімге бас бостандығынан айырумен жазаланатын қылмыстар. Бутандағы барлық ауыр қылмыстар үшін кем дегенде үш жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Корольдік үкімет немесе оның соттары адамды саяси қылмыс жасады деп тапса, Бутан экстрадиция сұранысын қабылдамайды. Басқа елдер де лагерьлерде қоныстандыру бағдарламаларын іске асырып жатыр. Норвегия бұған дейін 200 бутандық босқынды қоныстандырды, ал Канада 2012 жылға дейін 5000-ға дейін қабылдауға келісім берді.