Тіглат-Пилесер III: Ассирия патшасы және империя реформаторы

Кіріспе

VIII ғасыр б.з.д. Ассирия патшасы, Жаңа Ассирия империясы

Тиглат Пилесер III (неоассириялық жазу: , “Менің сенімім Эшарра ұлына арналған”; Тиглат Пилэсер) – б.з.д. 745 жылдан 727 жылы қайтыс болғанға дейін Жаңа Ассирия империясының патшасы болды. Ассирияның ең көрнекті және тарихи маңызы бар патшаларының бірі Тиглат Пилесер Ассирияның тұрақсыздық кезеңін аяқтады, көптеген саяси және әскери реформалар енгізді және Ассирияның бақылауындағы жерлерді екі еседен астам кеңейтті. Ассирия аумағының кеңінен кеңеюі мен орталықтандырылуы және тұрақты армия құрылуының нәтижесінде кейбір зерттеушілер Тиглат Пилесердің билігін Ассирияның империяға айналуының нақты белгісі деп санайды. Тиглат Пилесердің тұсында енгізілген реформалар мен басқару әдістері оның өлімінен кейін мыңдаған жылдар бойы кейінгі Ассирия патшалары ғана емес, сондай-ақ кейінгі империялардың саясатының негізін қалады. Тиглат Пилесердің таққа отыруының мән-жайлары әлі анық емес. Ежелгі Ассирия деректері Тиглат Пилесердің тегі туралы қайшылы мәліметтер береді және оның билікке келу кезінде болған көтеріліс туралы жазбалар бар, сондықтан көптеген тарихшылар Тиглат Пилесерді өзінің інісі немесе әкесі болған Ашур-нирари V-тен тақты тартып алған билеуші деп санайды. Басқа тарихшылар бұл дәлелдерді Тиглат Пилесердің заңды түрде таққа ие болғаны ретінде де түсіндіруге болады деп болжайды және бұл пікірталас әлі де шешілмеген күйде. Тиглат Пилесер билікті күшейтіп, маңызды шенеуніктер мен генералдардың ықпалын шектеді. 744 және 743 жылдары шағын жеңістерге жеткеннен кейін, ол 743 жылы Арпад маңындағы шайқаста Урарту патшасы Сардури II-ні жеңді. Бұл жеңіс маңызды болды, өйткені Урарту қысқа мерзімге Ассирияның күшіне теңескен еді; Сардури он бір жыл бұрын Тиглат Пилесердің ізашары Ашур-нирариді жеңген болатын. Сардуриді жеңгеннен кейін Тиглат Пилесер Левантқа көшті. Бірнеше жыл ішінде Тиглат Пилесер Леванттың көп бөлігін бағындырды, бұрынғы ықпалды мемлекеттерді жеңіп, оларды аннексиялады немесе бағындырды, әсіресе Арам-Дамаск мемлекетіне нүкте қойды. Тиглат Пилесердің Леванттағы әрекеттері Еврей Киелі кітабында жазылған. Бірнеше жылдық соғыстан кейін Тиглат Пилесер 729 жылы Вавилонды басып алды, Ассирия және Вавилон патшасы болған бірінші патша атанды.

Tiglath Pileser III (Neo Assyrian cuneiform: , meaning "my trust belongs to the son of Ešarra"; Tīglaṯ Pīlʾeser) was the king of the Neo Assyrian Empire from 745 BC to his death in 727. One of the most prominent and historically significant Assyrian kings, Tiglath Pileser ended a period of Assyrian stagnation, introduced numerous political and military reforms and more than doubled the lands under Assyrian control. Because of the massive expansion and centralization of Assyrian territory and establishment of a standing army, some researchers consider Tiglath Pileser's reign to mark the true transition of Assyria into an empire. The reforms and methods of control introduced under Tiglath Pileser laid the groundwork for policies enacted not only by later Assyrian kings but also by later empires for millennia after his death. The circumstances of Tiglath Pileser's rise to the throne are not clear. Because ancient Assyrian sources give conflicting accounts concerning Tiglath Pileser's lineage and there are records of a revolt at around the time of his accession, many historians have concluded that Tiglath Pileser was a usurper, who seized the throne from his predecessor Ashur nirari V, who was either his brother or his father. Other historians postulate that the evidence could just as easily be interpreted as Tiglath Pileser inheriting the throne through legitimate means and the debate remains unresolved. Tiglath Pileser early on increased royal power and authority through curbing the influence of prominent officials and generals. After securing some minor victories in 744 and 743, he defeated the Urartian king Sarduri II in battle near Arpad in 743. This victory was significant since Urartu had for a brief time equalled Assyrian power; Sarduri had eleven years earlier defeated Tiglath Pileser's predecessor Ashur nirari. After defeating Sarduri, Tiglath Pileser turned his attention to the Levant. Over the course of several years, Tiglath Pileser conquered most of the Levant, defeating and then either annexing or subjugating previously influential kingdoms, notably ending the kingdom of Aram Damascus. Tiglath Pileser's activities in the Levant were recorded in the Hebrew Bible. After a few years of conflict, Tiglath Pileser conquered Babylonia in 729, becoming the first king to rule as both king of Assyria and king of Babylon.

Ұрпақ және таққа көтерілу

Тиглат Пилезер III таққа қалай келгенін анықтауға жеткілікті дәлелдер сақталмаған, сондықтан оның билікке келу сипаты түсініксіз және даулы. Бірнеше мәлімет оның тәуелсіз билікке таласушы болуы мүмкін екенін көрсетеді. 746/745 жылдары Ассирия империясының астанасы Нимрудта көтеріліс болды және 745 жылдан кейін көптеген шенеуніктер мен әкімдер ауыстырылды. Ежелгі ассириялық дереккөздер Тиглат Пилезердің тегі туралы қайшылы ақпарат береді. Тиглат Пилезер жазуларында өзінің таққа отыруын тек қана құдайдың таңдауымен байланыстырды, ал ассириялық патшалардың әдеттегі тәжірибесі олардың таңдалуын құдайға және патшалық әулетіне жатқызу болған. Ассирия патшаларының тізімі, Ассирия патшаларын тізбектейтін ежелгі ассириялық құжат, Тиглат Пилезердің әкесі оның тікелей ізашары Ашур-нарари V болғанын мәлімдейді. Тиглат Пилезер өзінің жазуларында өзін Адад-нарари III-тің ұлы деп көрсеткен, осылайша оны Ашур-нараридің бауыры еткен. Ассириологтар мен басқа да тарихшылар Тиглат Пилезердің тәуелсіз билікке таласушы болғанына келісім берді. Ассириолог Брэдли Дж. Паркер оның бұрынғы патшалық әулетке қатысы болмағанын айтты, бірақ ассириолог Карен Раднерге сәйкес, оның патшалық тегі туралы мәлімдемелері шындыққа сәйкес келуі мүмкін, яғни ол таққа таласқанда заңды үміткер болған, өйткені әулеттік азамат соғысында жеңіске жеткен. Тиглат Пилезер таққа отырғаннан кейін оның билігіне қарсылық немесе көтеріліс болған жоқ. Егер оны патшалық әулеттің мүшесі деп қабылдаса, Тиглат Пилезердің Адад-нарари немесе Ашур-нараридің ұлы болғанына қатысты күмәндер әлі де бар. Ассириологтар Фей Чен, Альберт Кирк Грейсон және Шиго Ямада оның Адад-нараридің ұлы болуы мүмкін деп санайды, ал Ассирия патшаларының тізімінде оның Ашур-нараридің ұлы ретінде көрсетілуі, мүмкін, жазу қатесі болуы мүмкін. Ассириолог Пол Гарелли бұл мүмкін емес деп санайды, өйткені Адад-нарари мен Тиглат Пилезердің биліктері арасында 38 жылдық үзіліс болған, сондықтан оның Ашур-нараридің ұлы болу мүмкіндігін толығымен жоққа шығаруға болмайды деп жазады. Тарихшы Трейси Давенпорт Тиглат Пилезердің Ашур-нараридің ұлы немесе бауыры болғанын "біз ешқашан білмейміз" дейді. Тиглат Пилезердің өзін Адад-нараридің ұлы деп жариялаған жазуларын түсіндірудің жолдары бар, олардың биліктері арасындағы 38 жылдық аралыққа қарамастан. Бұл жағдайда "ұлы" сөзі "немере" дегенді білдіруі мүмкін, яғни Тиглат Пилезер Ашур-нараридің немесе Адад-нараридің басқа ұлдарының ұлы болуы мүмкін, немесе Тиглат Пилезер шын мәнінде Адад-нараридің ұлы болған, бірақ ол таққа отырған кезде жасы 50-ге жуық болған. Эпонимдік жылнама, жылдардың атаулары, әдетте ықпалды шенеуніктерден алынған, Тиглат Пилезер патша болғанға дейін бір жыл бұрын Нимрудта көтеріліс болғанын растайды. Тарихшы Стефан Завадскийдің 1994 жылы жазған пікірі бойынша, эпонимдер Ашур-нарариден Тиглат Пилезерге қалай өту керектігіне түсінік береді. Тиглат Пилезердің көтерілістен бір жыл өткен соң таққа отыруын Завадский және басқалар мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде болғанын көрсетеді деп түсіндірді. Завадский Эпонимдік жылнама Тиглат Пилезердің өзі бастаған болмаса да, көтеріліс оның білімімен және келісімімен басталғанын көрсетеді деп санайды. Завадский бұл туралы айтқан басты дәлел - 746 жылғы көтеріліс Нимрудтан басталған және Тиглат Пилезердің (744 жылы) эпонимді ұстаушы ретінде тағайындалған алғашқы лауазымды тұлға Нимрудтың әкімі Бел-дан болды. Гарелли 746 жылғы көтерілісті Тиглат Пилезердің алдыңғылары тұсында көрнекті лауазымды адам болған Шамши-илу бастаған деп санайды және Тиглат Пилезер заңды түрде таққа отырғаннан кейін көтерілісті басып тастады. Завадский Шамши-илу көтеріліске шыққан болуы мүмкін дейді, өйткені ол Тиглат Пилезердің билік ету кезеңінде тіркелмеген, бірақ Нимрудтағы көтеріліс Шамши-илудың көтерілісінен бөлек болды және Тиглат Пилезер немесе оның жақтастары Шамши-илу мен Ашур-нарари екеуіне де қарсы күрескен болуы мүмкін. 2016 жылы докторлық диссертациясында тарихшы Трейси Давенпорт Тиглат Пилезердің толыққанды заңды болуы мүмкін және ол тіпті Ашур-нараримен бірге біраз уақыт билік жүргізген болуы мүмкін деген теорияны алға тартты. Гареллидің Тиглат Пилезердің ешқандай көтеріліске жауапты емес екендігі және оның патша әулетінің мүшесі екендігі туралы идеясын қолдап, Давенпорт Эпонимдік жылнаманы зерттеді. Айта кетерлігі, Тиглат Пилезердің ертедегі билігінің эпонимдері ассириялық эпонимдер иелері үшін қолданылған дәстүрлі тізбекті ұстанбайды. Әдетте, патша билік еткен екінші жылы эпоним болып тағайындалған, содан кейін маңызды саяси тұлғалар мен провинциялық әкімдер келеді. Тиглат Пилезер 745 жылы таққа отырған болса, оның билік еткен екінші жылының эпонимі Бел-дан болды, патшаның өзі емес, ол үшінші жылында (743 жылы) эпоним болды. Бұл Тиглат Пилезер Ассирияның жалғыз билеушісі 744 жылға дейін болмағандықтан түсіндірілуі мүмкін. Эпонимдік жылнаманың кейбір ерекшеліктері Ашур-нарари 744 жылға дейін, Тиглат Пилезермен бірге (745-744 жылдары) билік еткенін көрсетеді. Тізімнің осы бөлігінде екі көлденең сызық бар, біреуі 746 жылдың астында, Тиглат Пилезердің таққа отыруын белгілейтін болса, екіншісі 744 жылдың астында, Ашур-нараридің өлімін белгілейтін болса керек. Екінші сызық қате болуы екіталай, өйткені ол Ашур-нараридің билігінің аяқталуын және оның ұзақтығын тіркеген жазбадан кейін орналасқан. Эпонимдік жылнама да, Ассирия патшаларының тізімі де Ашур-нараридің билігі 10 жылға созылғанын көрсетеді, бұл оның 745 емес, 744 жылға дейін билік еткен жағдайда ғана мүмкін. Егер Ашур-нарари 744 жылға дейін билік еткен болса, азамат соғысы болмауы мүмкін, өйткені Тиглат Пилезер осы уақытта Ассирияның шетелдік жауына қарсы жорықтарға шыққан, егер ол бір уақытта ішкі қақтығыстарға қатысқан болса, бұл мүмкін емес.

