Кіріспе

Англиядағы өзен

Өзеннің сағасына жақын соңғы бөлігі солтүстікке қарай бағытталды, өйткені XIII ғасырдан кейін Ұлы Оуз Кингс-Линндегі жаңа сағаға бағытталды. 1751 жылы Парламент актісінің нәтижесінде өзен сағасынан Нарбороға және, мүмкін, Батыс Акраға дейін кеме жүзуге жарамды болды. Деңгейдің өзгеруін басқару үшін он бір қақпалы шлюз және бір фунт кілт (немесе қақпалы шлюз) пайдаланылды. 1846 және 1848 жылдар аралығында Кингс-Линнен Дерехамға дейінгі темір жол ашылғаннан кейін өзенді пайдалану жылдам төмендеді. 1884 жылы өзенді Нар өзенінің су бұру басқармасы өз бақылауына алды және Кингс-Линндегі тыңайтқыш зауытының оңтүстігінде кеме қатынасына жарамсыз шлюз салынғанда кеме қатынасына тыйым салынды. Ұлы Оузбен тоғысатын жерге жақын жерде жақында жаңа шлюз салынды. Өзен бірнеше ғасырлар бойы көптеген диірмендерді қуаттандыру үшін қолданылған. Олардың бесеуінің ғимараттары немесе қалдықтары әлі көрінеді, ал кейбіреулерінде әлі де бастапқы жабдықтар бар. Нарбороу сүйек зауытының жолмен қатынасы болмаған, киіт аулау өнеркәсібінен және Гамбургтегі зираттардан сүйектер баржамен жеткізіліп, сүйек ұнына айналдырылған. Өзенді басқармаға алған кезде диірмен жабылып, жағада тек диірмен дөңгелегі қалды. Өзен – ұзақ биологиялық ерекше ғылыми маңызы бар аймақ.

