Кіріспе

Химиотерапия және иммуносупрессантты дәрілер

Дәрілік қорапша
| Бақыланатын өрістер = өзгертілген
| расталган нұсқасы = 464193974
| сурет = Methotrexate skeletal.svg
| ені = 300
| суреттің сипаттамасы =
| сурет2 = Methotrexate from xtal 3D bs 17.png
| ені2 = 300
| сурет2 сипаттамасы =

| айтылуы = /audio=En us Methotrexate.ogg/,/m//ɛ//θ//ə/'/t//r//ɛ//k/,/s//eɪ//t//, /,/m//iː// //, // //θ//oʊ// /
| саудалық атауы = Trexall, Rheumatrex, Otrexup, басқалары
| белокпен байланысуы = 35–50% (негізгі препарат)
| метаболизмі = Бауыр және жасуша ішінде. Ол қатерлі ісіктерді, аутоиммундық ауруларды және жатыр сыртындағы жүктілікті емдеу үшін қолданылады. 1956 жылы ол метастаздық қатерлі ісіктің алғашқы емделуіне мүмкіндік берді. Бұл дәрі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Көрінетін дәрілер тізіміне" енген. Метотрексат жалпы қолданыстағы дәрі ретінде қолжетімді.

Жүктілік кезінде

Метотрексат – түсік тудыратын препарат, және егер кемпіржол түтігі жарылмаса, ектопикалық жүкті емдеу үшін қолданылады. Метотрексат кеңейту және кюретажбен бірге молярлық жүкті емдеу үшін қолданылады. Сирек жағдайларда, жатыр ішіндегі жүкті тоқтату үшін мифепристонмен бірге қолданылуы мүмкін.

Әкімшілік

Метотрексатты ауызға қабылдауға немесе инъекция жасауға болады (бұлшық ішіне, көкейкеш ішіне, тері астына немесе жұлын сұйықтығына).

Жағымсыз әсерлер

Ең көп кездесетін қолайсыз әсерлерге гепатотоксикалық әсер, стоматит, қан аномалиялары (лейкопения, анемия және тромбоцитопения), инфекция қаупінің жоғарылауы, шаштың түсіп кетуі, жүрек айну, тәбеттің төмендеуі, іш ауруы, диарея, шаршау, қызба, бас қызылу, ұйқышаңдық, бас ауруы, жедел пневмонит және бүйрек функциясының нашарлауы жатады. Метотрексат мукозит тудыруы мүмкін. Метотрексат пневмониті емдеудің сирек кездесетін асқынуы болып табылады және соңғы ревматоидты артритті емдеу сынақтарында оның жиілігі азайып бара жатқан сияқты. Ревматоидты артритке байланысты интерстициалды өкпе ауруында метотрексатпен емдеу уақыт өте келе ЖЖБ (өкпе фиброзы) пайда болу жиілігінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Метотрексат тератогендік әсерге ие, сондықтан жүктілікке жоспарлағанда кем дегенде 4 апта бұрын қабылдауын тоқтату қажет, жүктілік кезінде (босану санаты X) және бала емізу кезінде одан аулақ болу керек. Еркек серігі жүктілікке тырысқан кез келген уақытта оны қабылдауы қауіпсіз деген жаңа нұсқаулар енгізілді. Метотрексатқа орталық нерв жүйесінің реакциялары, әсіресе оны интратекальдық жолмен (тікелей жұлын сұйықтығына) салғанда, миелопатиялар мен лейкоэнцефалопатиялар сияқты көріністері болуы мүмкін. Ол, әсіресе жоғары дозаларда қолданғанда, теріге әсер ететін әртүрлі қолайсыз әсерлерге ие. Метотрексаттың тағы бір жақсы түсінілмеген, бірақ қауіпті қолайсыз әсері – неврологиялық зақымдану және есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы.

Дәрілік өзара әсерлесулер

Пенициллиндер метотрексаттың шығарылуын төмендетеді, соның салдарынан уыттану қаупі артады. Пробенцид метотрексаттың шығарылуын тежейді, бұл метотрексаттан уыттану қаупін күшейтеді. Метотрексаттың ДГФР-ға (дигидрофолат редуктазаға) деген туыстығы дигидрофолатқа қарағанда 1000 есе жоғары. ДГФР дигидрофолатты белсенді тетрагидрофолатқа айналдыру реакциясын катализдейді. MTX-тың тағы бір әрекет ету механизмі – интерлейкин 1 бетаның жасуша бетіндегі рецепторымен байланысуын тежеу. Осы арқылы ол антицитокин ретінде танылады.

Тарих

1947 жылы Сидни Фарбер басқарған зерттеушілер тобы Йеллапрагада Суббарао (Lederle) әзірлеген фолий қышқылының химиялық аналогы – аминоптериннің жедел лимфобласты лейкемиямен ауыратын балаларда ремиссияны тудыруға қабілетті екенін көрсетті. Фолий қышқылының аналогтарын жасауға түрткі болған нәрсе – фолий қышқылының лейкемияны нашарлататыны және фолий қышқылына жеткіліксіз тамақтану керісінше жақсартуға әкелуі болды; бұл әсерлердің механизмі сол кезде әлі белгісіз болған. Фолий қышқылының басқа да аналогтары жасалып жатты, ал 1950 жылы метотрексат (сол кезде аметоптерин деп аталған) лейкемияны емдеу үшін ұсынылды. 1956 жылы жарияланған жануарлар зерттеулері метотрексаттың терапиялық индексі аминоптеринге қарағанда жоғары екенін көрсетті, осылайша аминоптериннің клиникалық қолданылуы метотрексаттың пайдасына тоқтатылды. 1951 жылы Джейн К. Райт метотрексатты қатты ісіктерде қолдану мүмкіндігін көрсетті, соның нәтижесінде емделгендерде ремиссия байқалды. Райт тобы бұл препаратты лейкемия емес, қатты ісіктерде қолдануды алғаш рет көрсетті. Мин Чиу Ли және оның әріптестері 1956 жылы хориокарцинома және хориоаденомамен ауыратын әйелдерде толық ремиссияға қол жеткізді, ал 1960 жылы Wright және оның авторлар тобы микоздық фунгоидта ремиссияға қол жеткізді.