There is not enough surviving evidence to conclude how Tiglath Pileser III came to the throne and the nature of his accession is thus unclear and disputed. Several pieces of evidence indicate that he might have been a usurper. Pointing to this are the facts that there was a revolt in Nimrud, the capital of the Assyrian Empire, in 746/745 and that numerous officials and governors were replaced after 745. Ancient Assyrian sources give conflicting information in regards to Tiglath Pileser's lineage. Tiglath Pileser in inscriptions attributed his rise to the throne solely to divine selection, rather than the more typical practice of Assyrian kings ascribing their rise to both divine selection and his royal ancestry. The Assyrian King List, an ancient Assyrian document listing the kings of Assyria, states that Tiglath Pileser's father was his immediate predecessor Ashur nirari V. Tiglath Pileser in his own inscriptions claimed that he was the son of Adad nirari III, making him Ashur nirari's brother. Assyriologists and other historians have overwhelmingly concluded that Tiglath Pileser was a usurper. The Assyriologist Bradley J. Parker went as far as suggesting that he was not part of the previous royal dynasty at all, but per the Assyriologist Karen Radner, his claims of royal descent were probably true, meaning that while he did usurp the throne, he was a legitimate contender for it, having been victorious in an inter dynastic civil war. Tiglath Pileser faced no known resistance or rebellions against his rule after taking the throne. If accepted as a royal dynast, uncertainties still exist in whether Tiglath Pileser was the son of Adad nirari or Ashur nirari. The Assyriologists Fei Chen, Albert Kirk Grayson and Shiego Yamada consider it more likely that he was Adad nirari's son, with the Assyrian King List's identification of him as the son of Ashur nirari possibly being a scribal error. The Assyriologist Paul Garelli considers this unlikely, given that 38 years separate the reign of Adad nirari from that of Tiglath Pileser, writing that the possibility of him being Ashur nirari's son cannot be fully ruled out. The historian Tracy Davenport holds that "we may never know" whether Tiglath Pileser was Ashur nirari's son or brother. There are ways to explain Tiglath Pileser's inscriptions proclaiming him as the son of Adad nirari despite the 38 years between their two reigns. It is possible that "son" in this context meant "grandson", meaning that Tiglath Pileser would have been the son of Ashur nirari or another of Adad nirari's sons, or that Tiglath Pileser actually was Adad nirari's son, but came to the throne when he was already relatively old, possibly aged about 50. The Eponym Chronicle, a list of eponyms, names for the years, typically taken from influential officials, of Assyria confirms there was a revolt in Nimrud the year before Tiglath Pileser became king. According to the historian Stefan Zawadzki, writing in 1994, the eponyms also provide insight into how the transition from Ashur nirari to Tiglath Pileser might have happened. That Tiglath Pileser took the throne the year after the uprising was interpreted by Zawadzki, and others, as firmly indicating that he took the throne as the result of a coup d'etat. Zawadzki believes the Eponym Chronicle further suggests that the rebellion, while not necessarily led by Tiglath Pileser himself, was started with his knowledge and consent. The chief piece of evidence Zawadzki presents for this is that the revolt of 746 began in Nimrud and the first official appointed as eponym holder by Tiglath Pileser (in 744) was Bel dan, the governor of Nimrud. Garelli believes the revolt in 746 was instigated by Shamshi ilu, a prominent official throughout the reigns of Tiglath Pileser's predecessors, and that the uprising was crushed by Tiglath Pileser after he legitimately inherited the throne. Zawadzki believes Shamshi ilu may have revolted, as he is no longer recorded in Tiglath Pileser's reign, but that the uprising in Nimrud was a separate revolt from Shamshu ilu's supposed uprising and that Tiglath Pileser or his supporters would have fought both Shamshu ilu and Ashur nirari. In her 2016 PhD thesis, the historian Tracy Davenport advanced the theory that Tiglath Pileser might have been entirely legitimate and that he could even have co ruled with Ashur nirari for some time. Supporting Garelli's idea that Tiglath Pileser was not responsible for any rebellion and the idea that he was a member of the royal dynasty, Davenport examined the Eponym Chronicle. Notably, the eponyms for Tiglath Pileser's early reign do not follow the traditional sequence used for Assyrian eponym holders. Typically, the king was eponym holder in his second regnal year, followed by important magnates and then provincial governors. If Tiglath Pileser became king in 745, the eponym holder of his second regnal year was Bel dan, not the king himself, who was the eponym holder in 743, his third regnal year. This could be explained by Tiglath Pileser not having become the sole ruler of Assyria until 744. There are some strange features of the Eponym Chronicle that suggest that Ashur nirari ruled until 744, together with Tiglath Pileser 745–744. There are two horizonal lines in this part of the list, one beneath 746, possibly marking Tiglath Pileser's rise to the throne, and one beneath 744, possibly marking Ashur nirari's death. It is unlikely that the second line is an error, since it occurs right after a note that records the end of Ashur nirari's reign and its length. Both the Eponym Chronicle and the Assyrian King List gives Ashur nirari a reign length of 10 years, only possible if he ruled until 744, and not 745. If Ashur nirari did rule until 744, it is unlikely that there was a civil war, since Tiglath Pileser is recorded to have gone on campaigns against Assyria's foreign enemies in this time, not possible if he was simultaneously involved in internal conflict.

