Қатерлі ісіктерді дәрі-дәрмекпен емдеу

Қатерлі ісіктерді емдеуге арналған химиотерапия – бұл қатерлі жасушаларды тоқтату немесе жою үшін қолданылатын дәрілер. Симптомдарды жеңілдетуге де көмектеседі.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Chemotherapy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ракты емдеу үшін жасуша бөлінуін тежейтін немесе жасушаларды өлтіретін дәрілерді қолдану

Химиотерапия (жиі «химо» деп қысқартылады, кейде CTX немесе CTx) – стандартталған химиотерапия схемасының бөлігі ретінде бір немесе бірнеше қатерлі ісікке қарсы дәріні (химиотерапевтік агенттер немесе алкилдеуші агенттер) қолданатын ракқа қарсы емдеу түрі. Химиотерапия емдеу мақсатымен (әдетте, дәрілердің комбинациясын қамтиды) немесе өмірді ұзарту үшін немесе симптомдарды азайту үшін (паллиативтік химиотерапия) жүргізілуі мүмкін. Химиотерапия – қатерлі ісікке арналған фармакотерапияға арналған медициналық ғылымның маңызды салаларының бірі, ол медициналық онкология деп аталады. Химиотерапия термині митозды (жасуша бөлінуін) тежеу немесе ДНК зақымдануын тудыратын жасуша ішіндегі уларды арнайы емес қолдануды білдіреді, сондықтан ДНК жөндеуін тежеу химиотерапияның тиімділігін арттыруы мүмкін. Химиотерапия терминінің мағынасы жасушадан тыс сигналдарды (сигналдарды беруді) бұзатын селективті агенттерді қамтимайды. Қазіргі кезде, нақты молекулалық немесе генетикалық мақсаттары бар және классикалық эндокриндік гормондардың (көбінесе, сүт безі рагы үшін эстрогендер және простата рагы үшін андрогендер) өсуін ынталандыратын сигналдарды тежейтін емдеулер гормоналды терапия деп аталады. Керісінше, рецепторлық тирозинкиназалармен байланысты өсу сигналдарын тежеу мақсатты терапия деп аталады. Маңыздысы, дәрілерді қолдану (химиотерапия, гормоналды терапия немесе мақсатты терапия) ракқа жүйелік терапия болып табылады, себебі олар қан ағынына енгізіледі және, тиісінше, организмнің кез келген анатомиялық аймағындағы ракқа қарсы күресе алады. Жүйелік терапия көбінесе басқа әдістермен бірге қолданылады, олар жергілікті терапияны құрайды (яғни, тиімділігі қолданылатын анатомиялық аймаққа шектелген емдеулер), мысалы, сәулелік терапия, хирургия немесе гипертермиялық терапия. Традициялық химиотерапиялық препараттар жасуша бөлінуіне (митозға) кедергі келтіре отырып, цитотоксикалық әсер етеді, бірақ қатерлі ісік жасушаларының осы препараттарға сезімталдығы әртүрлі. Көп жағдайда, химиотерапияны жасушаларды зақымдау немесе стресске салу тәсілі ретінде қарастыруға болады, бұл апоптоз басталса, жасушалардың өліміне әкелуі мүмкін. Химиотерапияның көптеген жанама әсерлері тез бөлінетін және антимитоздық препараттарға сезімтал қалыпты жасушалардың зақымдануына байланысты: сүйек миы, ас қорыту жолы және шаш түбірлеріндегі жасушалар. Бұл химиотерапияның ең көп кездесетін жанама әсерлеріне әкеледі: миелосупрессия (қан жасушаларының өндірісінің төмендеуі, демек иммуносупрессия), мукозит (ас қорыту жолының қабыршақ қабығының қабынуы) және алопеция (шаш түсуі). Иммундық жасушаларға (әсіресе лимфоциттерге) әсер ететін химиотерапиялық препараттар иммундық жүйенің өзіне қарсы зиянды белсенділігінің (аутоиммунитет деп аталады) салдарынан туындайтын көптеген ауруларды емдеуде жиі қолданылады. Бұларға ревматоидты артрит, жүйелік қызыл жегі, көптік склероз, васкулит және басқалары жатады.

Chemotherapy (often abbreviated to chemo and sometimes CTX or CTx) is a type of cancer treatment that uses one or more anti cancer drugs (chemotherapeutic agents or alkylating agents) as part of a standardized chemotherapy regimen. Chemotherapy may be given with a curative intent (which almost always involves combinations of drugs) or it may aim to prolong life or to reduce symptoms (palliative chemotherapy). Chemotherapy is one of the major categories of the medical discipline specifically devoted to pharmacotherapy for cancer, which is called medical oncology. The term chemotherapy has come to connote non specific usage of intracellular poisons to inhibit mitosis (cell division) or induce DNA damage, which is why inhibition of DNA repair can augment chemotherapy. The connotation of the word chemotherapy excludes more selective agents that block extracellular signals (signal transduction). The development of therapies with specific molecular or genetic targets, which inhibit growth promoting signals from classic endocrine hormones (primarily estrogens for breast cancer and androgens for prostate cancer) are now called hormonal therapies. By contrast, other inhibitions of growth signals like those associated with receptor tyrosine kinases are referred to as targeted therapy. Importantly, the use of drugs (whether chemotherapy, hormonal therapy or targeted therapy) constitutes systemic therapy for cancer in that they are introduced into the blood stream and are therefore in principle able to address cancer at any anatomic location in the body. Systemic therapy is often used in conjunction with other modalities that constitute local therapy (i. e., treatments whose efficacy is confined to the anatomic area where they are applied) for cancer such as radiation therapy, surgery or hyperthermia therapy. Traditional chemotherapeutic agents are cytotoxic by means of interfering with cell division (mitosis) but cancer cells vary widely in their susceptibility to these agents. To a large extent, chemotherapy can be thought of as a way to damage or stress cells, which may then lead to cell death if apoptosis is initiated. Many of the side effects of chemotherapy can be traced to damage to normal cells that divide rapidly and are thus sensitive to anti mitotic drugs: cells in the bone marrow, digestive tract and hair follicles. This results in the most common side effects of chemotherapy: myelosuppression (decreased production of blood cells, hence that also immunosuppression), mucositis (inflammation of the lining of the digestive tract), and alopecia (hair loss). Because of the effect on immune cells (especially lymphocytes), chemotherapy drugs often find use in a host of diseases that result from harmful overactivity of the immune system against self (so called autoimmunity). These include rheumatoid arthritis, systemic lupus erythematosus, multiple sclerosis, vasculitis and many others.

Тиімділігі

Химиотерапияның тиімділігі қатерлі ісіктің түріне және сатысына байланысты. Жалпы тиімділігі кейбір қатерлі ісіктерді, мысалы, кейбір лейкемияларды толығымен емдеуге дейін, кейбіреулерінде, мысалы, кейбір ми ісіктерінде тиімсіз болуға, ал басқаларында, меланома емес тері қатерлі ісіктерінің көпшілігі сияқты, қажетсіз болуға дейін өзгереді.

Дозалау

[[Файл: Химиотерапия дозасына әсер графигі.png|thumb|left|Химиотерапиялық препараттармен қатерлі және қалыпты жасушаларды өлтірудің доза-жауап байланысы. Жоғары дозаларда қалыпты және қатерлі жасушалардың өлтірілу пайызы шамалы ғана ерекшеленеді. Сондықтан, дозалар қатерлі ісікке қарсы әсері қалыпты жасушалардың өлімінен артық болатын деңгейде таңдалады. Зерттеуге барлығы тоғыз адам қатысты. Химиотерапия 1950 жылдары енгізілген кезде, жақсырақ нұсқа болмағандықтан, BSA формуласы химиотерапия дозасын ресми стандарт ретінде қабылдады. Бұл әдістің дозаны біркелкі есептеудегі дұрыстығы күмәнді, себебі формула тек адамның салмағы мен бойын ескереді. Препараттың сіңуі мен шығарылуы жас, жыныс, метаболизм, аурудың күйі, органдардың жұмысы, препараттардың өзара әрекеттесуі, генетика және семіздік сияқты көптеген факторларға байланысты, бұл факторлар препараттың адамның қан ағынындағы нақты концентрациясына маңызды әсер етеді. Нәтижесінде, BSA бойынша дозаланған адамдарда жүйелік химиотерапиялық препараттың концентрациясының айтарлықтай өзгеруі байқалады, және бұл өзгеру көптеген препараттар үшін он еседен асып кетеді. Яғни, егер екі адам BSA негізінде бірдей препараттың дозасын алса, біреуінің қан ағынындағы препарат концентрациясы екіншісіне қарағанда 10 есе жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Мысалы, рандомизацияланған клиникалық сынақта зерттеушілер 5-фторурацил (5-FU) препаратымен емделген метастаздық колоректальды қатерлі ісігі бар пациенттердің 85%-ы BSA стандарты бойынша оңтайлы терапиялық дозаны алмағанын анықтады – 68%-ы жеткіліксіз доза алды, ал 17%-ы артық доза алды. Клиниктер, пациенттердің BSA жоғары болғандықтан, артық доза беруден қорқып, BSA формуласымен белгіленген дозаны өздері реттеп төмендетуі жиі кездеседі. Онкологтар кейбір қатерлі ісік препараттарының дозасын әсер ету деңгейіне қарай жекелендіруде. Карбоплатин және бусулфан дозасы әрбір пациент үшін оңтайлы дозаны есептеу үшін қан сынақтарының нәтижелеріне сүйенеді. Метотрексат, 5-FU, паклитаксел және доцетаксел препараттарының дозасын оңтайландыру үшін де қарапайым қан сынақтары қолжетімді. Химиотерапияны бастамас бұрын алынған қан сарысуындағы альбумин деңгейі түрлі қатерлі ісік түрлерінде өмір сүрудің тәуелсіз прогностикалық көрсеткіші болып табылады.]]

