Швецияның сыртқы саясаты: бейтараптықтан НАТО-ға дейін
Swedish neutrality
Швеция саясаты: 19-шы ғасырдағы бейтараптықтан ЕО және басқа елдермен өзара қорғаныс келісімдеріне қарай өзгеруі. Наполеон соғыстарының тарихы мен әсері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сыртқы саясат
Foreign policy
Швеция 19-ғасырдың басынан 2009 жылға дейін қарулы қақтығыстарда бейтараптық саясатын ұстанды, содан кейін Еуропалық Одақпен (ЕО) және басқа скандинавиялық елдермен өзара қорғаныс туралы бірнеше келісімдерге қол қойды. Бұл саясаттың қалыптасуына Швецияның Наполеон соғыстарына қатысуы ықпал етті. Аталған соғыс барысында елдің үштен бір бөлігінен астам аумағы, соның ішінде 1808–1809 жылдардағы Фин соғысында Финляндияны жоғалту, 1917 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Ресей құрамында қалды. Швеция королі Густав IV Адольфтың Наполеонға қарсы тұрақты саясаты соғысқа себеп болды, бұл 1809 жылғы төңкеріске алып келді. Жаңа үкімет корольді тақтан түсіріп, 1809 жылғы Үкімет Ережесін енгізді, кейіннен 1812 жылғы саясат ретінде белгілі болған жаңа сыртқы саясатты қалыптастырды. Наполеон соғыстарынан бері Швеция тікелей қарулы қақтығысты бастаған жоқ. Дегенмен, Швецияның әскері мен үкіметі әлемнің түкпір-түкпіріндегі бейбітшілік сақтау операцияларына және басқа да әскери қолдау шараларына қатысты. 1995 жылы Еуропалық Одаққа қосылу бейтараптық принципінің жойылғанын білдірді. Швеция 2024 жылы Солтүстік Атлантика келісім ұйымына (НАТО) қосылғанға дейін сыртқы және қауіпсіздік саясаты бойынша бейтарап ел статусын сақтап келді. Швецияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бейтараптығы соңғы жылдары көп талқыланды. Ұлыбританияның нацистік Германияға қатысты теңіз блокадасына қарамастан, Швеция үкіметінің ресми ұстанымына қарамастан, Норвегияның Нарвик порты арқылы нацистік Германияның соғыс өнеркәсібін қамтамасыз ету үшін темір кенін экспорттады. Неміс соғыс өнеркәсібінің швед темір кеніне тәуелділігі 1940 жылдың сәуір айының басында Ұлыбритания мен одақтастарының «Уилфред» операциясын және Норвегия кампаниясын бастауының басты себебі болды. 1940 жылдың маусым айының басында Норвегия кампаниясы одақтастар үшін сәтсіз аяқталды, ал нацистер Норвегия порттарына күшпен басып кіру арқылы британдық теңіз блокадасы сақталғанша да, соғыс өндірісі үшін қажетті швед темір рудасын алуға мүмкіндік алды. Сонымен қатар, Швеция соғыс кезінде нацистік Германияның соғыс өнеркәсібін болат және машина жасау бұйымдарымен жабдықтады, сондай-ақ генерал Эрвин Энгельбрехт басқаратын 163-ші жаяу әскер дивизиясы/«Энгельбрехт» дивизиясының және әскери техниканың Норвегиядан Финляндияның шығыс майданына дейін швед аумағы арқылы пойызбен тасымалдануын қамтамасыз етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Швеция Батыспен тығыз ынтымақтастыққа қарамастан бейтараптық саясатын сақтап келді. Швецияның бұрынғы премьер-министрі Карл Бильдт бұл саясаттың себебі Швеция НАТО-ға кірсе, Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасауы мүмкін деген қаухет болғанын атап өтті. 2022 жылы Швеция НАТО-ға қосылуға өтініш берді. Швеция 2024 жылдың 7 наурызында НАТО-ның 32-ші мүшесі атанды.
