Дунай дельтасының терең су жолы және экологиялық мәселелер

Кіріспе

Дунай дельтасындағы канал "Дунай – Қара теңіз" терең сумен жүзу жолы – Дунай дельтасының Чилия, Ескі Стамбул және "Быстроэ" немесе "Быстре" салалары арқылы өтетін терең сулы канал. Оның көп бөлігі Дунай бойымен созылатын Румыния-Украина шекарасымен бірге жүреді. Каналға Украина мемлекеттік компаниясы Ukrainian Sea Ports Authority және оның пилоттық қызметтер бөлімшесі Delta Lotsman қызмет көрсетеді. Каналдың бір бөлігі, Быстроэ, Дунайдың негізгі арнасымен емес, Украина аумағынан өтетіндіктен, Румынияда алаңдау тудырды, себебі ол Украинаның "Дануба дельтасы" биосфералық қорығынан өтеді, және экологиялық мәселелерге назар салынды.

Қауіпсіздік

Украинаның терең су кеме қатынасының барлық бойында заманауи навигация және кеме қатынасы қауіпсіздігі жүйелері орнатылды. Теңіз кеме қатынасы курстарының навигациялық жабдықтары Халықаралық теңіз навигациялық-шаралар және маяктар ұйымының (IALA) А аймағы жүйесіне және Дунайдағы навигацияның негізгі қағидаларына сәйкес келеді. Кеме қатынасы қауіпсіздігін Украина мемлекеттік компаниясы «Дельта Лотсман» теңіз лоцмандары мен басқа да лоцмандық қызметтері қамтамасыз етеді. Навигациялық қызметтер заманауи мамандандырылған кемелермен, GPS жағалау станцияларымен, AIS жағалау навигациясымен, сондай-ақ радарлық автоматтандырылған посттармен қамтамасыз етіледі. Барлық объектілер кеме қозғалысын басқарудың «Дұнай» аймақтық жүйесіне біріктірілген, ол кеме қатынасы қауіпсіздігін қамтамасыз етумен қатар, кеме қатынасының тиімділігін де арттырады. Қозғалысқа қатысушыларға операциялық метеорологиялық және гидрологиялық ақпарат, қозғалыс жағдайы туралы ақпарат, кеме қатынасын қиындататын факторлар және т.б. ұсынылады. 2005 жылғы 24 мамырдағы №132 Министрлік бұйрығына сәйкес Дунай кеме қатынасының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге «Держгидрография» мемлекеттік компаниясы жауапты. Пилоттық жобада теңізге кіретін канал мен Бистроэ саласы бойынша кемелердің жылдамдығы 7 түйінмен шектеледі. Кеме қатынасының басқа учаскелерінде жылдамдық жергілікті кеме қатынасы ережелерімен реттеледі. Теңізге кіретін каналға 15 метр/секундтан жоғары жел жылдамдығында және 2 метрден жоғары толқын биіктігінде кемелердің жақындауына шектеу қойылады.