Бағыт

Өзеннің бастауы Титтлшаллдан оңтүстік-батысқа қарай 61 метрлік контурға жақын жатқан бор таулы жерлердегі бұлақтардан басталады. Бастапқыда ол шығысқа қарай ағып, содан кейін оңтүстікке қарай Милехамның батысына қарай B1145 Литчем жолының астынан өтеді. Батысқа қарай бұрылып, Литчамның оңтүстігінен өтеді және Лексем Холлдағы көлдердің қатарына кіреді, онда оған Броуд Уотер қосылады. Лексем Холл – 1700 жылы салынған I дәрежелі үлкен сарай. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қонысты әскер басып алды, ал үй мен үй қатты зақымдалды. Оны 1946 жылы Уильям Фостер сатып алды, ол оны сәулетші Джим Флетчер Уотсонның көмегімен біртіндеп қалпына келтірді. Үйге кірмесе де, бақтар жыл бойына белгілі бір демалыс күндері жұртшылыққа ашық. Батыс жаққа қарай жалғасып, өзен Батыс Лексем Холл көлдеріне жетеді. Ол А1065 жолының астынан өтіп, Эмануэльс Коммон арқылы ағып кетуден бұрын, Литтл Дунхэмнен солтүстікке қарай ағатын өзенмен қосылады. Ньютон ауылынан өзен ағып өткенде, сумен жұмыс істемейтін Ньютон диірменінен өтеді. Акре қамалына жеткенде 30 метрден төмен түседі. Өзен енді кеңірек болып, бұралып өседі. Ол Оңтүстік Акре залында, үлкен фермалық үйдің 16-шы ғасырдан басталған бөліктері, одан кейін Касл Акре Коммоннан өтеді, ал Биг Вудта бірнеше көл бар. Ағаш түбінде диірмен орналасқан. Негізгі арна мен диірменнің айналма жолы Фордста кіші жолды кесіп өтеді. Батыс Акрада өзен Августин монастырының қалдықтары мен Нарфорд залынан кейін Нарфорд көлі арқылы өтеді. Зал I дәрежелі болып табылады және оны 1690 және 1704 жылдар аралығында Норфолктегі Салл Эндрю Фонтайн салған. 1830 жылдары кеңейтілді. Өзен Нарбороның солтүстігіне өтеді, онда көлдер мен балық фермасы бар. A47 Нарбороу айналма жолы, Нарбороуға астауындағы негізгі жол сияқты, Линн және Дерехам темір жолы Нарбороудың батысына қарай өтеді, бірақ ол қазір бұзылған. Өзеннің ұзындығының көп бөлігін аңғармен бірге жүрген ұзақ қашықтыққа арналған Nar Valley Way жолы енді өзен жағалауымен жүреді. Өзеннің келесі бөлігімен көптеген су бұрғылары байланысты, ал басқа Августин монастырының қалдықтары орналасқан Абби фермасынан өткеннен кейін өзен екі жағында да су тасқыны бар. Нар аңғары жолы оңтүстік жағалаудан солтүстікке қарай жағалаудың басында өтеді. Өзеннің басталуында балшықты топырақтан жер бетінен ағып шығады, бірақ бұл Литчамның шығысындағы сазды су деңгейіндегі бұлақтармен толықтырылады, олар тез ағып жатқан сазды өзенді жасайды. Жаңбырдың суы қайыңнан өткен сайын тазартылады, ал бұлақ суы, мөлдір, сілтілі және әрқашан салқын, өзенге қайың ағысының сипаттамасын береді. Осы себепті бүкіл өзен ерекше ғылыми қызығушылыққа ие деп танылған, бұл Ұлыбританияда осындай атауға ие болған он сазды өзеннің бірі. 2011 жылы Nar Environment Agency Англия мен Уэльстегі ең жақсы жетілген өзендердің бірі ретінде танылды және тізімде жетінші орын алды. Тарихи тұрғыдан алғанда, арнаны түз, терең және кең ету үшін, алдымен кеме қатынасы үшін, кейіннен жер суларын ағызу үшін, мұндай іс-әрекетке әкелетін тіршілік ортасының жойылуын ескермеді. Су тасқыны жағалаулары арнадан әрі қарай орналасу арқылы және су тасқыны алабында жасанды бұрандалар жасау арқылы кейбір жақсартулар жасалды. Жануарлардың өтуіне кедергі келтіретін құрылыстар, мысалы бөгеттер, мүмкіндігінше алынып тасталды. Басқа да жетістіктерге "Ауыл шаруашылығын топыраққа бейімдеу" бағдарламасы арқылы қол жеткізілді. Өзенде Шығыс Англияда өте сирек кездесетін теңіз көбелектері мекендейді, ал оның жағалауында су құстары мен семіргіштер жиі кездеседі. Өзенде немесе оның бойында өсетін 78 түрлі өзен өсімдіктері анықталды, оның ішінде оңтүстік батпақ орхидеясы бар, ал табылған жәндіктерге 12 түрлі құмырсқалар жатады. Құстар популяциясының құрамына сұр құс, балықшы, қамыс құс, саз және батпақ құстар кіреді. Бұл оқиғаның нақты күні белгісіз, бірақ 1236 жылы Литтлпортта су тасқыны болғаннан кейін болған деген дәстүр бар. 1751 жылы Кингс-Линн, Нарфорд, Нарборо, Сваффэм және Касл-Акр тұрғындары парламенттен өтініш білдірген кезде, өзенді кеме қатынасы үшін жақсартуға өкілеттіктер алынды және оларға жұмысты рұқсат ету үшін Парламент актісі берілді. Өзенді Батыс Акраға дейін кеме жүзуге жарамды етуді көздеген жоспарларға қарсылық болған жоқ. Комиссия мүшелері тағайындалды, олардың тоғызы саңылаулар салу, кедергілерді жою және сүйрейтін жолдар жасау арқылы өзенді жақсартуға келісе алды. Бұл ретте Setchey көпірінен жоғары жүретін тауарларға ғана салық салынатын болады, ал ойын-сауық кемелері салықтан босатылды. Құстар мен балықты аулауға арналған мылтықтар мен торларды тасымалдауға тыйым салынды, ал комиссия жұмысты қаржыландыру үшін ақша қарызға ала алады, салық түсімдері кепіл ретінде қызмет етеді. Бастапқыда белсенділік күшті болды, комиссия Джон Арам мен Лэнгли Эдвардсты жұмыстың жобасын жасау және құнын бағалау үшін маусым айында 1751 жылы сұрады, ол орындалды. Олар өзеннің кейбір бөліктерін каналдауды ұсынды және жеті бөгет және бір тоқтау шлюзі қажет екенін айтты. Батыс Акра көпіріне жақын үлкен бассейн салынады. 1757 жылға дейін ешқандай шара қабылданбады, осы жылы қазынашы тағайындалды. Ол жазылушыларды іздеді, олар салық түсімдерін алады, ал Лэнгли Эдвардс жұмысты жүргізуге тағайындалды. Навигация 10 тоннаға дейін сыйымдылыққа ие лихтерлерге жарамды болады, ал шлюздер бір лихтерді сыйымды етеді. Эдвардс құны 2500 фунт стерлинг болатынын бағалады, бөгеттердің әрқайсысы 50 фунт стерлинг тұрады. Эдвард Эверард, Кингс-Линннен келген саудагер, және Роберт Кроу, Сваффэмнен келген джентльмен, жұмысты қаржыландыру үшін 2600 фунт стерлинг ұсынды, ал Эдвардсқа келісім-шарт берілді. Ол 1757 жылдың қыркүйек айының соңында басталды және оны бір жылда аяқтау керек болды. Жұмыс аяқталғанша оған жалақы төленбеді. Бір жыл өтті, және 1900 фунт стерлинг жұмсалғанмен, жұмыс аяқталған жоқ. Аяқтау мерзімі 1759 жылдың 1 қаңтарына, содан кейін 15 ақпанға ауыстырылды, одан кейін Эдвардс жұмыс аяқталғанша аптасына 20 фунт стерлинг айып төлейтін болды. Қосымша екі бөгет қажет болды, комиссия Эдвардс төлеуі керек деп ойлады. Ол шағымданып, жұмысты аяқтауға, есептерін ұсынуға және шағымын негіздеуге 3 тамызға дейін уақыт берілді. Жұмыс осы мерзімге дейін аяқталды, бірақ екі бөгетті кім төлегені белгісіз.