Атауы

Ассирия елінің ғасырлар бойы Еврей жазбаларында кездескенінің арқасында танымал болғандықтан, Киелі кітапта аталған Ассирия патшалары бүгінде олардың есімдерінің Киелі кітаптағы түрлерімен белгілі. Қазіргі Тиглат Пилесер атауы еврейше Тиглат Пиль'серден (תִּגְלַת פִּלְאֶסֶר) алынған, бұл түпнұсқа аккадтық Тукульти апиль Эшараның бұзылған түрі. Ешарра – Нинурта құдайына арналған ғибадатхана (осылайша ол "Ешарраның ұлы" болды). Тиглат-Пилезердің тұсында Нинурта Ашурдың ұлы деп саналды. Кейбір замандас емес дереккөздерде, мысалы Птолемей канонында, Бабыл патшаларының тізімінде, Киелі кітапта және кейінгі вавилондық және грек-рим тарихшыларының еңбектерінде Тиглат-Пилезер Пулу (Pūlu) деген атпен жазылған, оның этимологиясы белгісіз. Кейде екінші патшалық есімі ретінде түсіндірілсе де, Тиглат-Пилезерді осы есіммен атаған қазіргі ассириялық немесе вавилондық деректер жоқ және оны ресми түрде қолданғандығы туралы еш дәлел жоқ. Ассирия патшаларының өмірінде бірден көп патшалық атау қолданғаны туралы еш дәлел жоқ. 2007 жылы Инцирли үштілді жазуы жарияланды, бұл Пул (Пулу) пен Тиглат Пилезер III бір патша болғандығын растады. Ескерткіштің нашар сақталғандығына байланысты жазудың тек финикиялық бөлігі жарияланды. Алайда Тиглат Пилезер III Пулу деп аталғаны анық, өйткені бұл сөз тіркесі мәтінде бірнеше рет қайталанады. Бұл есімнің финикиялық жазуы Пувал. "Тиглат Пилесер III-ді Пу/вал [Пувал] деп те атайды, ол кем дегенде бір жерде (әлде басқаларда) өте анық жазылады, бұл библиялық פול-ға қарама-қарсы, Pûl-ды дауыстайды. Егер оны соңғысына сәйкес айтылса, онда финикия орфографиясында פל деп күтіледі". Финикия жазуы Кью (Quwê, Adanawa, Adana) патшасы Аварику (Awarikku, Warika, Urikki) бірінші тұлғада баяндайды, бұл басқа да ежелгі жазулардан белгілі. Оның ескерткіші Тиглат Пилезер III Аварикуға сыйлаған жерді белгілеу үшін орнатылған. Ол дануниттер (даналықтар) патшасы немесе "дануан патшасы" деп те аталады. Сонымен қатар ол өзін "Мопсос әулетінің патшасы" деп атайды. Кейбір ассириологтар, мысалы Эккарт Фрам және Пол Ален Болие, Пулу Тиглат Пилезердің патша болғанға дейін және оның патшалық атын немесе мүмкін лақап атын алғанға дейін оның бастапқы аты болған деп болжайды. Гертоның айтуынша, Тиглат Пилезер III Адад нири III-нің ұлы болды және бұрынғы патшалар кезінде Пулу есімін жас регент ретінде қолданған. Ол Бабыл патшалығын жеңіп алғаннан кейін, өмірінің соңғы екі жылында Бабылда оның ресми аты қайтадан осылай аталды. Герто бұл есімнің шығу тегін "аплу" сөзінің екі жүзді қолданылуы ретінде түсіндіреді.

Due to Assyria for centuries mainly being known through its appearances in the Hebrew Bible, the Assyrian kings who are mentioned in the Bible are generally known today by the Biblical forms of their names. The modern name Tiglath Pileser thus derives from the Hebrew Tīglaṯ Pīl'eser (תִּגְלַת פִּלְאֶסֶר), a corrupted form of the original Akkadian name Tukultī apil Ešarra Presumably a regnal name, adopted upon his accession to the throne, Tukultī apil Ešarra means "my trust belongs to the son of Ešarra". Ešarra was a temple dedicated to the god Ninurta (who was thus the "son of Ešarra"). By the time of Tiglath Pileser's reign, Ninurta was viewed as the son of the Assyrian national deity Ashur. In some non contemporary sources, such as the Ptolemaic Canon, the Babylonian King List, the Bible and the works of later Babylonian and Greco Roman historians, Tiglath Pileser is recorded under the name Pulu (Pūlu, ), the etymology of which is uncertain. Though sometimes interpreted as a second regnal name, there are no contemporary Assyrian or Babylonian sources that refer to Tiglath Pileser by this name and there is no evidence that it was ever used officially. No evidence exists of any Assyrian king ever using more than one regnal name in their lifetime. In 2007, the Incirli Trilingual inscription was published that gave contemporary confirmation that Pul (Pulu) and Tiglath Pileser III were one and the same king. Only the Phoenician part of the inscription has been published so far, because of the monument’s poor state of preservation. Still, the identification of Tiglath Pileser III as Pul is fairly certain, because this phrase is repeated more than once in the text. The Phoenician spelling of this name is Puwal. "Tiglath pileser III is also referred to as Puˀ/wal [Puwal] with an intervocalic glide, spelled פאל quite clearly in at least one place (and probably the others) in contrast to biblical פול, vocalized Pûl. If it were pronounced according to the latter then one would expect פל in the Phoenician orthography." The Phoenician inscription is narrated in the first person by king :de:Awariku (Awarikku, Warika, Urikki) of Que (Quwê, Adanawa, Adana), known from other ancient inscriptions. His stele was erected to mark the land that was gifted to Awariku by Tiglath Pileser III. He is also known as the King of the Danunites (Danaans), or the "Danunean king". He also describes himself as 'the King of the dynasty of Mopsos'. Some Assyriologists, such as Eckart Frahm and Paul Alain Beaulieu, have speculated that Pulu was Tiglath Pileser's original name before he became king and assumed his regnal name or perhaps a nickname. According to Gertoux, Tiglath Pileser III was the son of Adad nīrārī III, and used the name Pulu as a young co regent under previous kings. When he won the kingship of Babylon, for the last two years of his life, this again became his official name in Babylon. Gertoux explains the derivation of this name as a hypocoristic use of the word aplu “the heir”.

Тиглат-Пилезердің алдындағы Ассирия

Ассирия алғаш рет б.з.д. 14 ғасырда Орта Ассирия империясы тұсында маңызды мемлекет ретінде көтерілді, одан бұрын Ашшур қаласын орталық еткен қала-мемлекет болған. Б.з.д. 12 ғасырдан бастап Орта Ассирия империясы құлдырау кезеңіне енді, және тек Ассирияның өзіне ғана шектелді. Күшті әскербасы патшалар кейде құлдырауды тоқтатса да, б.з.д. 934–912 жылдары солтүстік-шығыс және солтүстік-батысқа жорық жасаған Ашурдан II билікке келгенге дейін жаулап алулар тұрақты болған жоқ. Ашурданның ұлы Адад-нирари II (б.з.д. 911–891) таққа отыруы Жаңа Ассирия империясының басталуын белгіледі. Жаңа Ассирияның алғашқы патшалары кезінде бұрынғы Ассирия жерлері біртіндеп қайта басып алынды. Бұл жобаның табысы ерекше жетістік болды, себебі патшалар Ассирия империясын дерлік қысықтан қайта құруға мәжбүр болды. Ашурнасирпал II (б.з.д. 883–859) тұсында Жаңа Ассирия империясы ежелгі Таяу Шығыстағы басты саяси күшке айналды. Ашурнасирпалдың ұлы Шалманесер III (б.з.д. 859–824) Ассирия аумағын одан әрі кеңейтті, бірақ кеңейтілген аумақты тұрақтандыру қиын болды, және оның соңғы жылдары сыртқы және ішкі қақтығыстармен белгіленген жаңа құлдырау және тоқырау кезеңін бастады. Шалманесердің билігінің соңындағы ең маңызды мәселелер – солтүстіктегі Урарту патшалығының күшеюі және "магнаттардың" – ықпалды Ассирия сарайының шенеуніктері мен кеңесшілерінің саяси билігі мен ықпалының артуы болды. Урартудың күшеюі Ассирияның гегемониясына қауіп төндірді, себебі көптеген қарауындағы мемлекеттер Урартуға бағынуды Ассирияға қарағанда шынайы балама деп қарастырды. Урартудың басқару жүйесі, мәдениеті, жазу жүйесі және діні Ассирияныкіне ұқсас болды. Урарту патшалары да Ассирия патшалары сияқты автократтар болды. Урарту және Ассирия патшаларының империалистік экспансиясы, Таурус тауларымен бөлінгеніне қарамастан, екеуінің арасында жиі әскери қақтығыстарға әкелді. Бір қысқа уақытқа Урарту армиясы Ассирия армиясымен теңесті, бірақ Ассириялықтар Урартуға қарсы көптеген жеңістерге қол жеткізді, әсіресе Шалманесердің билігінің соңында Урартудың орталық аймақтарын тонады, бірақ Урартулықтар да жеңістерге жетті. Б.з.д. 754 жылы Урарту патшасы Сардури II Арпадта Ашур-нирари V басқарған Ассирия армиясын жеңді, бұл оқиға Ассирия армиясының бірнеше жыл бойы жорық жасамауына себеп болуы мүмкін. Ассирия патшалары сыртқы қауіп-қатерлерге қарсы тұра алмады, себебі магнаттар біртіндеп басты саяси тұлғаларға айналды, ал орталық билік өте әлсіз болды. Тиглат Пилесердің үш іріктеушісінің – Шалманесер IV (б.з.д. 783–773), Ашурдан III (б.з.д. 773–755) және Ашур-нирари V (б.з.д. 755–745) билік ету кезеңі Ассирия патшалық билігінің төмендеуі болды. Шалманесер IV билігінде туртану (бас қолбасшы) Шамши-илу патшаға емес, өзіне әскери жеңістерді жатқызуға батылдық танытты. Ашур-нирари V билеуші ретінде салыстырмалы түрде жайсыз болған сияқты. Ол үш рет қана жорыққа шықты, және билігінің көп бөлігін Ассирияда өткізді, сондай-ақ ешқандай құрылыс жобаларын жүзеге асырмағаны белгілі.