Румыния мен Украина арасындағы дау

Экологтар, оның ішінде Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры, Дунай дельтасының экожүйесіне келтірілген зиянға қатысты маңызды алаңдаушылық білдірді. Шекаралық қоршаған ортаға тигізетін әсерді бағалау жөніндегі конвенция аясында құрылған (Румыния және Украина екеуі де қол қойған) тергеу комиссиясы, каналдың елеулі жағымсыз экологиялық салдарға ие болады деген бірлескен шешімге келді. 2004 жылы Еуропалық комиссия "Украинадағы Быстрый каналының ашылуы туралы мәлімдеме" жариялап, "Еуропалық комиссия Дунай өзені мен Қара теңіз арасындағы Быстрый каналының бастапқы бөлігінің кеме жүруге ашылғаны туралы терең өкініш білдіреді. Каналдың бағыты Дунай дельтасындағы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасының ерекше қорғалатын аймағынан өтеді, сонымен қатар ол халықаралық Рамсар конвенциясының ылғалды жерлерді қорғау саласына да жатады" деді. Украиналық ҮЕҰ Халықаралық саясатты зерттеу орталығы да украин үкіметінің шешіміне қарсылық білдіріп, "Украина Министрлер кабинеті каналды мүмкіндігінше жылдам іске қосуға ұмтылып, барлық баламаларды тиісті түрде қарастырмады және Украинаның экологиялық мүдделерін бұзатын, сондай-ақ канал құрылысы арқылы қысқартуға ниеттенген шығындардан асып түсетін, негізсіз шешімді бекітті" деп мәлімдеді. Дипломатиялық күш-жігердің күткен нәтиже бермеуінен кейін, Дунай дельтасының көп бөлігі орналасқан Румыния үкіметі Украинаның өзеннің шағын бөлігінің жоғары жағында Дунай суын сіңіретін 20 шақырымдық канал салуды қарастырып отырғаны хабарланды, бұл жоспарланған Быстрый каналын пайдасыз етуге және Украинаны мұндай жобаға тырысудан қайтармақ. Румыния каналы кез келген уақытта жабыла алатындай етіп жобаланады, бұл өзенді дерлік қазіргі күйіне қайтарады. Дунай дельтасы 1991 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасының тізіміне енген. Еуропалық Одақ, Румыния және АҚШ сияқты Украинадан жобаны тоқтатуды бірнеше рет сұрады. Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры канал дельтаның ең маңызды ылғалды жеріне қауіп төндіреді деп мәлімдеді, онда әлемдегі ақ пеликанның 70 пайызы және пигмей қара құстың 50 пайызы мекендейді. Жобаның ресми ашылуы 2004 жылдың 24 тамызында, Украинаның Тәуелсіздік күнінде өтуге жоспарланған, бірақ 26 тамызға кейінге шегерілді. 24 тамызда 140-қа жуық коммерциялық емес ұйымдар мен кәсіподақтар Украинаның Бухаресттегі елшілігіне ашық хат жолдап, жоба дельтада тіршілік ететін 280-нен астам құс түрі мен 45 түрлі тұщы су балығына қауіп төндіруі мүмкін екенін мәлімдеді. "Егер Украина жоспарын іске асырса, дельта иіссіз батпаққа айналады", - делінген біріккен кәсіподақтардың мәлімдемесінде. 26 тамызда Украина жобаны ресми түрде іске қосты, ал Румыния үкіметі Украинаға қарсы Гаагадағы Халықаралық сотқа шағымдану жоспарларын жариялады, Рамсар конвенциясын негізге алды. 2005 жылдың мамырында Орхус конвенциясының тараптары Украинаға қарсы саяси санкциялар туралы келісімге келді. Украина 2005 жылдың маусым айында жобаны уақытша тоқтату туралы хабарлады. 2006 жылдың ақпан айында Одессада Румыния, Молдова және Украинаның қатысуымен "Дунай дельтасының тұрақты дамуы жөніндегі конференция" өтті, онда халықаралық ұйымдар да қатысты, ал канал бойынша жұмыс халықаралық конвенцияларға сәйкес жоспарлануда. 2023 жылы, 20 жылдық даудан кейін, Румыния мен Украина келісімге келді, оған сәйкес Румыния Украинаның каналды кеңейтуіне қарсылық білдірмейді, егер жоба қоршаған ортаны қорғау ережелеріне сәйкес болса.

Ecologists, including the World Wildlife Fund, have raised significant concerns about damage to the Danube Delta ecosystem. An inquiry commission established under the auspices of the Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context (of which Romania and Ukraine are both signatories) unanimously decided that the canal would have a significant adverse ecological impact. In 2004 the European Commission issued a "Statement on Opening of Bystroye Canal in Ukraine" saying that "The European Commission deeply regrets the reported opening to navigation of the initial part of the Bystroye canal between the River Danube and the Black Sea. The canal route goes through a specially protected UNESCO World Heritage area in the Danube Delta which is also subject to the international Ramsar Convention on the protection of wetlands." The Ukrainian NGO International Centre for Policy Studies also protested the decision of the Ukrainian government, writing that "in its desire to get the canal as soon as possible, the Cabinet of Ministers of Ukraine did not pay proper attention to considering all the alternatives, and approved an unjustified decision that violates Ukraine’s environmental interests and will heap greater expenditures upon the budget than those intended to be reduced by the building of the canal". After the apparent failure of diplomatic efforts, the government of Romania, where most of the Danube Delta lies, is reportedly considering building a 20 km canal that would absorb the Danube's water upstream of Ukraine's small piece of the river, in order to render the planned Bastroye Channel useless and thereby discourage Ukraine from attempting such a project. The Romanian canal would be designed so that it could be shut at any time, returning the river more or less to its current state. The Danube Delta has been a UNESCO World Heritage Site since 1991. The European Union has repeatedly asked Ukraine to halt the project, as have Romania and the United States. The Worldwide Fund for Nature has said the canal threatens the delta's most important wetland, where 70 percent of the world's white pelicans and 50 percent of pygmy cormorants live. The official inauguration of the project was scheduled for Ukrainian Independence Day August 24, 2004, but was postponed until August 26. On August 24, around 140 non profit organisations and trade unions submitted an open letter at the Ukrainian embassy in Bucharest, Romania saying the project may endanger more than 280 bird species and 45 freshwater fish species living in the delta. "If Ukraine goes ahead with its plan the delta will become a fetid swamp," said a statement by one of the unions. On August 26 Ukraine officially inaugurated the project and the Romanian government announced plans to bring a lawsuit against Ukraine at The Hague based International Court of Justice, invoking the Ramsar Convention on wetlands. In May 2005, parties of the Aarhus Convention agreed on political sanctions against Ukraine. Ukraine announced the temporary halt of the project in June, 2005. In February 2006 "The Conference for the Sustainable Development of the Danube Delta" was held in Odesa with participation of Romania, Moldova and Ukraine and involved international organizations, work on the channel is still planned in accordance with international conventions. In 2023, after 20 years of dispute, Romania and Ukraine reached an agreement according to which Romania would not object to Ukraine's expansion of the canal as long as the project complied with environmental protection provisions.