Операция

Комиссия мүшелері 1760 жылы Сетчи өзенін Ұлы Уз өзенімен ең қысқа жолмен байланыстыратын жаңа канал құру үшін Парламент Актісін қолдануды қарастырды. 1761 жылдың наурыз айында аяқталған жарты жылдық жол ақысы 59 фунт стерлингке тең болды және 26 фунт стерлинг пайда әкелді. Жол ақысы бастапқы актіде рұқсат етілген ең жоғары шекке дейін көтерілді, ал кеңсе қызметкерінен жол ақысын жекеменшікке беруді қарастыру сұранып, осылайша оның жиналуын қаржыландыру қажеттілігінен құтылуға тырысты. Осы кезде комиссия мүшелерінің қызығушылығы төмендеген сияқты, және басқа кездесулер тіркелмеді. Пастор Генри Спилман 1770 жылға дейін су жолына қатысты құқықтарды сатып алды және меншік иелері мен жазылғандардың жалғыз өкілі болды. Ол комиссия мүшелерінің 3500 фунт стерлинг қарыз алғанын және үстеме пайызымен оған тиесілі қарыздың 4718 фунтқа жеткенін мәлімдеді. Су жолының кейбір бөліктері қолдануға жарамсыз болды, және комиссия мүшелері өз міндеттерін орындамаған деп есептеді. Ол жақсартуға 800 фунт стерлинг жұмсалатын Парламенттің екінші Актісін алды. Ол су жолына жұмыстың және актіні алудың құнын жабу үшін 1345 фунт стерлинг қарыз берді, бұл оның бар қарызына қосылып, бес пайыздық үстеме пайызымен өседі. Актіде құлыптар жоғарғы және төменгі қақпалармен жабдықталуы керек екендігі, оларды фунттық құлыптарға айналдыруы керек екендігі көрсетілгенімен, тек Эдвардстың Нарбороу қаласының A47 тас жолы астында орналасқан қақпа шлюзі осылай салынды. Жоғарғы 5 мильдік (8 км) бөліктегі он тірек деңгейді 30 футқа (9 м) көтерді. Тоғыз тірек гильотин тәрізді қақпадан тұрды, ал Жоғарғы Бонемиллдегі тірек митра тәрізді қақпалармен жабдықталды. Шлюздердің ені 3 метрден сәл артық болды, және Нарбороудан жоғары құрылысқа қатысты ешқандай дәлел табылмаса да, оның Батыс Акра көпіріне жеткені мүмкін. Сондай-ақ, Вормегей және Блэкборо Приориындағы салалар кеме жүруге қолайлы болған деп есептеледі. Нарбороудағы кемежай туралы жазбалар негізгі жүктердің көмір, бидай, сыра және ағаш болғанын көрсетеді. 1815 жылы Вормегей маңындағы аудандарды кептіру және жақсартуға байланысты Парламенттің тағы бір Актісі қабылданды. Бұл Нар өзенін тереңдетуге, кеңейтуге және түзулетуге мүмкіндік берді. Құлыптарды инженерлік техникалық маман бақылауы керек еді, ал жөндеу жұмыстары шыршаның орнына еменнен жасалуы керек еді. Жұмыс салдарынан жоғалған жол ақысын өтеуге де ережелер енгізілді.