Assyria first rose as a prominent state under the Middle Assyrian Empire in the 14th century BC, previously only having been a city state centered on the city of Assur. From the 12th century BC onwards, the Middle Assyrian Empire entered into a period of decline, becoming increasingly restricted to just the Assyrian heartland itself. Though the decline was at times halted by energetic warrior kings, reconquests were not lasting until the time of Ashur dan II (934–912 BC), who campaigned in the northeast and northwest. The accession of Ashur dan's son Adad nirari II (911–891 BC) traditionally marks the beginning of the Neo Assyrian Empire. Under the early Neo Assyrian kings, there was a gradual reconquest of former Assyrian lands. The success of this project was an extraordinary achievement given that the kings essentially had to rebuild the Assyrian Empire from scratch. Under Ashurnasirpal II (883–859 BC) the Neo Assyrian Empire rose to become the dominant political power in the ancient Near East. Ashurnasirpal's son Shalmaneser III (859–824 BC) further expanded Assyrian territory but his enlarged domain proved difficult to stabilize and his last few years initiated a renewed period of stagnation and decline, marked by both external and internal conflict. The most important problems facing Shalmaneser late in his reign were the rise of the kingdom of Urartu in the north and the increasing political authority and influence of the "magnates", a set of influential Assyrian courtiers and officials. The rise of Urartu threatened Assyrian hegemony since submission to Urartu was viewed by many vassal states as a realistic alternative to Assyria. The Urartian administration, culture, writing system and religion closely followed those of Assyria. The Urartian kings were also autocrats highly similar to the Assyrian kings. The imperialist expansionism undertaken by the kings of both Urartu and Assyria led to frequent military clashes between the two, despite being separated by the Taurus Mountains. For a brief time, the Urartian army equalled that of Assyria; though the Assyrians scored many victories against Urartu, notably plundering Urartu's heartland late in Shalmaneser's reign, the Urartians scored victories of their own. In 754, the Urartian king Sarduri II defeated the Assyrian army under Ashur nirari V at Arpad, an event that may have led to the Assyrian army not campaigning for several years. The Assyrian kings were unable to deal with external threats since the magnates had gradually become the dominant political actors and central authority had become very weak. The reigns of Tiglath Pileser's three predecessors Shalmaneser IV (783–773 BC), Ashur dan III (773–755 BC) and Ashur nirari V was the low point of Assyrian royal power. In Shalmaneser IV's reign, the turtanu (commander in chief) Shamshi ilu was bold enough to credit military victories to himself rather than the king. Ashur nirari V appears to have been relatively idle as a ruler. He campaigned only three times, staying in Assyria throughout the majority of his reign, and he is not known to have conducted any building projects.

Реформалар мен саясат

Тиглат Пилезердің алғашқы маңызды реформаларының бірі – магнаттардың ықпалын азайту, осылайша патшаның билігін арттыру болды. Бұрын магнаттар басқарған ірі провинцияларды кішігірім бөлімшелерге бөлу және патша тағайындаған провинциялық губернаторларға тапсыру, магнаттардың байлығы мен билігін азайтты. Әскери және құрылыс жұмыстарына қатысты жазуларға тапсырыс беру құқығы лауазымды тұлғалардан алынып, енді тек патшаға ғана шектелді. Кейбір тарихи маңызды тұлғалар, мысалы, туртану Шамши-илу, damnatio memoriae-ге ұшырады, олардың есімдері жазулар мен құжаттардан әдейі жойылды. Осы реформалардың нәтижесінде магнаттардың патшаға қарсы шығу мүмкіндігі дерлік жойылды. Тиглат Пилезер ассириялық армияны қайта жандандырып, оны маусымдық әскерден – тек жаз айларында жиналатын, тек соғысқа шақырылғандардан тұратын армиядан кәсіби армияға айналдырды. Тиглат Пилезердің тұсында соғысқа шақырылғандардың орнына негізінен жаттығудан өткен, мамандығы бар сарбаздар келді. Ол жаңа және озық қару-жарақ, технологиялар мен логистика жүйесін енгізді. Оның маңызды жаңалықтарының бірі – қамау машиналарын жаңа түрлері болды. Тиглат Пилезердің тұсында құрылған тұрақты армия «патшаның жасағы» (kiṣir šarri) деп аталды. Тиглат Пилезердің билігі кезінде ассириялықтар бағындырған түрлі елдерден сарбаздарды жұмылдырып, Вавилониядан, Загрос тауларынан және Анатолиядан жалдамалы әскерлерді тартқан арқылы армияның саны одан әрі артты. Тиглат Пилезердің бағындырулары мол кіріс әкелгенімен, оның ассириялық жерлерге аз бөлігі ғана жұмсалған көрінеді; оның салған жалғыз құрылысы – Нимрудтағы жаңа сарай болды. Керісінше, ақшаның көп бөлігі жаңа армияны құруға және провинциялардағы жобаларға жұмсалды. Тиглат Пилезердің бағындырулары қатыгездікпен ерекшеленді, бұл патшаның күш-қуатын көрсету мақсатында жасалды. Он, тіпті жүздеген мыңдаған адамдарды қоныс аудару да кең таралған тәжірибе болды. Бұрынғы патшалар да адамдарды қоныс аударған болса да, Тиглат Пилезердің билігі кезінде жиі жаппай жер аударулар басталды, бұл саясат оның ізбасарларының тұсында да жалғасты. Бұл саясаттың екі мақсаты болды: біріншіден, бағындырылған аймақтардағы жергілікті ұлттық сананы азайту, көтеріліс қаупін болдырмау және екіншіден, Ассирия патшаларының қажеттіліктеріне сәйкес, дамылмаған және тиімсіз пайдаланылмайтын провинцияларға жұмысшыларды тарту және қоныстандыру. Ассириялықтардың қоныс аударулары қоныс аударған халыққа да, олардың шыққан жерлеріне де ауыр зиян келтіргенімен, қоныс аударған адамдарға зиян келтірмеуге, өлтірмеуге тырысты. Жер аударылғандар еңбектері мен қабілеттері үшін жоғары бағаланды. Олардың сапарлары мен жаңа қоныстары мүмкіндігінше қауіпсіз және жайлы болу үшін жоспарланды.

One of Tiglath Pileser's important early reforms was reducing the influence of the magnates, thus increasing the authority of the king. The division of the large provinces previously governed by the magnates into smaller units, placed under royally appointed provincial governors, reduced the wealth and power of the magnates. The right to commission inscriptions concerning military and building activities was withdrawn from officials and henceforth restricted to the king. Some historically prominent officials, such as the turtanu Shamshi ilu, were subjected to damnatio memoriae, with their names being deliberately erased from inscriptions and documents. With these reforms, the power of the magnates to challenge the king was virtually eliminated. Tiglath Pileser revitalized the Assyrian army, transforming it from a seasonally active army, only assembled in the summer months, consisting only of conscripts, into a professional army. Under Tiglath Pileser these conscripts were largely replaced with trained specialized soldiers. He introduced new and superior weapons, technologies and logistics. Among his major innovations were new forms of siege engines. The central standing army introduced under Tiglath Pileser was dubbed the kiṣir šarri ("king's unit"). The size of the army was further increased throughout Tiglath Pileser's reign through the recruitment of soldiers from the various lands the Assyrians conquered and through the recruitment of mercenaries from Babylonia, the Zagros Mountains and Anatolia. Though Tiglath Pileser's conquests generated a massive amount of revenue, he appears to have invested little of it into the Assyrian heartland itself; the only known building work conducted by him was a new palace in Nimrud. Instead, most of the money probably went into establishing the new army and into projects in the provinces. Tiglath Pileser's conquests were marked by brutality, to emphasize the king's strength and power. Resettlements of tens, if not hundreds, of thousands of people were also a common practice. Though previous kings had resettled people, Tiglath Pileser's reign saw the beginning of frequent mass deportations, a policy which continued under his successors. There were two intended goals of this policy: firstly to reduce the local identities in conquered regions, to counteract the risk of revolt, and secondly to recruit and move laborers to where the Assyrian kings needed them, such as underdeveloped and underutilized provinces. Though the Assyrian resettlements were probably devastating both for the resettled people and the regions they came from, resettled people were not harmed or killed. Deportees were highly valued for their labor and abilities. Their journeys and new settlements were designed to be as safe and comfortable as possible.