[[File:Chemotherapy dose response graph. png|thumb|left|Dose response relationship of cell killing by chemotherapeutic drugs on normal and cancer cells. At high doses the percentage of normal and cancer cells killed is very similar. For this reason, doses are chosen where anti tumour activity exceeds normal cell death. The study only included nine human subjects. When chemotherapy was introduced in the 1950s, the BSA formula was adopted as the official standard for chemotherapy dosing for lack of a better option. The validity of this method in calculating uniform doses has been questioned because the formula only takes into account the individual's weight and height. Drug absorption and clearance are influenced by multiple factors, including age, sex, metabolism, disease state, organ function, drug to drug interactions, genetics, and obesity, which have major impacts on the actual concentration of the drug in the person's bloodstream. As a result, there is high variability in the systemic chemotherapy drug concentration in people dosed by BSA, and this variability has been demonstrated to be more than ten fold for many drugs. In other words, if two people receive the same dose of a given drug based on BSA, the concentration of that drug in the bloodstream of one person may be 10 times higher or lower compared to that of the other person. For example, in a randomized clinical trial, investigators found 85% of metastatic colorectal cancer patients treated with 5 fluorouracil (5 FU) did not receive the optimal therapeutic dose when dosed by the BSA standard—68% were underdosed and 17% were overdosed. Because of their higher BSA, clinicians often arbitrarily reduce the dose prescribed by the BSA formula for fear of overdosing. Oncologists are already individualizing dosing of some cancer drugs based on exposure. Carboplatin and busulfan dosing rely upon results from blood tests to calculate the optimal dose for each person. Simple blood tests are also available for dose optimization of methotrexate, 5 FU, paclitaxel, and docetaxel. The serum albumin level immediately prior to chemotherapy administration is an independent prognostic predictor of survival in various cancer types.

Түрлері

[[Файл:Найтрогенді қыша арқылы ДНК-ның қиылысуы.png|thumb|left| Азот қышасымен байланысқан екі ДНК базасы. Әртүрлі азот қышаларында әртүрлі химиялық топтар (R) болады. Азот қышалары көбінесе гуаниннің N7 азотын алкилдейді (суретте көрсетілгендей), бірақ басқа атомдар да алкилденуі мүмкін. ДНК екі тізбектен тұрады және молекулалар бір ДНК тізбегіне екі рет (ішкі тізбек байланысы) немесе екі тізбекке бір рет (аралық тізбек байланысы) байланыса алады. Егер жасуша клетка бөліну кезінде байланысқан ДНК-ны көбейтуге немесе жөндеуге тырысса, ДНК тізбектері үзілуі мүмкін. Бұл жасушаның бағдарламаланған өліміне, яғни апоптозға әкеледі. Цисплатиндер мен туындылары, сондай-ақ классикалық емес алкилдеуші заттар. Азот қышаларына мехлорэтамин, циклофосфамид, мельфалан, хлорамбуцил, ифосфамид және бусулфан жатады. Нитрозомочевиналарға N-нитрозо-N-метилмочевина (MNU), кармустин (BCNU), ломустин (CCNU) және семустин (MeCCNU), фотемустин және стрептозотоцин жатады. Тетразиндерге дакарбазин, митозоломид және темозоломид жатады. Азиридиндерге тиотепа, митомицин және диазикуон (AZQ) жатады. Цисплатин мен оның туындыларына цисплатин, карбоплатин және оксалиплатин жатады. Олар биологиялық маңызды молекулалардағы амин, карбоксил, сульфгидрил және фосфат топтарымен ковалентті байланыстар құрып, жасуша функциясын бұзады. Классикалық емес алкилдеуші заттарға прокарбазин және гексаметилмеламин жатады. Бұл препараттар ДНК синтезі үшін қажетті ферменттерді тежеу арқылы немесе ДНК немесе РНК құрамына ену арқылы әсер етеді. ДНК синтезіне қатысатын ферменттерді тежеу арқылы митозды тоқтатып, ДНК-ның көшірме жасау мүмкін болмайды. Сонымен қатар, молекулалардың ДНК-ға қате енуінен ДНК зақымдануы мүмкін және бағдарламаланған жасуша өлімі (апоптоз) туындайды. Алкилдеуші заттардан айырмашылығы, антиметаболиттер жасуша цикліне тәуелді. Яғни, олар жасуша циклінің белгілі бір кезеңінде ғана әсер етеді, осы жағдайда S фазасында (ДНК синтезі фазасында). Сондықтан, белгілі бір дозада әсерінің деңгейі төмендеп, дозаны арттырғанда жасуша өлімі пропорционалды түрде жоғарыламайды. Антиметаболиттердің түрлеріне антифолаттар, фторпиримидиндер, дезоксинуклеозид аналогтары және тиопуриндер жатады. Фторпиримидиндерге фторурацил және капецитабин жатады. Флуороурацил – нуклеобазаның аналогы, ол жасушаларда метаболизмге ұшырап, кем дегенде екі белсенді өнімге айналады: 5-флуороуридин монофосфаты (FUMP) және 5-флуоро-2'-дезоксиуридин-5'-фосфаты (fdUMP). FUMP РНК-ға енгізіледі, ал fdUMP тимидилат синтеза ферментін тежейді, екеуі де жасуша өліміне әкеледі. Дезоксинуклеозид аналогтарына цитарабин, гемцитабин, децитабин, азацитидин, флударабин, неларабин, кладрибин, клофарабин және пентостатин жатады. Тиопуриндерге тиогуанин және меркаптопурин жатады. Микротүтіктер – динамикалық құрылымдар, яғни олар үнемі құрастырылып және бөлшектенеді. Винка алкалоидтары мен таксандар – микротүтіктерге қарсы әрекет ететін екі негізгі топ, және екі топтағы препараттар да микротүтіктердің дисфункциясын тудырса да, олардың әрекет ету механизмі мүлдем қарама-қарсы: Винка алкалоидтары микротүтіктердің құрастырылуын тоқтатады, ал таксандар олардың бөлшектенуін тоқтатады. Осылайша, олар қатерлі жасушаларда митоздық катастрофаны тудырады. Содан кейін жасуша циклы тоқтатылады, бұл бағдарламаланған жасуша өлімін (апоптоз) тудырады. Винка алкалоидтары Мадагаскардың макаронынан, Catharanthus roseus (бұрын Vinca rosea деп аталған) алынады. Олар тубулиннің белгілі бір орындарына байланысып, тубулиннің микротүтіктерге жиналуын тежейді. Бастапқы винка алкалоидтары – винкристин мен винбластиннен тұратын табиғи өнімдер. Бұл препараттардың табысынан кейін жартылай синтетикалық винка алкалоидтары өндірілді: винорельбин (кіші емес жасушалы өкпе қатерлі ісігін емдеуде қолданылады), виндезин және винфлунин. Подофиллотоксин – негізінен американдық майяплдан (Podophyllum peltatum) және Гималай майяплдан (Sinopodophyllum hexandrum) алынатын антинеопластикалық лигнан. Оның микротүтіктерге қарсы әсері бар, ал механизмі винка алкалоидтарының тубулинге байланысып, микротүтіктердің пайда болуын тежеуіне ұқсас. Подофиллотоксин басқа екі препаратты өндіру үшін қолданылады: этопозид және тенипозид, олардың әрекет ету механизмі әртүрлі.

[[File:Cross linked DNA by nitrogen mustard. png|thumb|left| Two DNA bases that are cross linked by a nitrogen mustard. Different nitrogen mustards will have different chemical groups (R). The nitrogen mustards most commonly alkylate the N7 nitrogen of guanine (as shown here) but other atoms can be alkylated. DNA is made of two strands and the molecules may either bind twice to one strand of DNA (intrastrand crosslink) or may bind once to both strands (interstrand crosslink). If the cell tries to replicate crosslinked DNA during cell division, or tries to repair it, the DNA strands can break. This leads to a form of programmed cell death called apoptosis. cisplatins and derivatives, and non classical alkylating agents. Nitrogen mustards include mechlorethamine, cyclophosphamide, melphalan, chlorambucil, ifosfamide and busulfan. Nitrosoureas include N Nitroso N methylurea (MNU), carmustine (BCNU), lomustine (CCNU) and semustine (MeCCNU), fotemustine and streptozotocin. Tetrazines include dacarbazine, mitozolomide and temozolomide. Aziridines include thiotepa, mytomycin and diaziquone (AZQ). Cisplatin and derivatives include cisplatin, carboplatin and oxaliplatin. They impair cell function by forming covalent bonds with the amino, carboxyl, sulfhydryl, and phosphate groups in biologically important molecules. Non classical alkylating agents include procarbazine and hexamethylmelamine. These drugs exert their effect by either blocking the enzymes required for DNA synthesis or becoming incorporated into DNA or RNA. By inhibiting the enzymes involved in DNA synthesis, they prevent mitosis because the DNA cannot duplicate itself. Also, after misincorporation of the molecules into DNA, DNA damage can occur and programmed cell death (apoptosis) is induced. Unlike alkylating agents, anti metabolites are cell cycle dependent. This means that they only work during a specific part of the cell cycle, in this case S phase (the DNA synthesis phase). For this reason, at a certain dose, the effect plateaus and proportionally no more cell death occurs with increased doses. Subtypes of the anti metabolites are the anti folates, fluoropyrimidines, deoxynucleoside analogues and thiopurines. The fluoropyrimidines include fluorouracil and capecitabine. Fluorouracil is a nucleobase analogue that is metabolised in cells to form at least two active products; 5 fluourouridine monophosphate (FUMP) and 5 fluoro 2' deoxyuridine 5' phosphate (fdUMP). FUMP becomes incorporated into RNA and fdUMP inhibits the enzyme thymidylate synthase; both of which lead to cell death. The deoxynucleoside analogues include cytarabine, gemcitabine, decitabine, azacitidine, fludarabine, nelarabine, cladribine, clofarabine, and pentostatin. The thiopurines include thioguanine and mercaptopurine. Microtubules are dynamic structures, which means that they are permanently in a state of assembly and disassembly. Vinca alkaloids and taxanes are the two main groups of anti microtubule agents, and although both of these groups of drugs cause microtubule dysfunction, their mechanisms of action are completely opposite: Vinca alkaloids prevent the assembly of microtubules, whereas taxanes prevent their disassembly. By doing so, they can induce mitotic catastrophe in the cancer cells. Following this, cell cycle arrest occurs, which induces programmed cell death (apoptosis). Vinca alkaloids are derived from the Madagascar periwinkle, Catharanthus roseus, formerly known as Vinca rosea. They bind to specific sites on tubulin, inhibiting the assembly of tubulin into microtubules. The original vinca alkaloids are natural products that include vincristine and vinblastine. Following the success of these drugs, semi synthetic vinca alkaloids were produced: vinorelbine (used in the treatment of non small cell lung cancer), vindesine, and vinflunine. Podophyllotoxin is an antineoplastic lignan obtained primarily from the American mayapple (Podophyllum peltatum) and Himalayan mayapple (Sinopodophyllum hexandrum). It has anti microtubule activity, and its mechanism is similar to that of vinca alkaloids in that they bind to tubulin, inhibiting microtubule formation. Podophyllotoxin is used to produce two other drugs with different mechanisms of action: etoposide and teniposide.

