Кіріспе

Қажар Иранның 5-ші шахы (р. 1896-1907) Мұзаффар әд-Дин Шаһ Қажар (مظفرالدین شاه قاجار; 25 наурыз 1853 - 3 қаңтар 1907) – 1896 жылдан 1907 жылғы өліміне дейін Иранды билеген қажар әулетінің бесінші шахы (патшасы). Ол 1906 жылғы Парсы Конституциясын жасаушы деп есептеледі және шах ретіндегі соңғы ісінің бірі ретінде оны бекітті.

Өмірбаян

Мозаффар әд-Дин 1853 жылғы 25 наурызда Тегеран қаласында дүниеге келді. Ол Иранның қажар шахының төртінші ұлы, Насер әд-Дин Шаһ Қажар. Оның анасы Шокух әл-Салтанех, Фатх Али Мирзаның қызы және екінші қажар шахы Фатх Али Шаһтың немересі. Мозаффар әд-Дин 1861 жылы мұрагерлік әмірші болып тағайындалды және Әзірбайжанның солтүстік провинциясына губернатор болып жіберілді. Ол 35 жыл бойы мұрагерлік билікті ләззат іздеумен өткізді; оның әкесімен қарым-қатынасы жиі шиеленісіп, маңызды мемлекеттік мәселелерде оған кеңес берілмеді. Сондықтан 1896 жылы мамырда таққа отырғанда, ол билік басына жүк артуға дайын емес еді. Мозаффар әд-Диннің билікке кіруі кезінде Персия қаржы дағдарысына тап болды, оның әкелерінің саясатының нәтижесінде жыл сайынғы мемлекеттік шығындар табыстан әлдеқайда асып түседі. Өзінің билігі кезінде Мозаффар ад-Дин орталық қазынашылықтың кейбір реформаларын жасауға тырысты; алайда, Қажар сотының Англия мен Ресейге берешегі болған бұрынғы қарызы бұл күш-жігерді едәуір әлсіретті. Ол осы қарызын Британия, Франция және Ресейден одан да көп қаражат алып, одан әрі арттырды. Кейінгі несиелерден түскен табыс жаңа экономикалық дамуды жасаудың орнына бұрынғы несиелерді төлеуге жұмсалды. 1908 жылы Персияда мұнай табылды, бірақ Мозаффар ад-Дин 1901 жылы британдық Уильям Нокс Д'Арсиге елдің көп бөлігінде мұнайға құқық берді. Әкесі сияқты ол да үш рет Еуропаға барып қайтты. Осы кезеңдерде ол өзінің канцлері Амин Ос Солтанның жігерлендіруімен Ресейдің Николай II-нен ақша алып, өзінің ысырапшыл саяхат шығындарын өтеуге мүмкіндік алды. Алғашқы сапарында ол Париждегі "кинематограф" театрына танысты. Шах күміс экранға бірден ғашық болып, өзінің жеке фотографына Персияға жылжымалы суретті әкелу үшін қажетті барлық жабдықтар мен білімді алуға бұйрық берді, осылайша парсы киносы басталды. Шахтың күнделігінен алынған үзінді:

Сонымен қатар, мемлекет шығынын және өзінің экстравагантты жеке өмір салтын басқару үшін Мозаффар ад-дин Шаһ көптеген жеңілдіктерге қол қоюға шешім қабылдады, шетелдіктерге әртүрлі парсы индустриясы мен нарықтарының монополиялық бақылауын берді. Мысалы, "Дарси" мұнай концессиясы. Аристократия, білімді элиталар мен діни көшбасшылар арасында кең таралған қорқыныш пен шетелдік бақылау туралы 1906 жылы кейбір наразылықтарға әкелді. Бұлардың нәтижесінде 1906 жылы қазан айында Шаһ Маджлес (Ұлттық консультативтік ассамблея) құру туралы ұсынысты қабылдады, ол халыққа конституция мен парламент бергендіктен монархтың билігін қысқартты. Ол осы конституцияны бергеннен кейін 40 күн өткен соң жүрек ауруынан қайтыс болды және Кербаладағы Имам Хусейн ғибадатханасына жерленді.

Жеке тұлға және денсаулық

Осындай бұзық және мүмкін тұрақсыз мемлекетті басқару жауапкершілігі Мозаффар әд-Дин Шахтың мінез-құлқына және темпераментіне сай келмеді. Ол тартыншақ, ішке қарайтын, тұрақсыз, сонымен қатар сезімтал және ырым-жырымға бейім еді. Оны жақсы білетін көптеген адамдар оның "жуйкелік қалып-құрылысын" сипаттаған. Мозаффар әд-Дин Шах жас кезінен денсаулығы нашар болғандықтан гипохондриядан зардап шекті. Оның әлсіз жүрек сияқты бірнеше аурулары болды, бірақ ең ауыр мәселесі – созылмалы бүйрек инфекциясы еді. Бұған қарамастан, ол ата-бабалары сияқты атқа мінуге, аң аулауға және оқ жатқызуға ұнатын. Қазіргі заманғы ирандық тарихшы Аббас Аманнаттың сөзіне қарағанда, Мозаффар әд-Дин Шах "әкесінің салтанаттылығына да, сарай мен диван ішінде ойын жүргізуге, немесе еуропалық державаларды өзінің пайдасына бір-біріне қарсы қоюға қабілетіне де ие болған жоқ. Ол елде әлеуметтік және білім беру реформаларын жүзеге асыруға шын ниеттенген мейірімді адам еді". Екі шаһты жақсы таныс британдық дипломат Мортимер Дюранд Мозаффар әд-Дин Шахтың "әкесінен көбірек жағымды, бірақ ол әлсіз және оңай адастырылатын" екенін жазды.

Тарихи анекдоттар

Шах 1902 жылы тамыз айында Ұлыбританияға сапар шекті, оның әкесі Насер әд-Дин Шахқа бұрын берілгендей, "Жартер" орденін де алуға үміттенді. Едуард VII патша христиан емес адамға осы жоғары награданы беруден бас тартты. Сыртқы істер министрі Лорд Лансдоун орденнің жаңа нұсқасын дайындауды тапсырды, онда Святого Георгия кресі болмады. Бірақ патша осы эскизді көргенде қатты ашуланып, оны яхтасының иллюминаторынан лақтырып жіберді. Дегенмен, 1903 жылы патша өз шешімінен қайтуға мәжбүр болды және шах орденнің мүшесі болып тағайындалды. Оның әйелінің туысы Мұхаммед Моссадек болды, ол Пахлави әулеті тұсында Иранның премьер-министрі қызметін атқарды. 1953 жылы Ұлыбритания мен АҚШ ұйымдастырған төңкеріс салдарынан Моссадек құлатылды.