Алғашқы науқандар

Тиглат Пилесердің билік ету кезеңінде оның реформаларынан басқа, барлық бағыттағы кең ауқымды әскери науқандар сериясы орын алды. Тиглат Пилесер өзінің әскери ерліктерін Нимрудтағы сарайын безенген мүсінді тас тақташаларға жазылған "жазбаларында" егжей-тегжейлі сипаттаса да, олардың сақталуы нашар, сондықтан оның бірнеше науқанының жалпы жоспарын ғана құруға болады. Тиглат Пилесердің алғашқы науқаны 744 жылы Тигр өзенінің шығысындағы Вавилон жерлеріне жасалған шабуылмен басталды. Бұл қақтығыс жылдам шешілді, нәтижесінде Ассирия-Вавилон шекарасы Тиглат Пилесердің пайдасына өзгертілді. 743 жылы Тиглат Пилесер Загрос таулары аймағында науқан жүргізіп, Bit-Ḫamban және Parsua атты екі жаңа провинция құрды. Жаңа Загрос провинциялары маңызды сауда жолының бойында орналасты, ол кейінірек Жібек жолының ізашары болды. 744 және 743 жылдардағы ассириялықтардың табысы империяның көршілеріне Ассирияның тоқырау кезеңінің аяқталғанын көрсетті. Тиглат Пилесердің жетістіктері Иранның солтүстік-батысында мекендеген манналықтардың патшасы Иранзуды 744 жылы Тиглат Пилесермен жеке кездесуге және одақ құруға шабыс тартты. Иранзудың алдыңғылары әдетте Урарту мен Ассирия арасындағы адалдығын өзгерту арқылы өздерінің тәуелсіздігін сақтап келген, бірақ Иранзу Ассирия тарапына бекініп, Тиглат Пилесер одақты қуанышпен қабылдады, өйткені Иранзудың мемлекеті Ассирияны Урарту шабуылдарынан қорғауға өте қолайлы болды. Бұл жағдайлар Урартудың Сардури II-ін алаңдатты, ол Ассирия үстемдігіне қарсы тұру және оны басып алу үшін күш-жігерін арттырды. 743 жылы Сардури өзінің әскерімен Евфрат өзенінің Ассирия шекарасына келді, оның күштері Сириядағы түрлі патшалықтар мен мемлекеттерден келген әскерлермен толықтырылды. Сол жылы Тиглат Пилесер Арпад маңында Сардуримен шайқасты. Он бір жыл бұрын Арападтың Ассирияны жеңгенінен айырмашылығы, Тиглат Пилесер шайқаста жеңіске жетті, бұл оның билігінің ең маңызды жеңістерінің бірі болды. Сардури шайқастан қашуға мәжбүр болды және оны Урарту астанасы Тушпаға дейін қуып жетті.

In addition to his reforms, Tiglath Pileser's reign is marked by a series of large scale military campaigns in all directions. Though Tiglath Pileser recorded his military exploits in great detail in his "annals", written on sculpted stone slabs decorating his palace in Nimrud, these are poorly preserved, meaning that for several of his campaigns it is only possible to produce a broad outline. Tiglath Pileser's first campaign was conducted already in 744, when he assaulted Babylonian lands on the east side of the Tigris river. This conflict was resolved swiftly, with the Assyro Babylonian border shifted in Tiglath Pileser's favor. In 743, Tiglath Pileser campaigned in the region around the Zagros Mountains, where he created the two new provinces Bit‐Ḫamban and Parsua. The new Zagros provinces were founded along a highly important trade route, the predecessor of the later Silk Road. The Assyrian successes in 744 and 743 demonstrated to the empire's neighbors that the time of Assyrian stagnation was over. Tiglath Pileser's success inspired Iranzu, king of the Mannaeans, a people who lived in northwestern Iran, to personally meet with Tiglath Pileser in 744 and forge an alliance. Iranzu's predecessors had usually maintained their kingdom's independence through changing allegiance between Urartu and Assyria, but Iranzu made a firm choice to side with Assyria and Tiglath Pileser eagerly accepted the alliance since Iranzu's realm was ideally placed to protect Assyria from Urartian raids. These developments worried Sarduri II of Urartu, who intensified his efforts to oppose and overtake Assyrian hegemony. Later in 743, Sarduri arrived at the Euphrates river border of Assyria with his army, his forces bolstered by troops sent by various kingdoms and states in Syria. In the same year, Tiglath Pileser engaged Sarduri in battle near Arpad. Unlike the Assyrian defeat by Arpad eleven years earlier, Tiglath Pileser won the battle, one of the greatest triumphs of his reign. Sarduri was forced to flee the battle and was pursued all the way back to the Urartian capital of Tushpa.

Левантты жаулап алу

743–732 жылдар аралығында Тиглат Пилезер Левантта бірнеше науқандарға жетекшілік етті, бұл аймақтың кең аумақты аннексиялануына және аймақтағы көптеген ежелгі мемлекеттердің тәуелсіздігін жоғалтуына әкелді. Сардуриді жеңгеннен кейін Тиглат Пилезер Арпадты басып алуға шешім қабылдады, себебі қаланың стратегиялық маңызы зор болды және Сардуриге Ассирия шекарасына қол жеткізуге мүмкіндік бергені үшін жазалау қажетті еді. Үш жыл бойы үш рет шабуыл жасап, ұзақ қоршаудан кейін 740 жылы Арпад басып алынды. Шайқас кезінде Арпадқа Урартия әскерлерімен қатар Сирияның басқа қалалары мен ұсақ мемлекеттерінен келген әскерлер де көмектесті. Арпадты басып алғаннан кейін Ассирия әскері бұрын Сириядағы қалаларды жасағандай, тонап алып кетіп қалған жоқ. Оның орнына Арпад бақылауындағы жерлер екі провинцияға бөлініп, Жаңа Ассирия империясына қосылды. Арпадтағы жеңісінен кейін Тиглат Пилезер Гургум мен Куммух, Каркемиш және Кве сиро-хетт мемлекеттерінен, сондай-ақ Финикияның Тир қаласынан және Арам Дамаск патшалығынан салық алды. Арпадты басып алу Леванттың барлық билеушілерін сақтандырды. Ассирияның тұрақсыздық кезеңінде Левант мемлекеттерінің көптегені кеңейіп, өздерінің ірі патшалықтарын құруға ұмтылды, бұл Ассириялықтардың антиассириялық қызмет деп қабылдауы мүмкін еді. 738 жылы Тиглат Пилезер Сириядағы күш-жігерін жалғастырып, Арпадтың оңтүстігіндегі бірнеше жерлерді басып алып, Кулания, Хатарикка және Симирра деген үш жаңа провинцияны құрды. Бұл жерлер Сиро-хетт патшалығы Хаманың билігінде болған. Тиглат Пилезердің Левантты жаулап алуда қолданған стратегиясы мұқият ойластырылып, дайындалған еді. Ол ірі мемлекеттердің бекіністеріне шабуыл жасамай, алдымен кішігірім патшалықтарды жылдам және кең ауқымды шабуылдар арқылы бағындырды. Алғашқы жаулап алулар оған жағалау және жазық жерлерді бағындыруға мүмкіндік берді, бұл Ассирия әскерлері кейінгі науқандарда аймақтан жылдам және тиімді өте алуына жағдай жасады. Хамаға қарсы наурыз кезінде Тиглат Пилезер Сиро-хетт патшалығы Паттинды басып алып аннексиялады. Хама толық аннексиядан құтылды, патшалық вассалдық мемлекет ретінде біршама тәуелсіздікке ие болды. Жеңіс аймақтағы көптеген мемлекеттерді Ассириялықтарға салық төлеуге итермеледі, соның ішінде Финикиялық Библос қаласы, Израиль патшалығы және Шығыс Анатолиядағы әртүрлі мемлекеттер мен кейбір араб тайпалары. Израиль мен Дамаск Хамаға қақтығыс кезінде көмек жіберген еді. Ассирияға салық төлей бастаған Анатолиялық мемлекеттердің саны беске жетті, бұл, мүмкін, Ассирияның жаулап алуынан қорқудың нәтижесі емес, керісінше, өмірлеріне қауіп төндіретін Фригияның экспансиялық патшалығына қарсы Ассирияның көмегіне үміттенгендіктен болды. Анатолиялықтар кейде Ассирия мен Фригияны бір-біріне қарсы қоюға тырысты, бірақ бұл апатты салдарға әкелді. 730 жылы Тиглат Пилезер Табал патшасы Васусармаға шабуыл жасап, оны биліктен алып тастады, себебі ол салық төлеуді тоқтатқан, және жылнамасында Васусарма "Ассирияға тең екендей әрекет етті" деп жазды. 734 жылы Тиглат Пилезер Левантқа бесінші рет аттанды, оңтүстікке қарай Мысыр шекарасына дейін жетті. Бұл наурыз Израильді басып алумен және көптеген мемлекеттерді бағындырумен аяқталды, нәтижесінде бүкіл Левант тікелей немесе жанама түрде Ассирия билігіне көшті; Ассирия мен Мысыр тарихта алғаш рет шекаралас болды. Асқалұна, Яһуда, Едом, Моаб және Аммон, Мұғна араб тайпасы Тиглат Пилезерге салық төлей бастады. Тиглат Пилезер Леванттың барлық аймағын бақылауына алғандықтан, Израиль мен Арам Дамаск айналасында жартылай шеңбер құрып, оларды кейде Левант мемлекеттеріне қолдау көрсеткен Мысырдан бөліп тастады. Ассириялықтардың күш-жігері Арам Дамасктың геосаяси тұрғыдан оқшаулануына және халқын азықтандыруға жеткілікті азық-түлік қорының болмауына әкелді. 733 жылы Тиглат Пилезер өзінің жаулап алуын бекітуге бел буды. Осы жылы ол тағы да аймақтағы ең күшті қалған жергілікті мемлекет Арам Дамаскқа қарсы наурыз жасады, оған Ассирияның салық төлеушілері Тир мен Аскалуна, сондай-ақ Израиль қолдау көрсетті. 732 жылы Дамаск құлап, Тиглат Пилезер Арам Дамаск жерлерін басып алды. Сол соғыста Тиглат Пилезер Тирді де басып алып, Израильді жеңіп, патшалықты екіге бөліп, солтүстік бөлігін Мегиддо провинциясы ретінде, ал оңтүстік бөлігін вассалдық патшалық ретінде бағындырды. Израильдің әлсіреуі мен аумағының күрт азаюы Израильдіктер үшін бірнеше он жыл бұрын Амос пайғамбардың айтқан алдын ала болжауының растығын дәлелдеді. Ассирияның батысқа қарай кеңінен жайылуы Тиглат Пилезер мен оның әскерлерін араб тайпаларымен тікелей байланысқа әкелді, олардың кейбіреулері салық төлей бастады. 733 жылы Тиглат Пилезер Дамасктың оңтүстігіне жорық жасап, Қедариттерге қарсы күш қолданды, оңтүстік Сирияны бақылауын нығайтуға үміттенеді. Күтпеген шабуыл Қедарит патшайымы Самсиді дайындықсыз басып алды және Қедариттер жеңіліске ұшырады. Тиглат Пилезер жеңіске жеткенімен, Қедариттер билеген аумақтарды тиімді басқара алмайтынын түсінді, сондықтан Самсиге оның билігінде қалуға рұқсат берді, бірақ оның саяси әрекеттерін бақылап отыру үшін Ассириялық шенеунік тағайындады.