Цитотоксикалық антибиотиктер

Цитотоксикалық антибиотиктер – әртүрлі әсер ету механизмдері бар, әртүрлі дәрілік заттардың тобы. Химиотерапияда қолданылуының ортақ ерекшелігі – олар жасуша бөлінуін тоқтату арқылы әрекет етеді. Ең маңызды кіші тобы – антрациклиндер мен блеомициндер; басқа да маңызды мысалдарға митомицин С және актиномицин жатады. Антрациклиндердің ішінде доксорубицин мен даунорубицин алғашқылары болды және олар Streptomyces peucetius бактериясынан алынған. Бұл қосылыстардың туындыларына эпирубицин мен идарубицин кіреді. Антрациклиндер тобындағы басқа клиникалық қолданылатын препараттар – пирарубицин, акларубицин және митоксантрон. Антрациклиндердің әсер ету механизмдеріне ДНК интеркалациясы (молекулалар ДНК-ның екі тізбегінің арасына еніп орналасады), жасушаішілік молекулаларға зақым келтіретін жоғары реактивті еркін радикалдардың түзілуі және топоизомеразаның тежелуі жатады. Актиномицин – ДНК-ны интеркалациялайтын және РНҚ синтезін тежейтін күрделі молекула. Блеомицин – Streptomyces verticillus бактериясынан бөліп алынған гликопептид, ол да ДНК-ны интеркалациялайды, бірақ ДНК-ға зақым келтіретін еркін радикалдар тудырады. Бұл блеомицин металл ионымен байланысып, химиялық тұрғыдан тотығуға ұшырап, оттегімен әрекеттескенде жүзеге асады.

Жеткізу

Екі қыз, жедел лимфобласты лейкемиямен емделуде. Сол жақтағы қыздың мойнына орталық веналық катетер орнатылған. Оң жақтағы қыздың перифериялық веналық катетері бар. Қолды тіреу тақтасы игнені енгізу кезінде қолды бекітеді. Оң жақ жоғары жағында қатерлі ісікке қарсы IV тамшылау көрініс береді. Химиотерапияның көп бөлігі вена арқылы беріледі, бірақ кейбір препараттар ауыз жолымен қабылданады (мысалы, мельфалан, бусулфан, капецитабин). Жақында жүргізілген (2016) жүйелі шолуға сәйкес, ауызша емделу пациенттер мен күтім тобы үшін емдеу жоспарларын сақтау және қолдау бойынша қосымша қиындықтар туғызады. Дәрі-дәрмектерді тамырлар арқылы жеткізудің көптеген әдістері бар, олар тамырлық қатынас құралдары деп аталады. Оларға қанатты инфузиялық құрылғы, перифериялық веналық катетер, орталық сызықтық катетер, перифериялық орналасқан орталық катетер (PICC), орталық веналық катетер және имплантацияланатын порт жатады. Бұл құралдардың химиялық терапияның ұзақтығына, беру әдісіне және қолданылатын химиялық терапиялық агенттерге байланысты әртүрлі қолданылуы бар. Кейбір ісіктерді емдеу үшін лимфалық перфузия (әсіресе меланомада қолданылады) немесе бауырға немесе өкпеге химиялық терапияны тікелей инфузиялау қолданылады. Бұл тәсілдердің басты мақсаты – жүйелік зақымдану тудырмастан ісік орналасқан жерге химиялық терапияның жоғары дозасын жеткізу. Бұл тәсілдер оқшауланған немесе шектеулі метастаздарды бақылауға көмектеседі, бірақ олар жүйелік емес, сондықтан таралған метастаздарды немесе микрометастаздарды емдемейді. 5-фторурацил сияқты жергілікті химиялық терапиялар меланома емес тері қатерлі ісігін емдеу үшін қолданылады. Егер қатерлі ісік орталық нерв жүйесіне тараған болса немесе ми қабығының ауруы болса, интратекальді химиялық терапия қолданылуы мүмкін. Кейбір емдеу схемаларында болатын өте ауыр миелосупрессия кезінде сүйек кемігінің дерлік барлық шектеулі жасушалары (ақ және қызыл қан жасушаларын өндіретін жасушалар) жойылады, сондықтан аллогенді немесе автологты сүйек кемігі жасушаларын трансплантациялау қажет. (Автологты БМТ-де жасушалар емдеуден бұрын адамнан алынып, көбейтіліп, кейін қайта инъекцияланады; аллогенді БМТ-де жасушалар донордан алынады.) Дегенмен, кейбір адамдар сүйек кемігіне бұзылыс салдарынан ауруларға шалдығады. Химиялық терапия алатын адамдарға қол жуу, науқастардан аулақ болу және инфекцияны азайту үшін басқа шаралар қолдану ұсынылса да, инфекцияның шамамен 85% адамның өз асқазан-ішек жолындағы (оның ішінде ауыз қуысы) және терісіндегі табиғи микроорганизмдерден туындайды. Бұл жүйелік инфекциялар (мысалы, сепсис) немесе жергілікті инфекциялар (мысалы, Herpes simplex, белдеме немесе басқа Herpesviridea түрлері) ретінде көрінеді. Ауру мен өлім қаупін азайту үшін қызба немесе инфекция белгілері пайда болғанға дейін хинолондар немесе триметоприм/сульфаметоксазол сияқты кең таралған антибиотиктерді қабылдауға болады. Хинолондар гематологиялық қатерлі ісіктерде профилактикалық шара ретінде тиімді. Трилацилиб – циклинге тәуелді киназа 4/6 ингибиторы, химиялық терапия тудырған миелосупрессияны болдырмау үшін бекітілген. Бұл препарат химиялық терапиядан бұрын сүйек кемігінің жұмысын қорғау үшін беріледі.

thumb|Two girls with acute lymphoblastic leukemia receiving chemotherapy. The girl on the left has a central venous catheter inserted in her neck. The girl on the right has a peripheral venous catheter. The arm board stabilizes the arm during needle insertion. Anti cancer IV drip is seen at top right. Most chemotherapy is delivered intravenously, although a number of agents can be administered orally (e. g., melphalan, busulfan, capecitabine). According to a recent (2016) systematic review, oral therapies present additional challenges for patients and care teams to maintain and support adherence to treatment plans. There are many intravenous methods of drug delivery, known as vascular access devices. These include the winged infusion device, peripheral venous catheter, midline catheter, peripherally inserted central catheter (PICC), central venous catheter and implantable port. The devices have different applications regarding duration of chemotherapy treatment, method of delivery and types of chemotherapeutic agent. Isolated limb perfusion (often used in melanoma), or isolated infusion of chemotherapy into the liver or the lung have been used to treat some tumors. The main purpose of these approaches is to deliver a very high dose of chemotherapy to tumor sites without causing overwhelming systemic damage. These approaches can help control solitary or limited metastases, but they are by definition not systemic, and, therefore, do not treat distributed metastases or micrometastases. Topical chemotherapies, such as 5 fluorouracil, are used to treat some cases of non melanoma skin cancer. If the cancer has central nervous system involvement, or with meningeal disease, intrathecal chemotherapy may be administered. In very severe myelosuppression, which occurs in some regimens, almost all the bone marrow stem cells (cells that produce white and red blood cells) are destroyed, meaning allogenic or autologous bone marrow cell transplants are necessary. (In autologous BMTs, cells are removed from the person before the treatment, multiplied and then re injected afterward; in allogenic BMTs, the source is a donor.) However, some people still develop diseases because of this interference with bone marrow. Although people receiving chemotherapy are encouraged to wash their hands, avoid sick people, and take other infection reducing steps, about 85% of infections are due to naturally occurring microorganisms in the person's own gastrointestinal tract (including oral cavity) and skin. This may manifest as systemic infections, such as sepsis, or as localized outbreaks, such as Herpes simplex, shingles, or other members of the Herpesviridea. The risk of illness and death can be reduced by taking common antibiotics such as quinolones or trimethoprim/sulfamethoxazole before any fever or sign of infection appears. Quinolones show effective prophylaxis mainly with hematological cancer. Trilaciclib is an inhibitor of cyclin dependent kinase 4/6 approved for the prevention of myelosuppression caused by chemotherapy. The drug is given before chemotherapy to protect bone marrow function.