Құлдырау

XIX ғасырдың ортасына қарай Нарбороудағы кемежайға ие болған, бизнесіне көмір мен астық сатуды қамтитын Марриот ағайындары кеме қатынасын да бақылады. Олар жергілікті жер иелерімен бірлесіп, Кингс-Линнен Дерехамға дейінгі Линн және Дерехам темір жолының салынуына қарсы тұрды. Бірақ олардың күш-жігері сәтті болмады, 1846 жылы темір жол Кингс-Линнен Нарбороға дейін, ал 1848 жылы Дерехамға дейін ашылды, содан кейін өзендегі сауда төмендеді. 1881 жылы қабылданған Нар аңғарының суару схемасы бойынша Парламент актісінде, кеме қатынасын сақтау қажеттілігін жою туралы бап болды. 1884 жылы Ескі Нар таяз шлюзінің құрылысы Кингс-Линн өзеніне қайықтардың кіруіне кедергі келтірген кезде Нарбороға қатынайтын кемелер тоқтатылды. Өзеннің Friars Fleet деп аталатын соңғы бөлігі 1932 жылға дейін Кембридж газ зауытынан Батыс Норфолк фермерлерінің тыңайтқыш зауытына газ суын жеткізу үшін бу тіркегіштері мен баржалар пайдаланды. Зауыттың оңтүстігінде Ескі Нар таяз шлюзінің су есіктері тасқын судың арнадан жоғары көтерілуіне кедергі келтірді. Boal Quay деп аталатын кемежайға жағалау кемелері және арнада тоқтаған балық аулау қайықтары қызмет көрсетті. Бұл бөлімдегі үлкен иілімді кесіп өтетін Кингс-Линн портының теміржол тармағы алынып тасталғаннан кейін, өзен Оузеге жақын жаңа шлюзге бағытталды, бірақ иілімнің үштен екі бөлігі тасқын суға кіретін құыс ретінде сақталды. Су тасқынының қаупін азайту үшін 2001 жылы Нар мен Оузе су тасқынынан сақтау арнасы арасында су тасқынын бағыттау арнасы салынды, олар ең жақын жерде қиылысады. Электр моторларымен басқарылатын шлюз су тасқынының қорғаныш жағасында салынды, ал жаңа арна Сэдлбоу көпірінен жоғары орналасқан Су тасқынынан сақтау арнасына қосылады.

Ұсыныстар

Өзеннің соңғы бөлігін қайтадан кеме жүзуге қолайлы ету жоспарлары болған, бұл Кингс-Линнен Ұлы Узге дейінгі толқынсыз су жолын құру жобасының бір бөлігі еді, соған Боал-Кейдегі марина және соңғы шлюздің жанындағы теңіз шлюзі кірді. Бұл қаланың оңтүстігі үшін жоспарланған әлдеқайда ірі жаңарту жобасының бөлігі болар еді, және өзен Ұлы Узаның су тасқынынан сақтау арнасымен байланыстырылатын болды, ол қазір А47 тас жолының оңтүстігінде аяқталады.