In the period from 743 to 732, Tiglath Pileser led several campaigns in the Levant, which led to a great annexation of territory and the loss of independence of numerous ancient states in the region. After defeating Sarduri, Tiglath Pileser resolved to conquer Arpad itself, both because of the city's strategic value and in order to punish the city for providing Sarduri access to the Assyrian frontier. After three campaigns over the course of three years and a lengthy siege, Arpad was captured in 740. During the fighting, Arpad was assisted by both Urartian troops and by troops sent by other cities and minor states in Syria. After the city was captured, the Assyrian army did not simply plunder it and then leave, as they had dealt with cities in Syria in previous times. Instead, the lands controlled by Arpad were converted into two provinces and annexed into the Neo Assyrian Empire. After his victory at Arpad, Tiglath Pileser received tribute from the Syro Hittite kingdoms of Gurgum and Kummuh, Carchemish and Quwê, some of which had previously sent forces to aid Sarduri, as well as from the Phoenician city of Tyre and the Aramean kingdom of Aram Damascus. The annexation of Arpad put rulers throughout the Levant on the alert. In the period of Assyrian stagnation, many of the Levantine states had aspired to expand and become large kingdoms in their own right, something the Assyrians might have perceived as an anti Assyrian activity. In 738, Tiglath Pileser continued his efforts in Syria, conquering some lands to the south of Arpad and establishing the three new provinces of Kullania, Ḫatarikka, and Ṣimirra. These lands had been under the rule of the Syro Hittite kingdom of Hama, which he accused of plotting against him. The strategy employed by Tiglath Pileser in his successful conquest of the Levant was carefully thought out and prepared. Instead of attacking the strongholds of the larger states, he first subdued smaller kingdoms through fast and wide ranging attacks. The early conquests brought coastal and flat lands under his rule, which meant that Assyrian troops in the later campaigns could march through the region fast and efficiently. During the campaign against Hama, Tiglath Pileser conquered and annexed the Syro Hittite kingdom of Pattin. Hama was spared full annexation, with the kingdom being allowed to remain somewhat independent as a vassal state. The victory inspired more states in the region to pay tribute to the Assyrians, including the Phoenician city of Byblos, the Kingdom of Israel and various states in eastern Anatolia and some Arab tribes. Israel and Damascus had sent aid to Hama during the conflict. The Anatolian realms who began paying tribute to Assyria, five kingdoms in total, probably did so not out of fear of Assyrian conquest but rather in the hope of Assyrian aid against the expansionist kingdom of Phrygia, which threatened their existence. The Anatolians at times tried to play Assyria and Phrygia against each other, with disastrous consequences. In 730, Tiglath Pileser attacked and removed king Wasusarma of Tabal from power after he stopped paying tribute, writing in his annals that Wasusarma "acted as if he were the equal of Assyria". Tiglath Pileser marched on the Levant for the fifth time in 734, reaching as far south as the border of Egypt. This campaign resulted in the conquest of Israel and the submission of numerous states, effectively bringing the entire Levant under direct or indirect Assyrian rule; Assyria and Egypt shared a border for the first time in history. Asqaluna, Judah, Edom, Moab and Ammon, and the Mu’na Arab tribe, all began paying tribute to Tiglath Pileser. By extending his control throughout the Levant, Tiglath Pileser formed a semi circle of control around Israel and Aram Damascus and cut them off from Egypt, which had at times offered support to the Levantine states. The Assyrian efforts resulted in Aram Damascus becoming both geopolitically isolated and without a large enough food supply to feed its people. In 733, Tiglath Pileser resolved to cement his conquest. In this year, he again campaigned against Aram Damascus, still the strongest remaining native state in the region, which was supported by the Assyrian tributaries Tyre and Asqaluna, as well as Israel. In 732, Damascus fell and Tiglath Pileser annexed the lands of Aram Damascus. In the same conflict, Tiglath Pileser also captured Tyre and defeated Israel, which he divided in half, annexing the northern portion of the kingdom as the province Megiddo and subjugating the southern portion as a vassal kingdom. The weakening and enormous reduction in size of Israel was seen by the Israelites as vindicating predictions of impending doom made by the prophet Amos a few decades prior. The massive western expansion of Assyria brought Tiglath Pileser and his armies into direct contact with Arab tribes, several of whom began paying tribute. In 733, Tiglath Pileser campaigned against the Qedarites to the south of Damascus, hoping to consolidate his control of southern Syria. The surprise attack caught the Qedarite queen Samsi off guard and the Qedarites were easily defeated. Though Tiglath Pileser was victorious, he realized that he would not be able to effectively govern the territories ruled by the Qedarites and thus allowed Samsi to remain in control of her domain, though under the supervision of an Assyrian official to guide her political actions.

Бабылды жаулап алу

Билеушілігінің соңғы жылдары Тиглат-Пилезер көбірек назарын оңтүстіктегі Бабылға бөлді. Бабыл бір кездері Ассириямен ғасырлар бойы бәсекелесіп келген үлкен және өте ықпалды патшалық болған, бірақ Жаңа Ассирия кезеңінде ол әдетте солтүстік көршісіне қарағанда әлсіз болды. Бабыл жақсы ұйымдастырылған әскердің болмауынан және ішкі этномәдени бөліністерден зардап шекті. Вавилондар Вавилон, Киш, Ур, Урук, Борсиппа және Ниппур сияқты маңызды оңтүстік қалаларының көпшілігін басқарды, бірақ бұл аймақтағы жалғыз көрнекті топ емес еді. Халдей тайпалары, басшылары бір-бірімен жиі қақтығысқан, оңтүстіктің көп бөлігін бақылап отырды. Арамалықтар елді мекендердің шетінде тұрып, айналасындағы жерлерді тонаумен белгілі болды. Тиглат-Пилезер өзінің өкілдері арқылы билік еткен жылдары оңтүстіктегі оқиғаларды қадағалап отырды. 731 жылы Бит Амуккани руынан шыққан халдей басшысы Набу-мукин-зери Бабылда патша болып билікке келді. Тиглат-Пилезер Бабылдағы келіспеушілікті бейімдеуге тырысқан Набу-мукин-зеридің билікке көтерілуін Ассирияның мүдделеріне және гегемониясына қатер деп қарады. Сондықтан Тиглат-Пилезер келесі бірнеше жылды Набу-мукин-зери мен оның жақтастарын жеңуге арнады. Біріншіден, Ассирия әскерлері Бабылдың шығыс шекарасын қоршап, Еламнан қолдау алмауын қамтамасыз етті. Содан кейін Тиглат-Пилезер Бит-Шилани және Бит-Ша'алли сияқты бірнеше Арамалық тайпаларын және Халдей тайпаларын жеңіп, бағындырды. 730 жылы Бабыл үшін күрес күшейді. Осы жылы Ассирия елшілері Бабылға сапар шегіп, тұрғындарын қақпаларын ашып, Тиглат-Пилезерге бағынуға шақырды, ол оларға кешірім және салық жеңілдіктерін беретінін айтты. Бабылдықтар бұл ұсыныстан бас тартты. Набу-мукин-зери бұл кезде Бабылда болмады және оның орнына, әлдеқанда, ата-бабаларының туған қаласы Сапиядан Бабылдың соғыс күшін басқарып отырды. 729 жылы Тиглат-Пилезер Бабылды басып алып, өзін Ассирияның және Бабылдың патшасы деп жариялады – Бабылдықтар тарапынан осылай мойындалған алғашқы Ассирия патшасы. Набу-мукин-зери сол жылы Сапияны жоғалтты, бірақ 728 жылға дейін Тиглат-Пилезерге қарсылық көрсетуін жалғастырды, өйткені оның төртінші билік жылдарына қатысты құжаттар сақталған. Жаңа патша Тиглат-Пилезер ең қуатты Халдей тайпалары – Бит-Даккури және Бит-Якиннен сыйлықтар алды. Бит-Якин сол кезде Мардук-апла-иддин II басшылығында болды, ол Тиглат-Пилезер билігінен кейін Ассирияның қатал қарсыласы болды. Басқа көптеген Ассирия жаулауларынан айырмашылығы, Бабыл провинцияларға бөлінбеді, Ассириямен жеке одақтас толық патшалық ретінде сақталды. Бұл негізінен Ассириялықтардың Бабыл мәдениеті мен дініне деген құрметінен болды. Осы құрмет пен Бабылдың экономикалық жаңарудың белгілерін көрсетуіне байланысты Тиглат-Пилезер халықты Ассирия билігіне бейімдеуге тырысты. Ол діни маңызы бар Жаңа жылдық Акиту мерекесіне екі рет қатысты, ол патшаның қатысуын талап етті, сондай-ақ оның билігіне қарсылық көрсеткен оңтүстіктегі Халдей бекіністеріне қарсы науқандарды жетекшілік етті.