Нейтропеникалық энтероколит

Иммундық жүйенің әлсіреуіне байланысты нейтропеникалық энтероколит (тифлит) – "химиотерапияның өмірге қауіп төндіретін асқазан-ішек жолының асқынуы". Тифлит – ішек инфекциясы, ол жүрек ауруы, құсу, диарея, іштің қабынуы, дене температурасының көтерілуі, дікілдеу, іштің ауыруы және сезімталдығы сияқты белгілермен көрініс беруі мүмкін. Тифлит – жедел медициналық көмек қажетті жағдай. Бұл аурудың болжамы өте нашар және уақтылы анықталып, белсенді емделмесе, өлімге әкелуі мүмкін. Сәтті емдеу жоғары күдікпен ерте диагноз қоюға, КТ сканерлеуді қолдануға, жағдай күрделенбесе операциясыз емдеуге және кейде рецидивтің алдын алу үшін оң жақ гемиколектомия жасауға байланысты. Науқас жеткілікті тамақтанбаса немесе су ішпесе, немесе асқазан-ішек жолының зақымдануына байланысты жиі құсса, бұл тез салмақ жоғалтуға немесе кейде салмақ қосуға алып келуі мүмкін, егер адам жүрек ауруын немесе қызылшаны басу үшін тым көп тамақтанса. Кейбір стероидтік препараттар да салмақ қосуға себеп болуы мүмкін. Бұл жанама әсерлерді көбінесе құсуды басатын препараттармен азайтуға немесе жоюға болады. Сондай-ақ, пробиотиктердің химиотерапиямен және сәулелік терапиямен байланысты диареяны алдын алуға және емдеуге көмектесетінін көрсететін сенімді деректер бар. Дегенмен, диарея мен іш қабынуы тифлиттің белгілері болғандықтан, жоғары күдікпен қарау қажет, себебі тифлит – өте қауіпті және өмірге қауіп төндіретін медициналық жағдай, ол дереу емдеуді талап етеді.

Анемия

Анемия миелосупрессивті химиотерапияның салдарынан және қатерлі ісікке байланысты қан кету, қан жасушаларының жойылуы (гемолиз), тұқым қуалайтын ауру, бүйрек функциясының бұзылуы, қоректік заттардың жетіспеуі немесе созылмалы аурудың анемиясы сияқты себептердің жиынтығынан туындауы мүмкін. Анемияны жеңілдету үшін қан жасауды күшейтетін гормондар (эритропоэтин), темір препараттары және қан құю қолданылады. Миелосупрессивті терапия қан кетуге бейімділікті тудырып, анемияға әкелуі мүмкін. Жылдам бөлінетін жасушаларды немесе қан жасушаларын өлтіретін дәрілер қандағы тромбоциттердің санын азайтады, бұл көкшілдердің пайда болуына және қан кетуге себеп болуы мүмкін. Тромбоциттердің саны өте төмен болған жағдайда, оларды тромбоциттерді құю арқылы уақытша көтеруге болады, сондай-ақ химиотерапия кезінде тромбоциттердің санын арттыруға арналған жаңа препараттар әзірленуде. Кейде тромбоциттердің саны қалпына келгенше химиотерапиялық емді кейінге жылдыру қажет болады. Шаршау қатерлі ісік немесе оның емделуінің салдары болуы мүмкін және емделу аяқталғаннан кейін айлар немесе жылдар бойы сақталуы мүмкін. Шаршаудың бір физиологиялық себебі – анемия, ол химиотерапия, хирургия, сәулелік терапия, бастапқы және метастаздық ауру немесе қоректік заттардың жетіспеуінен туындауы мүмкін. Аэробикалық жаттығулар қатты ісігі бар адамдарда шаршауды азайтуға көмектеседі.

Жүрек айну және құсу

Көңіл көтерілмей және құсу – қатерлі ісікпен ауыратын адамдар мен олардың отбасылары үшін қатерлі ісікпен емдеуге байланысты ең қорқынышты жағымсыз әсерлердің екеуі. 1983 жылы Coates және авторлар химиялық терапия алатын адамдардың көңіл көтерілмей және құсуды ең ауыр жағымсыз әсерлердің бірінші және екінші орнында бағалағанын анықтады. Осы кезеңде жоғары эметогендік заттарды қабылдаған адамдардың 20%-ға дейін емделуді кейінге қалдырды, тіпті емделуден бас тартты. Химиялық терапиямен шақырылған көңіл көтерілмей және құсу (CINV) көптеген емдеулерде және қатерлі ісіктің кейбір түрлерінде жиі кездеседі. 1990 жылдардан бері бірнеше жаңа антиэметиктер кластары жасалды және саудаға шығарылды, олар химиялық терапия схемаларында дерлік әмбебап стандартқа айналды және көптеген адамдарда осы симптомдарды сәтті басқаруға көмектесті. Осы жағымсыз және кейде әлсірететін симптомдарды тиімді бақылау ем алушының өмір сапасын арттырады және емге жақсы төзімділік пен жалпы денсаулықтың жақсаруына байланысты ем циклдерін тиімдірек жүргізуге мүмкіндік береді, емді тоқтату азаяды.

Екіншілік неоплазма

Химиотерапия немесе радиотәріппен емдеуден кейін екіншілік неоплазия дамуы мүмкін. Ең көп кездесетін екіншілік неоплазия – екіншілік жіті миелоидты лейкемия, ол көбінесе алкилдеуші заттар немесе топоизомераза ингибиторларымен емделгеннен кейін пайда болады. Балалық шақтағы қатерлі ісіктен аман қалғандардың емделгеннен кейінгі 30 жыл ішінде екіншілік неоплазияға шалдығу қаупі жалпы халықтан 13 есе артық. Бұл қаупінің барлығын химиотерапияға байланыстыруға болмайды.

Жүксіздік

Химиотерапияның кейбір түрлері гонадотоксикалық болып, сүйексіздікке алып келуі мүмкін. Жоғары тәуекелді химиотерапияға прокарбазин және циклофосфамид, ифосфамид, бусулфан, мельфалан, хлорамбуцил және хлорметин сияқты басқа алкилдейтін препараттар жатады. Бұл жоғалту міндетті түрде химиотерапиялық агенттердің тікелей әсері емес, бірақ зақымдалған дамитын фолликулаларды алмастыру үшін өсудің басталу жылдамдығының артуына байланысты болуы мүмкін. Қатерлі ісікпен ауыратын пациенттердің жартысынан астамы егде жастағы адамдар болғандықтан, бұл жағымсыз әсер пациенттердің аз бөлігіне ғана қатысты. 1999-2011 жылдар аралығында Францияда жүргізілген зерттеу нәтижесінде әйелдерге гонадотоксикалық агенттер қолдану алдында эмбриондарды тоңдыру 34% жағдайда емдеуді кешіктірді, ал аман қалған және жүкті болуға ниеттенген жағдайлардың 27%-ында тірі туу орын алды, бақылау мерзімі 1 мен 13 жыл аралығында ауысты. Әлеуетті қорғаушы немесе әлсіретуші агенттерге GnRH аналогтары жатады, онда бірнеше зерттеулер адамдарда in vivo қорғаушы әсерін көрсетті, бірақ кейбір зерттеулер мұндай әсерді көрсетпейді. Сфингозин 1 фосфаты (S1P) ұқсас әсерді көрсетті, бірақ оның сфингомиелиннің апоптоз жолын тежеу механизмі химиотерапиялық препараттардың апоптоз әрекетіне де кедергі келтіруі мүмкін. Гемопоэтикалық шешуші жасушаларды трансплантациялау кезінде химиотерапияны дайындау режимі ретінде қолдану кезінде, ауыр апластикалық анемияға тек циклофосфамидпен дайындалған адамдарды зерттеу нәтижесінде трансплантация кезінде 26 жасқа дейінгі барлық әйелдерде, бірақ 26 жастан асқан 16 әйелдің тек бесеуінде ғана жұмыртқалық бездің қалпына келуі байқалды.

Терратогенділік

Химиотерапия жүктілік кезінде, әсіресе бірінші триместрде тератогенді болып табылады, сондықтан егер осы кезеңде жүктілік химиотерапия барысында анықталса, көбінесе аборт жасау ұсынылады. Екінші және үшінші триместрдегі әсерлену әдетте тератогендік тәуекелді және танымдық дамуға зиянды әсерді күшейтпейді, бірақ жүктілік және ұрықтың миелосупрессиясының түрлі асқынуларының тәуекелін арттыруы мүмкін. CIPN-мен байланысты химиотерапиялық препараттарға талидомид, эпотилон, винка алкалоидтары, таксандар, протеазома ингибиторлары және платинаға негіделген препараттар жатады. CIPN пайда бола ма, және қандай дәрежеде болады, бұл препараттың таңдалуына, қолдану мерзіміне, қабылданған жалпы мөлшеріне және адамда бұрыннан перифериялық нейропатия бар-жоқ екеніне байланысты анықталады. Симптомдар көбінесе сезімдік болғанымен, кейбір жағдайларда қозғалтқыш жүйкелер мен вегетативтік нерв жүйесі де зардап шегеді. CIPN көбінесе алғашқы химиотерапиялық дозадан кейін пайда болады және емдеу жалғасқан сайын күшейеді, бірақ бұл прогрессия әдетте емдеу аяқталғаннан кейін баяулайды. Платинаға негіделген препараттар мұнда ерекшелік жасайды; осы препараттармен емдеу аяқталғаннан кейін бірнеше ай бойы сезім нашарлауы жалғасуы мүмкін. Кейбір CIPN қайтымсыз болып көрінеді.