Sweden had a policy of neutrality in armed conflicts from the early 19th century, until 2009, when it entered into various mutual defence treaties with the European Union (EU), and other Nordic countries. The policy originated largely as a result of Sweden's involvement in the Napoleonic Wars, during which over a third of the country's territory was lost in the Finnish War (1808–1809), including the traumatic loss of Finland to Russia, which it remained part of until Finland gained independence in 1917. Resentment towards the Swedish king Gustav IV Adolf, who had consistently pursued an anti Napoleonic policy and thereby caused the war, precipitated a coup d'état known as the Coup of 1809. The new regime deposed the king and introduced the Instrument of Government (1809), later formulating a new foreign policy that became known as The Policy of 1812. Since the Napoleonic Wars, Sweden has not initiated any direct armed conflict. However, Sweden's military and government have been involved in major peacekeeping actions and other military support functions around the world. The accession to the European Union in 1995 meant that neutrality as a principle was abolished. Sweden remained a non aligned country in regard to foreign and security policy until joining the North Atlantic Treaty Organization (NATO) in 2024. Swedish neutrality during World War II has been much debated in the years since. Despite the British naval blockade of Nazi Germany, and the official posturing of the Swedish government, Sweden exported iron ore to supply Nazi Germany's war industry via the Norwegian port of Narvik. The German war industries' dependence on Swedish iron ore shipments was the primary reason for the United Kingdom and its allies to launch Operation Wilfred and the Norwegian Campaign in early April 1940. By early June 1940 the Norwegian Campaign stood as a failure for the allies, and by securing access to Norwegian ports by force, the Nazis were able to obtain the Swedish iron ore it needed for war production, even with the British naval blockade still in place. Sweden also supplied the Nazi German war industry with steel and machined parts throughout the war and provided transportation for armed German reinforcement troops, the 163rd Infantry Division/Division Engelbrecht commanded by General Erwin Engelbrecht, and military equipment through Swedish territory by train from Norway to the eastern front in Finland. Sweden maintained its policy of neutrality after World War II, despite substantial cooperation with the West. Former Prime Minister of Sweden Carl Bildt has noted that this policy was in response to fears that if Sweden were to join NATO the Soviet Union might respond by invading Finland, with which Sweden retained close relations. In 2022, Sweden applied to join NATO. Sweden became the 32nd member of NATO on 7 March 2024.
1812 жылғы саясат
Жаңа сыртқы саясат, көбінесе 1812 жылғы саясат деп аталады, оны 1811 жылдан бері регент қызметін атқарып келген, жақында сайланған Мұрагер ханзада Жан Баптист Бернадот басқарды. 1812 жылғы саясат Швецияның бұрынғы сыртқы саясатына қатысты үлкен қайшылықты білдірді, онда Швеция көптеген қақтығыстарға, әсіресе өзінің басты жауы Ресеймен қатысты. Алайда, 1812 жылы Наполеон Ресейге және Император Александрға қарсы жорық бастағанда, Императорға одақтастар қажет болды, сондықтан ол Швеция Мұрагер ханзадасымен Або қаласында кездесті. Кездесуде Швеция Финляндияның Ресей құрамында екенін қабылдауға, ал патшаның Данияға Норвегияны Швецияға беру үшін қысым жасауына келісті. Бернадот басқарған швед әскерлері 1813 және 1814 жылдары Наполеон соғыстарына қатысты, онда Мұрагер ханзада «Трахенберг жоспары» деп белгілі одақтастардың жорық жоспарын жасады және Солтүстік одақтастар армиясына қолбасшылық етті. Бернадоттың армиясы 1813 жылдың күзінде француз әскерлерімен шайқасып, Гроссберен және Денневиц шайқастарында жеңіске жетті және алып Лейпциг шайқасында маңызды рөл атқарды. Бернадот содан кейін Данияға жорық жасады. Швеция Киль шарты арқылы Данияны Норвегияны беруге мәжбүр етті. Бұл Вена конгресінде одақтас державалар тарапынан мойындалды. Осы уақыттан бері Швеция қарулы қақтығыстарға қатыспады (бейбітшілік сақтау операцияларын қоспағанда).