In his late reign, Tiglath Pileser increasingly focused on Babylonia in the south. Babylonia had once been a large and hugely influential kingdom, competing with Assyria for centuries, but during the Neo Assyrian period it was typically weaker than its northern neighbor. Babylonia suffered from both the lack of a well organized army and from internal ethno cultural divisions. Babylonians governed most of the prominent southern cities, such as Babylon, Kish, Ur, Uruk, Borsippa and Nippur, but were not the only prominent group in the region. Chaldean tribes, led by chieftains who often squabbled with each other, dominated most of the southernmost land. Arameans also lived on the fringes of settled land and were notorious for plundering surrounding territories. Through his agents, Tiglath Pileser throughout his reign kept tabs on events in the south. In 731, the Chaldean chieftain Nabu mukin zeri, of the Bit Amukkani tribe, seized power in Babylon as king. Tiglath Pileser saw the accession of Nabu mukin zeri, who aspired to heal the divides in Babylonia, as a provocation and threat to Assyrian interests and hegemony. Tiglath Pileser thus dedicated the next several years to defeating Nabu mukin zeri and his supporters. First, Assyrian armies blockaded Babylonia's eastern border to ensure that Nabu mukin zeri would not receive any support from Elam, which was often opposed to Assyrian interests. Then, Tiglath Pileser defeated and subdued a number of Aramean clans and Chaldean tribes, including the Bit Shilani and the Bit Sha'alli. The struggle for control of Babylonia began in earnest in 730. In this year, Assyrian envoys are recorded travelling to Babylon and urging the inhabitants to open their gates and surrender to Tiglath Pileser, stating that the king would grant them amnesty and tax privileges. The Babylonians refused the offer. Nabu mukin zeri was not in Babylon at this time and was instead probably directing the Babylonian war effort from his ancestral home city of Sapia. In 729, Tiglath Pileser captured Babylon and proclaimed himself as both king of Assyria and king of Babylon, the first Assyrian king to be recognized as such by the Babylonians. Nabu mukin zeri lost Sapia in the same year but appears to have continued to resist Tiglath Pileser until 728 since there are some documents ascribed to his fourth regnal year. As the new king, Tiglath Pileser received tribute from the most powerful Chaldean tribes, the Bit Dakkuri and Bit Yakin. The Bit Yakin at this time was under the leadership of Marduk apla iddina II, who in the years following Tiglath Pileser's reign would emerge as a staunch adversary of Assyria. Unlike many other Assyrian conquests, Babylonia was not divided into provinces but kept as a full kingdom, in personal union with Assyria. This was chiefly because the Assyrians greatly respected Babylonian culture and religion. Because of this respect and because Babylonia was showing signs of the beginning of an economic recovery, Tiglath Pileser worked to conciliate the populace to the idea of Assyrian overlordship. He twice participated in the religiously important New Years' Akitu festival, which required the presence of the king, and also led campaigns against remaining Chaldean strongholds in the far south who resisted his rule.

Отбасы және мұрагерлік

Тиглат-Пилесердің патшайымы Иаба (Iabâ) деп аталды, бұл есімнің аккадтық тегі емес екені анық. Аталған есімнің болуы мүмкін түбірлері мен этимологиясы yph ("әдемі"), nby ("атау") және yhb ("беру") болып табылады; Иаба араб немесе Батыс семит (левант немесе арамей) тегінен болуы мүмкін. 1998 жылы Стефани Далли Иабаның еврей тегінен шыққандығы туралы пікір білдірді және ол Яһуда патшалығынан ханшайым болуы мүмкін деген болжам жасады. Ол бұл пікірін Аталия есіміне негіздеді, кейіннен Иабамен байланысты болған деп есептелді, ол шамамен бір ғасыр бұрын билік еткен Яһуда патшайымы Аталия есіміне ұқсас, сондай-ақ Аталия есімінің соңғы әріптері (i a немесе ia a) Яхведен шыққан теофоралық элементті білдіруі мүмкін. Даллидің аргументтері қолдауға ие болды, бірақ қарсылық та көрсетілді. Иаба мен Аталия есімдерінің еврей тегінен екендігі туралы идеяны Симо Парпола да тәуелсіз түрде алға тартты. 2002 жылы К. Лоусон Янгер басқа неоассириялық есімдер мен жазуларда i a немесе ia a-ның Яхвеге сәйкес келетіндігіне қатысты аналогтардың аз екенін атап өтті. 2008 жылы Николас Постгейт Аталияның еврей есімі екендігіне күмән келтірді, ал сол жылы Ран Задок Аталияның араб есімі болуы мүмкін деген пікір білдірді. Иабаның қабірі 1989 жылы Нимрудта табылды. Тиглат-Пилесердің қарттықтан бейбіт түрде қайтыс болғанына сенеді. Оның орнын ұлы Шалманесер V басқарды. Тиглат-Пилесердің билігінде Шалманесер туған аты Улулайумен белгілі болды, ал "Шалманесер" - ол 727 жылы таққа отырғанда алған патшалық аты. Шалманесер әкесінің бірнеше жорықтарына қатысқан болуы мүмкін, сонымен қатар одан әкесіне жіберілген көптеген хаттар белгілі, олардың көпшілігі басқарған жерлерінің жағдайы туралы есептерді қамтиды. Шалманесер бірнеше жылдан кейін Саргон II тарапынан ығыстырылып, өлтірілді. Ассирия патшаларының тізімдері Саргонды бұрынғы патшалармен байланыстырып, оның Тиглат-Пилесердің ұлы екенін мәлімдегенмен, бұл талап оның көптеген жазуларында кездеспейді, олардың орнына Ашшурдың шақыруымен патша ретінде тағайындалғаны айтылады. Көптеген тарихшылар Саргонның Тиглат-Пилесердің ұлы болғанын мойындайды, бірақ оны Шалманесердің билігі аяқталғаннан кейін таққа заңды мұрагер деп санамайды, яғни Шалманесердің балалары болған деп есептейді. Тіпті оның Тиглат-Пилесердің ұлы болғаны туралы мәлімдемесі Тиглат-Пилесердің өзінің патшалық тегі туралы мәлімдемелеріне қарағанда көбірек сақтандырумен қарастырылады. Кейбір ассириологтар, мысалы Дж. А. Бринкман, Саргонның ең болмағанда тікелей династиялық тектің мүшесі емес деп санайды. Егер Тиглат-Пилесер Саргонның әкесі болса, оның үшінші ұлы Син-Аху-Усур болған. Син-Аху-Усур 714 жылы Саргонның патшалық атты әскеріне қолбасшылық еткен Саргонның кіші інісі ретінде расталған.