Танымдық бұзылу

Кейбір емдік химиядан өтетін адамдар шаршау немесе нақты емес нейрокогнитивтік мәселелерді, мысалы, шоғырлану қабілетінің төмендеуін сезінеді; мұндай жағдай кейде емдік химиядан кейінгі когнитивтік бұзылу деп аталады және бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде "химиялық ми" деп жиі айтылады.

Ағзаның лизистік синдромы

Әсіресе ірі ісіктер мен лимфома, тератома және кейбір лейкемиялар сияқты көп ақ қан жасушалары бар қатерлі ісіктерде кейбір адамдарда ісік лизисі синдромы дамиды. Қатерлі жасушалардың жылдам ыдырауы жасушалардың ішіндегі химиялық заттардың босауына себеп болады. Содан кейін қанда зәр қышқылының, калийдің және фосфаттың жоғары деңгейі табылады. Фосфаттың жоғары деңгейі екіншілік гипопаратиреозды тудырады, нәтижесінде қандағы кальций деңгейі төмендейді. Бұл бүйрек зақымдануына әкеледі, ал калийдің жоғары деңгейі жүрек аритмиясын тудыруы мүмкін. Профилактика қолжетімді және көбінесе ірі ісігі бар адамдарда басталады, бірақ бұл қауіпті жанама әсер, емделмесе өлімге алып келуі мүмкін. Көптеген цитотоксикалық препараттар гепатотоксикалық (бауыр зақымдануы) тудыруы мүмкін. Бауыр зақымдануына адамның сезімталдығын қатерлі ісік, вирустық гепатит, иммунодепрессия және тамақтану жетіспеушілігі сияқты басқа факторлар өзгерте алады. Бауыр зақымдануы бауыр жасушаларының зақымдануынан, бауыр синусоидты синдромынан (бауырдағы тамырлардың бітелуінен), холестаздан (өт бауырдан ішекке ағып кетпеуінен) және бауыр фиброзынан тұруы мүмкін. Нефротоксикалық (бүйрек зақымдануы) ісік лизисі синдромынан, сондай-ақ препараттардың бүйрек арқылы шығарылуының тікелей әсерінен туындауы мүмкін. Әртүрлі препараттар бүйректің әртүрлі бөліктеріне әсер етеді және уыттылық симптомсыз (қан немесе зәр сынақтарында ғана көрінеді) немесе жедел бүйрек зақымдануына әкелуі мүмкін. Ототоксикация (ішкі құлақ зақымдануы) платинаға негізделген препараттардың жиі кездесетін жанама әсері болып табылады, ол бас айналу және есілкілік сияқты белгілерді тудыруы мүмкін. Платина аналогтарымен емделген балалардың есту қабілетінің төмендеуіне бейім екені анықталды.

Басқа да жанама әсерлер

Сирек кездесетін жағымсыз әсерлерге қызыл тері (эритем), құрғақ тері, зақымдалған тырнақтар, ауыздың құрғауы (ксеростомия), денеде су жиналуы және жыныстық әлсіздік жатады. Кейбір дәрілер аллергиялық немесе псевдоаллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Нақты химиялық терапиялық препараттар белгілі бір органдарға қатысты уытты әсерлермен байланысты, соның ішінде жүрек-қан тамырлары аурулары (мысалы, доксорубицин), интерстициалды өкпе ауруы (мысалы, блеомицин) және кейде екіншілік ісіктердің пайда болуы (мысалы, Ходжкин ауруына арналған MOPP терапиясы). Қол-аяқ синдромы – цитотоксикалық химиотерапияның тағы бір жағымсыз әсері. Қатерлі ісікпен ауыратын науқастарда диагноз қойылған кезде де, химиотерапия емделу кезінде де тамақтану мәселелері жиі кездеседі. Зерттеулерге сәйкес, қатерлі ісікпен емделіп жатқан балалар мен жастарда парентеральді тамақтану энтеральді тамақтанумен салыстырғанда салмақ алуға және калория мен белок мөлшерін арттыруға көмектеседі.

Шектеулер

Химиотерапия әрқашан тиімді болмайды, тіпті пайдалы болған жағдайда да ол қатерлі ісікті толыққанды жоя бермейді. Адамдар көбінесе оның мүмкіндіктерінің шектеулі екенін түсінбейді. Бір зерттеуде, жаңадан емделмейтін, 4-ші сатыдағы қатерлі ісік диагнозы қойылған адамдардың арасында, өкпе қатерлі ісігі бар адамдардың үштен екісінен астамы және ішек-қосымша қатерлі ісігі бар адамдардың төрттен үштен астамы химиялық терапия олардың қатерлі ісігін емдей алады деп сенген. Қан-ми тосқауылы химиялық терапияның миға жеткізілуіне кедергі келтіреді. Өйткені мидің зиянды заттардан қорғану үшін күрделі жүйесі бар. Дәрі тасымалдаушылар дәрілерді мидан және мидың қан тамырлары жасушаларынан ми-жұлын сұйықтығына және қан айналымына шығарып жібереді. Бұл тасымалдаушылар көптеген химиялық терапия препараттарын шығарып, ми ісігін емдеуде олардың тиімділігін азайтады. Қан-ми тосқауылын тек липофильді алкилдеуші заттардың, мысалы ломустин немесе темозоломид сияқты кішкентай түрлері ғана басып өте алады. Ісіктердегі қан тамырлары қалыпты тіндердегідей болмайды. Ісік өскен кезде, қан тамырларынан ең алыс жатқан ісік жасушаларында оттегі жетіспейді (гипоксия). Осыған қарсы әрекет ету үшін олар жаңа қан тамырларының өсуіне сигнал береді. Жаңа пайда болған ісік тамырлары нашар қалыптасқан және ісіктің барлық аймақтарына жеткілікті мөлшерде қан жеткізбейді. Бұл дәрі жеткізуде қиындықтар тудырады, себебі көптеген препараттар қан айналымы жүйесі арқылы ісікке жеткізіледі.

Қарсылық

Резистенттілік – химиотерапиялық препараттардың тиімсіздігінің басты себебі. Қатерлі ісіктерде резистенттілікке бірнеше себеп болуы мүмкін, соның бірі – қатерлі жасушалардың бетінде орналасқан және химиотерапиялық препаратты жасуша ішінен сыртқа тасымалдайтын кішкентай насостардың болуы. Қатерлі жасушалар химиялық терапиядан қорғану үшін осы насостардың, яғни p-гликопротеинінің жоғары мөлшерін өндіреді. Қазіргі уақытта p-гликопротеині және басқа да осындай химиотерапиялық эффлюкс насостар зерттеліп жатыр. p-гликопротеінінің функциясын тежеуге бағытталған препараттар зертханалық сынақтардан өтуде, бірақ олардың уыттылығы және қатерлі ісікке қарсы препараттармен өзара әрекеттесуі олардың әзірленуін қиындатады. Резистенттіліктің тағы бір механизмі – геннің амплификациясы, яғни қатерлі жасушалардың геннің бірнеше көшірмесін жасауы. Бұл репликацияға қатысатын гендердің экспрессиясын төмендететін препараттардың әсерін күшсіздендіреді. Геннің көшірмелерінің саны артаған сайын, препарат геннің экспрессиясын толығымен тоқтатып тастай алмайды, сондықтан жасуша көбею қабілетін қалпына келтіре алады. Қатерлі жасушалар жасушалық апоптоз (бағдарламаланған жасуша өлімі) жолдарында да бұзылулар тудыруы мүмкін. Көптеген химиотерапиялық препараттар осы механизм арқылы қатерлі жасушаларды өлтіретіндіктен, апоптоздың бұзылуы жасушалардың тірі қалуына және резистенттілікке әкеледі. Көптеген химиотерапиялық препараттар ДНК-ға зақым келтіреді, ал оны жасуша ішіндегі ДНК-ны қалпына келтіретін ферменттер жөндеуге қабілетті. Бұл гендердің экспрессиясының артуы ДНК зақымдануын жоюға және апоптоздың басталуын болдырмауға мүмкіндік береді. Дәрі-дәрмектердің әсер ететін мақсатты ақуыздарын, мысалы тубулинді өндіретін гендерде мутациялар пайда болуы мүмкін, бұл препараттардың ақуызға байланысуына кедергі келтіріп, осы препараттарға қарсы резистенттілікке әкеледі. Химиотерапияда қолданылатын препараттар жасушалық стрессті тудыруы мүмкін, бұл қатерлі жасушаны өлтіруге әкелуі мүмкін; алайда, кейбір жағдайларда жасушалық стресс бірнеше препаратқа резистенттілікті қамтамасыз ететін гендік экспрессияның өзгеруін тудыруы мүмкін. Өкпе қатерлі ісігінде NFκB транскрипция факторының қабыну жолдары арқылы химиотерапияға резистенттіліктің пайда болуына ықпал ететіні болжануда.