Су бұру

Өзеннің көп бөлігі негізгі өзен ретінде жіктеледі, сондықтан ол Қоршаған орта агенттігінің жауапкершілігінде. Нарбороудан төмен өзен, су тасқынына қарсы жағалаулармен шектелгендіктен және су деңгейі айналасындағы жерлерден жоғары болуы мүмкін болғандықтан, таулы аймақтан су тасымалдаушы рөлін атқарады. Сондықтан, осы жерден өзенге гравитациялық түрде су ағызу мүмкін емес, ал 25,6 шаршы миль (66 км²) аумақты Оузе, Полвер және Нардың шығыс ішкі су бұру басқармасы (IDB) басқарады. Олар су тасқыны қаупін азайту үшін су бұру арналарын және сорғы станцияларын күзетеді. Олардың жауапкершілігіндегі жердің 87 пайызы ауыл шаруашылығы жерлері. Бұл аймақты сумен қамтамасыз ететін су жиналатын алап әлдеқайда үлкен – 46,89 шаршы миль (121 км²), өйткені су оның шеттеріндегі биік жерлерден ағып түседі. Аймақ төменде жатқандықтан, дренаждық арналардың желісі үлкен су бұру арналарына құяды, ал IDB негізгі өзендерге суды төгу үшін жеті сорғы станциясын күзетеді. Олардың алтауы Полвер, Нар аңғары, Милл-Фен, Моу-Фен, Чейн-Бридж және Сэддлбоуда орналасқан. Пунни дренажы бұрын Кингс-Линдегі гравитациялық шлюзге ағып келген, бірақ Оузеге суды төгу үшін қайта бағытталды. Полвер дренажы өзеннің оңтүстік жағымен өтеді және Оузеге жалғасады, онда сорғы станциясы бар. Пунни дренажы өзеннің солтүстігіне қарай ағып, Сетчей маңында солтүстікке бұрылады. Бұрын ол 1884 жылғы шлюзден жоғары орналасқан Нардың астынан өтетін сифонға дейін жеткен. Сифонның ішкі жағында орналасқан үш сорғыдан тұратын жаңа сорғы станциясы тәулігіне 76 миллион галлон (345 миллион литр) су соруға қабілетті. Бұл конструкцияда қажетті сорғылардың көлемін азайту үшін сифонды бұзатын клапандар қолданылады, демек, энергия тұтынуы төмендейді. Жобаның құны 5,5 миллион фунт стерлинг болды және 2006 жылдың қыркүйегінен бастап 18 айлық кезеңде жүзеге асырылды, бұрын Railtrack-пен екі жылдық келіссөздер жүргізілгеннен кейін теміржолдың астындағы туннельдің жобасын мақұлдауға қол жеткізілді. 2 км жаңа дренаж құбыры салынды және 2 км ескі дренаж құбыры қайта жаңартылды. Жобаның қиындығы Нар өзенінің ерекше ғылыми маңызы бар аумағында орналасқандығында болды, сондықтан оны Natural England мақұлдауы қажет болды. Жұмыстар барс, су құстары және басқа да жануарларға тигізетін әсерді азайту үшін шағын бөліктермен жүргізілді. Бастапқы бағыттың соңғы бөлігі, Нар өзенінің астындағы сифоннан Ұлы Оузеге дейін, содан бері Nar Ouse жаңарту аймағы арқылы өткендіктен, толтырылды, ал қалпына келтірілген жерге салынған алғашқы ғимарат - St Michael's Primary School болды. 2001 жылы су тасқынынан сақтану арнасын салу, артық суды Оузеге төгу, су тасқынына қарсы жағалауларды көтеру және су тасқынынан сақтау аймағын ұйымдастыру, үлкен жобаның бір бөлігі болды. Батыс Акре диірмені төрт қабаттан тұратын ғимарат болды, төменгі қабаты кірпіштен, жоғарғы қабаттары ағаштан салынған. Оның шатырына үй қосылған. Диірменнің жер қабаты 15 ғасырдан бастап салынған және Батыс Акре аббаттығынан алынған материалдардан салынған болуы мүмкін. Су дөңгелегі төрт жұп ұсақтағыш тасты қозғалтқан, бірақ кейінірек екі жұп қолданылды. Төрт дөңгелекті бірдей уақытта жұмыс істеуге мүмкіндік беретін төрт деңгейлі тас қозғалтқыш 1950 жылдары ғимарат зерттелген кезде фрезерлік машиналардың керемет мысалы ретінде аталып өтті, бірақ ол 1959 жылы қауіпсіз емес деп танылғандықтан бұзылды. Үйі әлі де сақталған. Нарбороу диірмені 1780 жылы салынған үш қабаттан тұратын үлкен ғимарат болды. Чарльз Тайсен 1845 жылы оған қосымша салды, бірақ жеткілікті негіздер жасауға тырыспады, нәтижесінде 1980 жылы шатыры құлап кетті. 1887 жылы диірменнің алдында моторлық үй болған, бірақ ол диірменшінің үйіне айналды. Қосымшаның құлауынан кейін, қалған ғимаратты тұрақтандыру үшін он үш 50 фут (15 м) қазық қолданылды. 14 фут (4 м) су дөңгелегі төрт жинақ диірмен тастарын, кейіннен алты жинаққа дейін қозғалтқан көлденең білікті қозғалтты. Диірмен 1950 жылдардың басында жұмысын тоқтатса да, көптеген механизмдері сақталған. Нарбороу сүйек диірмені өзен бойында төмен орналасқан және оған жол болмаған, өйткені сүйектер қайықпен жеткізілген, ал ұнтақталған сүйек ұны қайықпен әкетілген. Ол 19 ғасырдың басында салынды және жергілікті мал сою орындарынан алынған сүйектерді, Кингс-Линн кит аулау индустриясынан алынған кит сүйектерін және Гамбургтегі зираттардан алынған сүйектерді ұнтақтау үшін пайдаланылды. Диірмен 1884 жылы немесе одан кейін жұмысын тоқтатты, өйткені Нар аңғарының су бұру басқармасы өзен аузына жақын шлюз салды, бұл қайықтардың өзенді пайдалануына кедерілді. Осыған қарамастан, дөңгелек әлі де жағалаудың қарсы бетіндегі ерекше белгі ретінде сақталған. Соңғы диірмен Пентниде орналасқан және бастапқыда жақын жердегі монастырьға тиесілі болған. Монастырь жойылғаннан кейін, ауыл біртіндеп Нарбороуға қарай жылжыды, диірменді оқшау қалдырды және ол 19 ғасырда қолданыстан шықты. Қалдықтары оның ақ кірпіштен салынғанын көрсетеді, ал 19 ғасырдан қалған сауда анықтамалары диірмен жұмысын тоқтатқаннан кейін ол паб ретінде пайдаланылғанын көрсетеді.

