Кіріспе

Идея тарату құбылысы
Жүзінші маймыл эффектісі – жаңа мінез-құлық немесе идея бір топ мүшелерінің белгілі бір саны жаңа мінез-құлықты көрсеткен немесе жаңа идеяны қабылдағаннан кейін, түсіндірілмейтін жолмен бір топтан барлық байланысты топтарға жылдам таралады деген эзотерикалық идея. Бұл мінез-құлық тіпті физикалық тұрғыдан алыс орналасқан және бір-бірімен байланысудың нақты құралы жоқ топтарға да таралады делінген. Алғаш танымал болғаннан бері, бұл эффект көптеген зерттеулерде күмәнді деп танылды. Бұл ұғымның таралуына себепкер факторлардың бірі – көптеген авторлар бастапқы байқауларды бұрмалаған екінші, үшінші немесе одан да кейінгі дереккөздерге сілтеме жасайды. Приматологтар Кодзима аралындағы макака фуската (жапон маймылдары) тобының мінез-құлқын зерттеді. Зерттеушілер бұл топтарды ашық жерлерде, көбінесе жағажайларда тәтті картоп және бидай сияқты тағамдармен қамтамасыз етті. Уотсон бұл оқиғаны алғаш рет Лоренс Блэрдің «Көріс ырғақтары» (1975) кітабына жазған алғы сөзінде жариялады;

Оның мінез-құлқының өзгеруі келесі бірнеше жылда бірнеше тамақтану мінез-құлқының өзгеруіне әкелді, олардың барлығы жануарлардың мінез-құлқындағы оқыту және үйрену процесін түсінуде маңызды рөл атқарды. Мінез-құлық өзгерістерінің қысқаша сипаттамасы төменде келтірілген:

Жастар алдымен өздерінің құрбылары мен жақын туыстарына үйретеді, олардың барлығы жаңа мінез-құлықтан пайда көреді және оны өздерінің құрбыларына үйретеді. Егер ата-аналар немесе олардың құрбылары (немесе олардың ата-аналары) тым қарт болса, олар бұл мінез-құлықты қабылдамайды. Алғашқы топтың балалары дүниеге келгеннен кейін, мінез-құлықтың динамикасы өзгереді – бұрынғы және қазіргі ұрпақтарды оқытудан жаңа динамикаға көшеді, онда келесі ұрпақ байқау арқылы үйренеді. Мінез-құлық енді белсенді түрде үйретілмейді, бірақ пассивті түрде байқалады және еліктелінеді. Алғашқы инноватор жаңалықтар жасауды жалғастырады. Картопты жууды бастаған жас маймыл құмнан бидай дәндерін қалай сұрыптауға болатынын да үйренді – ол құм мен бидайды суға лақтырып, жоғарыға қарай шыққан бидайды ұстады. Бұл өнертабыс жоғарыда аталған оқыту және үйрену процесін қолдана отырып көшірілді, аралда бидай жетіспегендіктен маймылдардың саны артып, бәсекелестік күшейді. Содан кейін күшті маймылдар әлсіздерден жиналған бидайды ұрлап ала бастады, нәтижесінде олар өздерін сақтау үшін үйренген мінез-құлықты тоқтатты. Инноватордың бауыры басқа жаңалық жасады. Алғашқыда маймылдар мұхиттан қорқып, тек қолдарын және аяқтарын суға салатын болды. Алайда, бидайды сұрыптауға байланысты жаңалық маймылдарды суға көбірек батыруға немесе мұхитта шашырауға итерді. Бұл мінез-құлық та жоғарыда аталған оқыту және үйрену процестерін қолдана отырып қайтадан көшірілді. Зерттеуде Кошимадағы барлық маймылдар тәтті картопты жууды бастаған катализатордың көрсеткіші немесе ұқсас мінез-құлық басталған басқа маймыл зерттеулерімен байланыс көрсетілмеген. Керісінше, Кошимадағы белгілі бір жас топтары бұл мінез-құлықты үйренбейтіні анықталды.

Кейс (1984)

Бұл оқиғаны Кен Кейс-младший өзінің "Жүзінші маймыл" (1984) кітабы арқылы одан әрі танымал етті. Кейстің кітабы планетаға ядролық соғыстың қорқынышты әсерлері туралы айтты. Кейс "жүзінші маймыл әсері" оқиғасын адам қоғамына және жағымды өзгерістерге қатысты шабыттандыратын мысал ретінде ұсынды. Айыныштысы, Кейс екі нақты фактіні біріктірді: Кошима маймылдары тәтті картопты жууды үйренді және бұл құбылыс көршілес аралдарда да байқалды. Ол өзінің тұжырымдамаларын нақтылайтын ешқандай дәлел келтірмеді, бұл екі зерттеудің маңыздылығын азайтып, қатысқан ғалымдардың беделін құлатты. Осы ғылымды өзінің саяси көзқарастарымен үйлестіру зерттеудің сенімділігіне де зиян келтірген болуы мүмкін, нәтижесінде көптеген журналистер жапондық команданың зерттеуін өздері жеткілікті зерттеу жүргізбей "нақылдауға" тырысты.

Кейінгі зерттеулер мен сын

Көптеген зерттеулерде бұл құбылысқа қатысты күмән туды. Рон Амундсонның "Скептиктер қоғамы" баспасында жарияланған тиісті әдебиеттерді талдауы, осы деп айтылған құбылыстың миф екенін көрсетті. Ескі маймылдар жуу қабілетін игермеді. Ескі маймылдар өлгенде және жас маймылдар дүниеге келгенде, жуатындардың үлесі табиғи түрде артты. Жапон ғалымдарының байқаулары арасындағы уақыт аралығы жылдармен өлшенді, сондықтан үлестің өсуі күрт болған жоқ.