Resistance is a major cause of treatment failure in chemotherapeutic drugs. There are a few possible causes of resistance in cancer, one of which is the presence of small pumps on the surface of cancer cells that actively move chemotherapy from inside the cell to the outside. Cancer cells produce high amounts of these pumps, known as p glycoprotein, in order to protect themselves from chemotherapeutics. Research on p glycoprotein and other such chemotherapy efflux pumps is currently ongoing. Medications to inhibit the function of p glycoprotein are undergoing investigation, but due to toxicities and interactions with anti cancer drugs their development has been difficult. Another mechanism of resistance is gene amplification, a process in which multiple copies of a gene are produced by cancer cells. This overcomes the effect of drugs that reduce the expression of genes involved in replication. With more copies of the gene, the drug can not prevent all expression of the gene and therefore the cell can restore its proliferative ability. Cancer cells can also cause defects in the cellular pathways of apoptosis (programmed cell death). As most chemotherapy drugs kill cancer cells in this manner, defective apoptosis allows survival of these cells, making them resistant. Many chemotherapy drugs also cause DNA damage, which can be repaired by enzymes in the cell that carry out DNA repair. Upregulation of these genes can overcome the DNA damage and prevent the induction of apoptosis. Mutations in genes that produce drug target proteins, such as tubulin, can occur which prevent the drugs from binding to the protein, leading to resistance to these types of drugs. Drugs used in chemotherapy can induce cell stress, which can kill a cancer cell; however, under certain conditions, cells stress can induce changes in gene expression that enables resistance to several types of drugs. In lung cancer, the transcription factor NFκB is thought to play a role in resistance to chemotherapy, via inflammatory pathways.

Цитотоксикалық және мақсатты терапиялар

Нысаналы терапиялар – цитотоксикалық препараттарды қолдану кезінде кездесетін көптеген мәселелерді шеше алатын қатерлі ісікке қарсы дәрілердің салыстырмалы түрде жаңа класы. Олар екі топқа бөлінеді: кіші молекулалар және антиденелер. Цитотоксикалық препараттарды қолдану кезінде байқалатын жоғары улылық, препараттардың жасушаға қатысты таңдаулылығының болмауынан туындайды. Олар тез бөлінетін кез келген жасушаны – ісік немесе қалыпты жасушаны – өлтіреді. Нысаналы терапиялар қатерлі ісік жасушалары пайдаланатын жасушалық белоктарға немесе процестерге әсер ету үшін жасалған. Бұл қатерлі ісік тіндеріне жоғары доза беруге, ал басқа тіндерге салыстырмалы түрде төмен доза беруге мүмкіндік береді. Жанама әсерлер көбінесе цитотоксикалық химиотерапиялық препараттарға қарағанда аз болғанымен, өмірге қауіпті салдарлар туындауы мүмкін. Алғашқыда нысаналы терапиялар тек бір белокқа ғана таңдамалы болуы тиіс деп есептелген. Бірақ қазір дәрінің бірнеше белок нысанасына байланыса алатыны анықталды. Нысаналы терапияның мысалы – Филадельфия хромосомасынан түзілген BCR ABL1 ақуызы, ол созылмалы миелоидты лейкемияда және кейбір жедел лимфобласты лейкемиясы бар пациенттерде жиі кездесетін генетикалық зақымдану. Бұл қосылған ақуыз ферменттік белсенділікке ие, оны кіші молекулалы препарат – иматиниб – тежеуге болады.

Әрекет ету механизмі

Бұл клетка циклының төрт фазасы. G1 – бастапқы өсу фазасы. S – ДНК синтезделетін фаза. G2 – клетканың бөлінуіне дайындық кезеңіндегі екінші өсу фазасы. M – митоз; клетка екі қыз клеткаға бөлінеді, олар клетка циклын жалғастырады. Қатерлі ісік – бұл жасушалардың қатерлі мінез-құлқымен (басқа белгілермен қатар) қосарланған, бақыланбас өсуі: инвазия және метастаздар. Ол генетикалық бейімділік пен қоршаған орта факторларының өзара әрекеттесуінен туындайды. Бұл факторлар онкогендерде (клеткалардың өсу қарқынын бақылайтын гендер) және ісікке қарсы гендерде (қатерлі ісіктің пайда болуын болдырмауға көмектесетін гендер) генетикалық мутациялардың жиналуына әкеледі, бұл қатерлі ісік жасушаларына қатерлі сипаттамаларды – мысалы, бақыланбас өсуді – береді. Жалпы алғанда, көптеген химиотерапиялық препараттар митозды (клетканың бөлінуін) бұзу арқылы әрекет етеді, тиімді түрде жылдам бөлінетін клеткаларды таңдайды. Бұл препараттар клеткаларға зақым келтіргендіктен, цитотоксикалық деп аталады. Олар ДНК-ны зақымдау және клетканың бөлінуіне қатысатын жасушалық механизмдерді тежеу сияқты әртүрлі механизмдер арқылы митозды болдырмайды. Бұл препараттардың қатерлі жасушаларды өлтіруіне қатысты бір теория – олар апоптоз деп аталатын бағдарламаланған клетка өлімін тудырады. Химиотерапия клетканың бөлінуіне әсер ететіндіктен, жоғары өсу жылдамдығына ие ісіктер (мысалы, жіті миелоидты лейкемия және агрессивті лимфомалар, Ходжкин ауруы қоса алғанда) химиотерапияға көбірек сезімтал, өйткені мақсатталған клеткалардың үлкен бөлігі кез келген уақытта клетканың бөлінуіне қатысады. Өсу жылдамдығы баяу ісіктер, мысалы, индолентті лимфомалар, химиотерапияға айтарлықтай аз жауап береді. Гетерогенді ісіктерде де ісіктің ішкі субклоналды популяцияларына байланысты химиотерапиялық препараттарға әртүрлі сезімталдық байқалуы мүмкін. Иммундық жүйенің клеткалары да химиотерапияның ісікке қарсы әсеріне маңызды үлес қосады. Мысалы, оксалиплатин және циклофосфамид сияқты химиотерапиялық препараттар ісік клеткаларын иммундық жүйе анықтай алатын тәсілмен өлтіруге (иммуногендік клетка өлімі деп аталады) себеп болуы мүмкін, бұл ісікке қарсы функциялары бар иммундық клеткаларды белсендіреді. Иммуногендік ісік клеткаларының өлімін тудыратын химиотерапиялық препараттар иммундық бақылау нүктесі терапиясына жауап бермейтін ісіктерді сезімтал ете алады.

thumb|The four phases of the cell cycle. G1 – the initial growth phase. S – the phase in which DNA is synthesised. G2 – the second growth phase in preparation for cell division. M – mitosis; where the cell divides to produce two daughter cells that continue the cell cycle. Cancer is the uncontrolled growth of cells coupled with malignant behaviour: invasion and metastasis (among other features). It is caused by the interaction between genetic susceptibility and environmental factors. These factors lead to accumulations of genetic mutations in oncogenes (genes that control the growth rate of cells) and tumor suppressor genes (genes that help to prevent cancer), which gives cancer cells their malignant characteristics, such as uncontrolled growth. In the broad sense, most chemotherapeutic drugs work by impairing mitosis (cell division), effectively targeting fast dividing cells. As these drugs cause damage to cells, they are termed cytotoxic. They prevent mitosis by various mechanisms including damaging DNA and inhibition of the cellular machinery involved in cell division. One theory as to why these drugs kill cancer cells is that they induce a programmed form of cell death known as apoptosis. As chemotherapy affects cell division, tumors with high growth rates (such as acute myelogenous leukemia and the aggressive lymphomas, including Hodgkin's disease) are more sensitive to chemotherapy, as a larger proportion of the targeted cells are undergoing cell division at any time. Malignancies with slower growth rates, such as indolent lymphomas, tend to respond to chemotherapy much more modestly. Heterogeneic tumours may also display varying sensitivities to chemotherapy agents, depending on the subclonal populations within the tumor. Cells from the immune system also make crucial contributions to the antitumor effects of chemotherapy. For example, the chemotherapeutic drugs oxaliplatin and cyclophosphamide can cause tumor cells to die in a way that is detectable by the immune system (called immunogenic cell death), which mobilizes immune cells with antitumor functions. Chemotherapeutic drugs that cause cancer immunogenic tumor cell death can make unresponsive tumors sensitive to immune checkpoint therapy.

Басқа қолданыстар

Кейбір химиотерапиялық препараттар қатерлі ісік емес, басқа ауруларда қолданылады, мысалы, аутоиммундық ауруларда, ал кейбір жағдайларда қатерлі ісікке қолданылатын дозалармен салыстырылатын дозалар қолданылады. Метотрексат ревматоидты артритті (РА), псориазды, анкилозиялық спондилит және мультипль склерозды емдеуде қолданылады. Циклофосфамид кейде жүйелік қызыл жегінің (lupus erythematosus) жиі кездесетін белгісі – нефритті емдеу үшін қолданылады. Дексаметазон бортезомиб немесе мельфаланмен бірге AL амилоидозын емдеуде жиі қолданылады. Жақында бортезомид циклофосфамид пен дексаметазонмен бірге AL амилоидозын емдеуде де тиімділігін көрсетті. Миеломаны емдеу үшін қолданылатын басқа препараттар, мысалы, леналидомид, AL амилоидозын емдеуде үміт береді. Химиотерапиялық препараттар сүйек миын трансплантациясының (гематопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау) алдындағы дайындық режимдерінде де қолданылады. Дайындық режимдері трансплантацияның қабылдануын қамтамасыз ету үшін реципиенттің иммундық жүйесін басу үшін қолданылады. Циклофосфамид осы мақсатта қолданылатын кең таралған цитотоксикалық препарат және көбінесе бүкіл денеге сәулеленумен бірге қолданылады. Химиотерапиялық препараттарды қабылдаушының сүйек миын толығымен жою үшін жоғары дозада (миелоаблативті дайындық) немесе сүйек миының толықсымалы жоғалуын болдырмау үшін төмен дозада (миелоаблативті емес және төмен интенсивті дайындық) қолдануға болады. Қатерлі ісік емес жағдайда қолданылған кезде емдеу әлі де "химиотерапия" деп аталады және көбінесе қатерлі ісікпен ауыратын адамдарға арналған емдеу орталықтарында жүргізіледі.