The new foreign policy, often called The Policy of 1812, was directed by Jean Baptiste Bernadotte, the recently elected Crown Prince, who had served as Regent since 1811. The policy of 1812 was in sharp contrast to Sweden's previous foreign policy, during which Sweden had been involved in many conflicts, especially with its arch enemy, Russia. However, in 1812, with Napoleon starting a campaign against Russia and Emperor Alexander, the Emperor was in need of allies, and so met with the Swedish Crown Prince in Åbo. At the meeting it was agreed that Sweden would accept that Finland was part of Russia in exchange for the Tsar's help in pressuring Denmark to cede Norway to Sweden. Swedish troops led by Bernadotte took part in the Napoleonic Wars in 1813 and 1814, wherein the Crown Prince authored the Allied Campaign Plan, known as the Trachenberg Plan, and commanded the Allied Army of the North. Bernadotte's army fought against the French in the fall of 1813 and defeated them at the Battle of Grossbeeren, Battle of Dennewitz and played a key role in the mammoth Battle of Leipzig. Bernadotte then led an invasion of Denmark. Sweden forced Denmark to hand over Norway by the Treaty of Kiel. This was recognised by the Allied powers at the Congress of Vienna. Since this time Sweden has not taken part in armed warfare (with the exception of peacekeeping).
Шлезвиг мәселесі
Бірінші Шлезвиг соғысы кезінде, 1848 жылдан 1851 жылға дейін, швед әскерлері Данияға Пруссия қолдаған көтерілісшілерге қарсы қолдау көрсету үшін Ютландта орналасты; алайда, шведтік қалыпты әскерлері ешқандай шайқасқа қатыспады. Норвегия және Швециядан келген жүздеген еріктілер Дания армиясына қосылып, соғысты. Ресеймен 40 жыл бойы сенімді қарым-қатынас орнатқаннан кейін, Швеция 1809 жылғы қатал бейбіт шартының қайта қаралу мүмкіндігіне қарамастан, Қырым соғысында ешқандай елеулі саяси тәуекелге бармады. Швеция Ұлыбритания мен Франциямен одақ құрды (1855 жылғы 25 қарашада), бірақ соғысқа қатыспады. Екінші Шлезвиг соғысында, Эстаттар Риксдағы король Карл XV-нің әскери қолдау туралы уәделерін орындаудан бас тартты; Швеция қатаң бейтараптық саясатын ұстанды, бұл тиімді болып шықты. Пруссия жақын арада Германия империясын құрып, оған басымдық орнататын болды – Швеция үшін теңдесі жоқ күшті қарсылас, оның күші Отжылдық соғыс кезеңіндегідей болмады.
During the First War of Schleswig, from 1848 to 1851, Swedish troops were located in Jutland as support for Denmark against Prussian supported rebels; the Swedish regular troops, however, never experienced any combat. Hundreds of Norwegian and Swedish volunteers joined and fought in the Danish army. After 40 years of successful trust building with Russia, Sweden took no serious policy risks in the Crimean War, despite the possibility of a revision of the harsh peace of 1809. Although Sweden concluded an alliance with Britain and France, (November 25, 1855), the country did not engage in warfare. At the Second war of Schleswig, the Riksdag of the Estates refused to fulfill King Charles XV's promises of military support; and Sweden observed a strict neutrality, which would prove to be advantageous. Prussia would soon forge and dominate Imperial Germany, an unmatchable foe for Sweden—whose relative strength had diminished strikingly since its zenith during the Thirty Years' War.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Пруссияның үстемдігі келесі қырық жыл бойы Балтық аймағында бейбітшілік орнатты, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде бейтараптық көптеген шведтерге табиғи нәрседей сезілді. Швецияда Германия империясымен мәдени және ғылыми жақындық сезімі күшті болғанымен, Ұлыбритания мен Франциямен сауда және жеке байланыстар да мықты болды. Консерваторлар Германияға көңіл білдірсе, либералдардың пікірлері әртүрлі болды. Ұйымдасқан, бірақ саяси ықпалы аз болған социал-демократтар соғысқа қарсы антимилитаристтік көзқарас ұстанды. Дания мен Норвегияның бейтараптық сақтауы нейтралистік позицияны нығайтты. Бейтараптықты қолдаушылардың дауысы қоғамдық пікірталаста басым болды, бірақ королева Виктория мен бірқатар консерваторлар Германия тарапынан соғысқа қатысуды жақтады, ал үкімет саясаты немісшілдікке бейім болды. 1916 жылы Германияны қолдау саясаты тоқтатылды, себебі ол ашаршылыққа, наразылыққа және ешқандай пайдаға әкелмеді. Швеция қоғамында қатаң бейтараптықтың Швеция үшін ең дұрысы деген сенім қайтадан күшейді. Жаңа, неміс көзқарасынан алыс консервативтік кабинет тағайындалды, және әлеуметтік толқуды басу үшін демократиялық реформалар дереу басталды, бұл Швецияның бейтарап саясатын нығайтып, 21-ғасырға дейін созылатын социал-демократтардың саяси үстемдігіне жол ашты.