Су сапасы

Қоршаған орта агенттігі Англиядағы өзен жүйелерінің су сапасын өлшейді. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: жоғары, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Бұл жағдайды анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлеріне қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз деңгейлермен салыстыратын, жақсы немесе қанағаттандырмайтын деп бағаланады. 2019 жылы Нар өзені жүйесінің су сапасы төмендегідей болды.

Бөлім Экологиялық жағдайы Химиялық жағдайы Ұзындығы Су алабы Арнасы 18,4 миль (30 км) 59,58 шаршы миль (154 км²) 6,9 миль (11 км) 13,63 шаршы миль (35 км²) күрделі өзгертілген 9,5 миль (15 км) 5,19 шаршы миль (13 км²) күрделі өзгертілген

Сапаның жақсы болмауына себептер арналардың физикалық өзгертілуі, ал Миддлтон тоқтау арнасының жағдайында табиғи түрде кездесетін никель және оның қосылыстары кіреді. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы полибромдалған дифенил эфирлері (PBDE) және сынап қосылыстарының анықталуына байланысты химиялық жағдай жақсыдан қанағаттандырмайтынға өзгерді, бұлардың ешқайсысы бұрын бағалауға қосылмаған.

Қызықты орындар

Шлюздердің орналасуы 1884/85 жылғы Ordnance Survey 1:2500 картасынан алынған. Сол карталарда Нарбороу-Уорфтың жоғары жағында Эдвардстың шлюзі сияқты ешқандай су жүру құрылыстары көрсетілмеген.