Кәсіптік әсер ету және қауіпсіз пайдалану

1970 жылдары антинеопластикалық (химиотерапиялық) дәрілер қауіпті деп танылды, содан бері Америка денсаулық сақтау жүйесінің фармацевттері қоғамы (ASHP) 1983 жылы қауіпті дәрілерді қолдану жөніндегі ұсыныс жариялағаннан кейін қауіпті дәрілер тұжырымдамасын енгізді. Федералдық ережелерді бейімдеу АҚШ Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасы (OSHA) 1986 жылы алғашқы нұсқауларын жариялағаннан кейін, 1996, 1999 және соңғы рет 2006 жылдары жаңартулар жасау арқылы жүзеге асты. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты (NIOSH) осы уақыттан бері осы дәрілерге қатысты жұмыс орындарында бағалау жүргізіп келеді. Антинеопластикалық дәрілерге кәсіби жолмен ұшырау салдарынан бедеулік және қатерлі ісіктерге әкелуі мүмкін, соның ішінде бірнеше денсаулық салдарына байланысты. NIOSH ескерту есебінде бірнеше жағдай тіркелді, мысалы, әйел фармацевтке папиллярлық өтпелі клеткалық карцинома диагнозы қойылды. Фармацевт диагноз қойылғанға дейін он екі жыл бұрын ауруханада 20 ай жұмыс істеді, онда ол көптеген антинеопластикалық дәрілерді дайындауға жауапты болды. Фармацевтте қатерлі ісікке басқа да тәуекел факторлары болмағандықтан, оның қатерлі ісігі антинеопластикалық дәрілерге ұшыраумен байланысты деп есептелді, бірақ бұл мәселе бойынша себеп-салдар байланысы әдебиетте толыққанды дәлелденбеген. Тағы бір жағдайда, биологиялық қауіпсіздік шкафтарындағы ақаулық нәтижесінде медбикелер антинеопластикалық дәрілерге ұшыраған деп саналады. Тәжірибелер көрсеткендей, осы әсерден кейін екі және тоғыз ай өткен соң гендік токсикалық биомаркерлер анықталды.

Экспозиция жолдары

Антинеопластикалық препараттар көбінесе ішек арқылы, бұлшық етке, ми қабығына немесе тері астына енгізіледі. Көп жағдайда, препаратты пациентке енгізу алдында бірнеше қызметкер дайындап, өңдеуі қажет. Препараттарды өңдеуге, дайындауға немесе енгізуге қатысатын, сондай-ақ антинеопластикалық препараттармен жанасқан заттарды тазалайтын кез келген қызметкер қауіпті препараттарға ұшырауы мүмкін. Медициналық қызметкерлер дәрі-дәрмектерге әртүрлі жағдайларда ұшырайды, мысалы, фармацевттер мен фармацевт техникалары антинеопластикалық препараттарды дайындап, өңдегенде, ал медбикелер мен дәрігерлер препараттарды пациенттерге енгізгенде. Бұған қоса, денсаулық сақтау мекемелерінде антинеопластикалық препараттарды жоюға жауапты адамдар да зақымдану қаупіне ұшырайды. Тері арқылы жұғу – препараттерді дайындау, өңдеу және енгізумен айналысатын медициналық қызметкерлердің қолғаптарында препараттың көп мөлшері табылғандықтан, әсер етудің басты жолы деп есептеледі. Препараттардың буын жұту – тағы бір маңызды әсер ету жолы. Көптеген зерттеулер ингаляцияны әсер ету жолы ретінде қарастырды, және ауа үлгілерінде қауіпті деңгейлер анықталмағанмен, бұл әлі де әсер етудің ықтимал жолы болып табылады. Қол арқылы ауызға жұту – денсаулық сақтау мекемелеріндегі қатаң гигиеналық стандарттарға байланысты басқа жолдармен салыстырғанда сирек кездеседі. Дегенмен, бұл әлі де мүмкін, әсіресе жұмыс орнында, денсаулық сақтау мекемесінен тыс жерде. Адамдар осы қауіпті препараттарға инемен шағу арқылы да ұшырауы мүмкін. Осы салада жүргізілген зерттеулер медициналық қызметкерлердің бірнеше зәр үлгілерін зерттеу арқылы кәсіби жұғудың болатынын анықтады.

Қауіптер

Қауіпті дәрі-дәрмектер денсаулық сақтау саласының қызметкерлеріне ауыр денсаулық тәуекелдерін тудырады. Көптеген зерттеулер антинеопластикалық препараттардың репродуктивті жүйеге көптеген жанама әсерлері болуы мүмкін екенін көрсетеді, мысалы, ұрықтың жоғалуы, туа біткен ақаулар және сүйексіздік. Антинеопластикалық препараттарға жиі тосқан денсаулық сақтау қызметкерлерінде өздігінен түсік, өлі туған балалар және туа біткен кемшіліктер сияқты жағымсыз репродуктивті салдарлар байқалады. Бұған қоса, зерттеулер бұл препараттарға байланысты менструалдық циклдың бұзылуына әкелетінін көрсеткен. Антинеопластикалық препараттар денсаулық сақтау қызметкерлерінің балаларында оқуға қабілетсіздік қаупін де арттыруы мүмкін. Сонымен қатар, бұл препараттардың канцерогендік әсері бар. Соңғы бес онжылдықта жүргізілген көптеген зерттеулер антинеопластикалық препараттардың канцерогендік әсерін көрсетті. Сондай-ақ, алкилдейтін заттардың адамдарда лейкемия дамуымен байланысты екенін көрсететін зерттеулер де болды. Зерттеулер көрсеткендей, осы препараттарға тосқан медбикелерде сүт безінің қатерлі ісігі, меланома емес тері қатерлі ісігі және тік ішек қатерлі ісігінің қаупі жоғарылайды. Басқа зерттеулер антинеопластикалық препараттардың денсаулық сақтау мекемелеріндегі қызметкерлерге генотоксикалық әсер етуі мүмкін екенін анықтады.

Дайындық

NIOSH жұмысшының зиянға ұшырауын азайту үшін арнайы желдетілетін шкафты пайдалануды ұсынады. Сонымен қатар, барлық қызметкерлерді оқытуды, шкафтарды қолдануды, қауіпсіздік бағдарламасының техникасын алғашқы бағалауды жүзеге асыруды және дәрі-дәрмектің қаптамасын ашу, құтыларды (флаконды) қолдану немесе таңбалау кезінде қорғаныш қолғаптары мен халат киюді ұсынады. Жеке қорғаныш құралдарын киген кезде, қолғаптарды қолдану алдында физикалық зақымдарға тексеріп, әрқашан екі қолғапты және қорғаныш халатты кию керек. Денсаулық сақтау қызметкерлері антинеопластикалық препараттармен жұмыс істеу алдында және кейін қолдарын сумен және сабынмен жуулары, қолғаптарды әр 30 минут сайын немесе зақымданған жағдайда ауыстырулары және оларды бірден химиотерапиялық қалдықтар контейнеріне тастауы керек. Киілетін халаттар полиэтиленмен қапталған полипропиленнен жасалған, бір рет қолданылатын болуы керек. Халат киген кезде, оның жабық және ұзын жеңді екеніне көз жеткізу керек. Дайындау жұмысы аяқталғаннан кейін, дайын өнімді пластикалық қапқа толық жабыстырып қою керек. Денсаулық сақтау қызметкері оларды шкафтан шығарғанға дейін желдетілетін шкафтың ішіндегі барлық қалдық контейнерлерін сүртіп тазалауы керек. Соңында, жұмысшылар барлық қорғаныш киімдерін алып тастап, оларды желдетілетін шкафтың ішінде жою үшін қапқа салып қоюы керек.

Қызметкерлерді оқыту

Денсаулық сақтау мекемелеріндегі жұмыс орындарында қауіпті дәрі-дәрмектерге ұшыраған барлық қызметкерлер оқытудан өтуі тиіс. Оқуға тасымалдау және қабылдау қызметкерлері, үй шаруашылығы қызметкерлері, фармацевттер, көмекшілер және антинеопластикалық препараттарды тасымалдау мен сақтауға қатысатын барлық адамдар кіруі керек. Бұл адамдар өз жұмыс орындарында кездесетін дәрі-дәрмектердің қауіптілігі туралы ақпарат алып, оқытылуы тиіс. Оларға өз жұмыс орындарында қауіпті жағдайлар туындауы мүмкін операциялар мен рәсімдер, қауіпті дәрі-дәрмектердің болуын анықтаудың әртүрлі әдістері және олардың қалай таралатыны, сондай-ақ дәрі-дәрмектердің физикалық және денсаулыққа зиянды әсерлері, оның ішінде олардың репродуктивтік және канцерогендік қауіптілік мүмкіндіктері туралы хабарлануы және оқытылуы керек. Бұған қоса, олар осы қауіптерден қалай аулақ болуға және өзін қорғауға болатыны туралы ақпарат алып, оқытылуы тиіс. Бұл ақпарат денсаулық сақтау қызметкерлері дәрі-дәрмектермен жұмыс істей бастағанда, яғни қауіпті дәрі-дәрмектермен жұмыс істейтін аймақта алғашқы тапсырманы орындағанда берілуі керек. Сонымен қатар, жаңа қауіптер пайда болғанда, жаңа дәрі-дәрмектер, процедуралар немесе жабдықтар енгізілгенде де оқыту жүргізілуі керек.