Tiglath Pileser's queen was named Iaba (Iabâ), a name clearly not of Akkadian origin. Possible roots and etymologies of the name include yph ("beautiful"), nby ("to name") and yhb ("to give"); Iaba might have been of Arab or West Semitic (Levantine or Aramean) descent. In 1998, Stephanie Dalley proposed that Iaba was of Hebrew origin and speculated that she might have been a princess from the Kingdom of Judah. She based this argument on the name Atalia, a later queen speculated to have been related to Iaba, being similar to the name Athaliah, borne by a Judean queen who ruled about a century earlier, and that the ending of the name Atalia (i a or ia a) could represent a theophoric element deriving from Yahweh. Dalley's arguments have met with both support and opposition. The idea that the names Iaba and Atalia were Hebrew has also been independently forwarded by Simo Parpola. In 2002, K. Lawson Younger pointed out that it was far from certain that i a or ia a actually corresponded to Yahweh since there are few analogues in other Neo Assyrian names and inscriptions. The identification of Atalia as a Hebrew name was also doubted by Nicholas Postgate in 2008, and in that year Ran Zadok alternatively suggested that Atalia was an Arabic name. Iaba's tomb was discovered at Nimrud in 1989. Tiglath Pileser is believed to have died peacefully of old age. He was succeeded by his son Shalmaneser V. In Tiglath Pileser's reign, Shalmaneser was known by his birth name Ululayu, "Shalmaneser" being a regnal name he assumed upon his accession to the throne in 727. Shalmaneser likely participated in some of his father's campaigns and several letters are known from him to his father, many of them reports on the status of the lands he governed. Shalmaneser was replaced as king after only a few years by Sargon II, probably through being deposed and assassinated. Though Assyrian king lists connected Sargon to previous kings through claiming that he was the son of Tiglath Pileser, this claim does not appear in most of his inscriptions, which instead stress that he was called upon and appointed as king by Ashur. Many historians accept Sargon's claim to have been a son of Tiglath Pileser, but do not believe him to have been the legitimate heir to the throne as the next in line after the end of Shalmaneser's reign, i. e. assuming Shalmaneser had children. Even then, his claim to have been Tiglath Pileser's son is generally treated with more caution than Tiglath Pileser's own claims of royal ancestry. Some Assyriologists, such as J. A. Brinkman, believe that Sargon, at the very least, did not belong to the direct dynastic lineage. If Tiglath Pileser was Sargon's father, he also had a third son, Sin ahu usur. Sin ahu usur is attested as the younger brother of Sargon, in 714 granted the command of Sargon's royal cavalry guard.

Мұра

Ассирияны зерттеуші Хаим Тадмор Тиглат-Пилесердің билігін Таяу Шығыстың тарихындағы "шешімді кезең" деп атады. Тиглат-Пилесер зор тарихи маңызға ие мұра қалдырды. Оның билігі көбінесе Ассирия империализмінің толыққанды жаңа дәуірінің басталуы ретінде қарастырылады. Еврей Киелі кітабында және Вавилон жылнамаларында ең алғашқы аталған ассириялық патша ретінде Тиглат-Пилесер оның билігіне қатысты сыртқы көзқарастар мен есептердің болғанын көрсетеді. Еврей Киелі кітабында Тиглат-Пилесерге дейінгі Месопотамия тарихы ескерілмейді. Киелі кітап Тиглат-Пилесердің Израиль патшалығына тигізген әсерін (2 Патшалар 15,29–31) және оның билік ету кезеңіндегі оқиғаларды Яһуда патшалығының оңтүстік бөлігінің тұрғысынан (2 Патшалар 15,32–16,20, 2 Тарих 27,1–28,27, Ишая, 7,1–25) жазады. Тиглат-Пилесер ассириялық жерлерді едәуір кеңейтті. Өлген кезде Тиглат-Пилесер Жаңа Ассирия империясының жер аумағын екі есеге арттырған еді. Оның шетелдерге тікелей ассириялық билікті енгізу әдісі, оларды вассалдық патшалықтар құрудың орнына ассириялық провинцияларға бөлуі, ассириялық мемлекеттің экономикасын айтарлықтай өзгертті. Бұрын ассириялықтар қол астындағы мемлекеттерден алым-салық алса, Тиглат-Пилесердің тұсында олар провинциялық әкімдер жинаған салыққа көбірек тәуелді болды. Бұл тәсіл әкімшілік шығындарды арттырды, бірақ сонымен қатар ассириялық билікке қарсы көтеріліс қаупін азайтты және әскери араласу қажеттілігін төмендетті. Көптеген ассириологтар Ассирияның Тиглат-Пилесердің тұсында ғана толыққанды "империяға" айналғанын жазады, себебі оның бұрын-соңды болмаған аумағы, көп ұлтты және көп тілдік сипаты, сондай-ақ экономикалық және саяси бақылаудың жаңа механизмдері болды. Тиглат-Пилесердің билігінде Ассирия қол жеткізген үстемдік, Жаңа Ассирия империясын тарихтағы алғашқы әлемдік империяға айналдырды деп есептеледі; яғни, ешқандай бәсекелесі жоқ императорлық мемлекет, ассириялықтардың өзіне белгілі әлемнің көп бөлігін биледі. Ассирия империясы Таяу Шығыста және басқа жерлердегі кейінгі империялар үшін үлгі болды, негізінен Тиглат-Пилесердің императорлық жаңалықтарының арқасында. *Translatio imperii* (империяны беру) тұжырымы арқылы Жаңа Ассирия патшалары алға тартқан әлемдік үстемдікке деген талап, кейінгі Таяу Шығыс империяларында, әсіресе Ахеменид империясында ұқсас талаптарға жол ашты, бұл көптеген кейінгі патшалықтар мен империяларда жалпыға бірдей билік етуге ұмтылыстың күшеюіне әкелді. Тиглат-Пилесердің тұсында күшейіп, оның ізбасарларының тұсында жалғасқан ассириялықтардың қоныс аудару саясаты кең ауқымды салдарға әкелді. Біріншіден, бұл провинцияларда суару жүйесінің жақсаруына әкелді, себебі қоныс аударғандарға жаңа қоғамдарда ассириялықтардың дамытқан ауыл шаруашылығы техникаларын енгізу тапсырылды, соның нәтижесінде империяның өркендеуі арта түсті. Уақыт өте келе империяның әр түрлі аймандарынан келген халықтардың қозғалысы Таяу Шығыстың мәдени және этникалық құрамын түбірінен өзгертті және уақыт өте Арамей тілінің аймақтың *лингва франкасы* ретінде қалыптасуына әкелді, бұл тіл 14 ғасырға дейін сақталды. Арамей тілі империядағы көптеген тілдердің тобы болған семит тілдерінің ішіндегі ең көп тараған және өзара түсіністікке ие тіл болды. Тиглат-Пилесердің тұсында-ақ Арамей тілі империяның ресми тіліне айналды, бұл оның тұсынан сақталған бейнелерде патшаның Арамей және Аккад тіліндегі хатшыларды хабарламаларды жазу үшін пайдаланғанынан көрінеді.

The Assyriologist Hayim Tadmor referred to Tiglath Pileser's reign as a "watershed" in the history of the Middle East. Tiglath Pileser left a legacy of enormous historical significance. His reign is generally seen as marking the beginning of an entirely new age of Assyrian imperialism. As the earliest Assyrian king to be mentioned in the Hebrew Bible and in the Babylonian Chronicles, Tiglath Pileser is the first Assyrian king for whom there exist outside perspectives and accounts of his reign. All Mesopotamian history prior to Tiglath Pileser is ignored in the Hebrew Bible. The Bible records both Tiglath Pileser's impact on the Kingdom of Israel (2 Kings 15,29–31) and the events of his reign from the perspective of the southern Kingdom of Judah (2 Kings 15,32–16,20, 2 Chronicles 27,1–28,27, Isaiah, 7,1–25). Tiglath Pileser greatly expanded Assyrian territory. By the time of his death, Tiglath Pileser had more than doubled the amount of land ruled by the Neo Assyrian Empire. His method of introducing direct Assyrian rule to foreign lands, dividing them into Assyrian provinces rather than creating vassal kingdoms, significantly altered the economy of the Assyrian state. Whereas the Assyrians had previously relied on tribute from vassals, from Tiglath Pileser's time they became increasingly dependent on taxes collected by provincial governors. This approach increased administrative costs but also reduced the risk of uprisings against Assyrian rule and reduced the need for military intervention. Several Assyriologists consider Assyria to only truly have transitioned into an "empire" in a strict sense during the reign of Tiglath Pileser, owing to its unprecedented size, multi ethnic and multi lingual character and the new mechanisms of economic and political control. The supremacy attained by Assyria under Tiglath Pileser is frequently seen as turning the Neo Assyrian Empire into the first world empire in history; i. e. an imperial state without any competitors, ruling most of the world as known to the Assyrians themselves. The Assyrian Empire served as the model for later empires in the Middle East and elsewhere, chiefly because of the imperial innovations of Tiglath Pileser. Through the concept of translatio imperii (transfer of empire) the claim to world domination forwarded by the Neo Assyrian kings gave rise to similar claims in later Middle Eastern empires, notably the Achaemenid Empire, which facilitated the rise of aspirations for universal rule in numerous later kingdoms and empires. The Assyrian resettlement policy which intensified under Tiglath Pileser and continued under his successors had large scale consequences. First and foremost, it led to significant improvements in irrigation in the provinces, owing to deportees being tasked to introduce Assyrian developed agricultural techniques to their new communities, and to an increase in prosperity across the empire. In the long term, the movement of peoples from across the empire changed the cultural and ethnic makeup of the Middle East forever and in time led to the rise of Aramaic as the region's lingua franca, a position the language retained until the 14th century AD. Aramaic was the most widely spoken and mutually understandable of the empire's Semitic languages, the group to which many of the languages in the empire belonged. Already in Tiglath Pileser's reign, Aramaic became an official language in the empire, indicated by reliefs from his time depicting the king using both Aramaic and Akkadian scribes to record messages.