Төгілуді бақылау

Антинеопластикалық заттардың төгілуіне байланысты жазбаша ереже болуы керек. Ережеде төгілудің әртүрлі көлемі, сондай-ақ әр көлем үшін қажетті процедуралар мен жеке қорғаныш құралдары қарастырылуы тиіс. Ірі көлемдегі төгілуді оқытылған қызметкер шешуі керек және барлық тазалау материалдарын EPA ережелеріне сәйкес химиялық қалдықтар контейнеріне тастау керек, сары түсті химиотерапиялық қалдықтар контейнеріне емес.

Кәсіптік бақылау

Медициналық бақылау бағдарламасы құрылуы тиіс. Егер әсер еткен жағдай болса, кәсіби денсаулық сақтау мамандары толыққанды анамнез алуы және жан-жақты физикалық тексеру жүргізуі керек. Олар әсер ету мүмкіндігі болған жұмыскердің зәр сынағын зәр сынамасының сынақ қағазымен немесе микроскоптық тексеру арқылы тексеруі керек, басты назар қанды табуға бөлуі керек, себебі бірнеше қатерлі ісікке қарсы препараттар несеп қуығына зақым келтіруі белгілі.

Тарих

Сидни Фарбер химиялық терапия саласындағы алғашқы жұмыстардың авторы атанды. Джейн С. Райт сүт безі және тері қатерлі ісігін емдеу үшін метотрексат препаратын қолдануды алғаш рет жүзеге асырды. Кіші молекулалы препараттарды қатерлі ісікті емдеу үшін алғаш рет 20 ғасырдың басында қолданған, бірақ бастапқыда қолданылған химиялық заттар осы мақсатта ойдастырылмаған. Бірінші дүниежүзілік соғыста қыша газы химиялық қару ретінде қолданылды және ол гематопоэзді (қан түзілуін) күшті түрде тежейтіні анықталды. Оған ұқсас қосылыстар азот қышасы деп аталады. Олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Йель медицина мектебінде одан әрі зерттелді. Осы зат қанның тез өсетін ақ қан жасушаларына зиян келтіретін болса, қатерлі ісікке де сондай әсер ете алады деген тұжырым жасалды. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери операция кезінде, неміс авиациясының Италияның Бари портына жасаған шабуылынан кейін, жүздеген адамдар одақтас күштермен тасымалданған қыша газына кездейсоқ ұшырады. Бұл Германия химиялық қару қолданған жағдайда жауап беруге дайындық мақсатында жасалған. Кейіннен аман қалғандардың ақ қан клеткаларының саны төмен екені анықталды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және есептер жарияланғаннан кейін, осы тәжірибелер зерттеушілерді қатерлі ісікке қарсы ұқсас әсер ететін басқа да заттарды іздеуге бағыттады. Осы зерттеулердің нәтижесінде алғашқы химиотерапиялық препарат – мустин жасалды. Содан бері қатерлі ісікті емдеу үшін көптеген жаңа препараттар әзірленді, ал препараттарды жасау миллиардтаған долларлық өнеркәсіпке айналды, бірақ ерте зерттеушілер ашқан химиялық терапияның қағидалары мен шектеулері әлі де қолданылуда.

Химиотерапия термині

Модификаторсыз химиотерапия сөзі көбінесе қатерлі ісіктерді емдеуді білдіреді, бірақ оның тарихи мағынасы одан да кеңірек болған. Бұл термин 1900 жылдардың басында Пол Эрлихпен қалыптасқан, ол кез келген ауруды емдеу үшін химиялық заттарды қолдануды (химио + терапия) білдірген, мысалы, антибиотиктерді қолдану (антибактериалды химиотерапия). Эрлих қатерлі ісіктерді емдеу үшін тиімді химиотерапиялық препараттар табылатынына үміттенбеген. Кейін сульфамидтер (сульфа препараттары) және пенициллин пайда болды. Бүгінгі күні "дәрі-дәрмектермен ауруды емдеу" мағынасын фармакотерапия сөзімен жиі білдіреді. Метафоралық тұрғыдан алғанда, "химиотерапияны" "дауылмен" салыстыруға болады, себебі екеуі де қиындық тудыруы мүмкін, бірақ одан кейін емделуге/тазаруға көмектеседі.

Нысаналы жеткізу құралдары

Нақты нысаналанған жеткізу құралдары ісік жасушаларына химиялық терапияның тиімді дозасын арттырып, басқа жасушаларға тиімді дозасын азайтуға арналған. Бұл ісіктің жойылуын күшейтуге, уыттылықты азайтуға немесе екеуін де бірге қамтамасыз етуге әкелуі керек.

Антитело-дәрмек конъюгаттары

Антидене-дәрілік конъюгаттар (АДК) антидене, дәрілік зат және олардың арасындағы байланыстырушыдан тұрады. Антидене ісік жасушаларында басымдықпен экспрессияланатын белокқа (ісік антигені деп аталады) немесе ісік пайдалана алатын жасушаларға, мысалы, қан тамырларының эндотелийлік жасушаларына бағытталған. Олар ісік антигеніне байланысып, жасуша ішіне сіңіріледі, онда байланыстырушы дәрілік затты жасушаға босатады. Бұл арнайы бағытталған жеткізу құралдары тұрақтылығы, таңдаулылығы және нысана таңдауы бойынша әртүрлі, бірақ, негізінен, олардың барлығы ісік жасушаларына жеткізілетін максималды тиімді дозаны арттыруға бағытталған. Жүйелік уыттылығының төмендеуі оларды ауырған адамдарда да қолдануға мүмкіндік береді және дәстүрлі жүйелік тәсілдермен қолдануға тым қауіпті жаңа химиотерапиялық препараттарды жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл типтегі алғашқы бекітілген препарат – Уайет (қазіргі Pfizer) компаниясы шығарған гемтузумаб озгомицин (Mylotarg). Препарат жедел миелоидты лейкемияны емдеу үшін бекітілген. Тағы екі препарат – трастузумаб эмантин және брентуксимаб ведотин клиникалық сынақтардың соңғы кезеңінде, ал соңғысына рефрактерлі Ходжкин лимфомасы және жүйелік анапластикалық ірі жасушалы лимфоманы емдеуге үдетілген мақұлдау берілді. және магниттік бөлшектер. Магниттік материалдан жасалған нанобөлшектерді сыртқы магнит өрісін қолдану арқылы ісік орындарында препараттарды шоғырландыру үшін де пайдалануға болады.

Электрохимиялық терапия

Электрохимиотерапия – бұл химиялық препаратты инъекциялаудан кейін ісікке жергілікті түрде жоғары кернеулі электр импульстарын қолдану арқылы жүзеге асырылатын біріктірілген емдеу. Бұл емдеу химиялық терапиялық препараттардың (мысалы, блеомицин және цисплатин) жасуша мембранасы арқылы өтуі қиын немесе мүмкін емес болған жағдайда, қатерлі жасушаларға енуіне мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде, ісікке қарсы емнің тиімділігі артады. Клиникалық электрохимиотерапия тері және тері астындағы ісіктерді, олардың гистологиялық тегіне қарамастан, емдеуде сәтті қолданылған. Клиникалық қолданысқа қатысты барлық хабарламаларда бұл әдіс қауіпсіз, қарапайым және жоғары тиімді деп көрсетілген. ESOPE (Еуропалық электрохимиотерапияның стандартты операциялық процедуралары) жобасы аясында, Еуропаның жетекші онкологиялық орталықтарының электрохимиотерапия тәжірибесіне негізделіп, электрохимиотерапияның стандартты операциялық процедуралары (СОП) әзірленді. Соңғы уақыттарда, хирургиялық тәсілдер, эндоскопиялық жолдар немесе емдеу аймағына қол жеткізу үшін тері арқылы жасалатын араласулар арқылы ішкі ісіктерді емдеу үшін электрохимиотерапияның жаңа түрлері жасалған.

Гипертермиялық терапия

Гипертермиялық терапия – қатерлі ісікке жылумен емдеу, және оны химиотерапиямен (термохимотерапиямен) немесе сәулелік терапиямен бірге қолданғанда тиімді құрал болуы мүмкін. Жылу ісік орнына жергілікті түрде қолданылады, бұл ісіктегі қан тамырларын кеңейтіп, көбірек химиотерапиялық препараттың ісікке енуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар, ісік жасушасының мембранасы көбірек өткізгіш болады, бұл химиотерапиялық препараттың жасушаға тез енуіне мүмкіндік береді. Гипертермия "химиорезистенттілік" алдын алуға немесе кері қайтаруға көмектеседі деген дәлелдер де бар. Химиотерапияға резистенттілік кейде уақыт өте келе дамиды, өйткені ісіктер бейімделіп, препараттың уытты әсерін жеңе алады. "Химорезистенттілікті жеңу" мәселесі бұрын жан-жақты зерттелген, әсіресе CDDP-ге резистентті жасушаларды пайдалану арқылы. Химиотерапиямен гипертермияны біріктіру арқылы препаратқа резистентті жасушаларды тиімді емдеуге тартудың мүмкіндігін ескере отырып, бірнеше қатерлі ісікке қарсы препараттарға (мысалы, митомицин С, антрациклиндер, БКНУ, мельфалан) және CDDP-ге қарсы химорезистенттілікті жылуты қосу арқылы кем дегенде жартылай кері қайтаруға болатынын көрсету маңызды болды.

Басқа жануарлар

Химиотерапия ветеринарияда адам медицинасында қолданылатындай қолданылады.