Prussia's dominance had made the following forty years peaceful in the Baltic region, and by the outbreak of World War I, neutrality seemed a natural state to many Swedes. Although feelings of cultural and scientific kinship with the German Empire were strong in Sweden, mercantile and personal ties with Britain and France were strong as well. Opinion was split between Conservatives, with sympathies for Germany, and Liberals, with more mixed sympathies. Organized but politically less influential were the Social Democrats, antimilitarists and opposed to the war. The neutralist stance was reinforced when Denmark and Norway remained neutral. Voices for neutrality dominated the public debate, but Queen Victoria and some conservatives were strong advocates for entrance in the war on the German side, and the government's policy had a clear pro German bias. In 1916, the pro German policy was abandoned, having resulted in famine, rebellious opinions, and no tangible advantages. Once again, the conviction that strict neutrality was most suitable for Sweden dominated Swedish society. A new, less German minded Conservative cabinet was appointed, and to calm the social unrest, democratic reforms were promptly initiated that cemented Sweden's neutralist policy and would soon lead to the political hegemony of Social Democrats lasting up to the 21st century.
Аланд аралдары
Үкімет үшін ең үлкен қиындық тудырған саясаткер Швецияның сыртқы істер министрі Рикард Сандлер (1932–1936 және 1936–1939) болды. Сандлер үкіметтің қатаң бейтараптық саясатына күшті қарсылық көрсетті, үкіметтің бұл қатаң саясатын жұмсарту қажет деп есептеді. Сандлер Аланд аралдарын неміс немесе кеңестік бақылаудан қорғауға ниеттенді, осы мақсатта Финляндия үкіметімен бірлесіп, аралдар төңірегінде мина орнатуды ұсынды. Аланд аралдары Балтық теңізінде маңызды стратегиялық орналасқан. Ботния шығанағының бастауында жатқан Аланд аралдары шығанаққа кіретін және шығатын теңіз жолдарының барлығының қасында орналасқан, сонымен қатар Швеция, Финляндия және Балтық елдерінің қол жетімділігінде. 1809 жылға дейін Аланд аралдары Швецияның құрамында болды, бірақ 17 қыркүйекте 1809 жылы Фредрикshamн шарты бойынша Финляндияның құрлық бөлігімен бірге Ресейге беруге мәжбүр болды. Ресей берілген аймақтардың ішінде, Аланд аралдарымен бірге, Финляндияның Ұлы Герцогтігін құрды. 18 сәуірде 1856 жылы Парижде жасалған шарт бойынша, Қырым соғысының аяқталуымен Ресей аралдарда жаңа бекіністер салуды тоқтатуға міндеттелді, және 1908 жылы аралдардың мәртебесін өзгертуге жасаған сәтсіз әрекеттеріне қарамастан, бұл талапқа бағынды. Алайда, 1914 жылы Ресей үкіметі аралдарды Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық және орыс теңізден су астына түсетін кемелерінің базасына айналдырды. 1917 жылдың желтоқсанында Финляндия үкіметі Финляндияның тәуелсіз мемлекет екенін жариялады, және аралдардың Швецияға немесе Финляндияға тиесілігі туралы дау туды. 1921 жылы, арал халқының шамамен 100 пайызы шведтер болғанына және олардың Швецияға қосылуға ниеттенгендеріне қарамастан, Ұлттар Лигасы Аланд аралдары Финляндияның құрамында қалуын шешті. Швеция 1921 жылы аралдарды бақылауға қол жеткізе алмағанына наразы болғанымен, 1930 жылдардың ортасына қарай Швеция мен Финляндия арасындағы барлық қиындықтар шешілді. Аланд аралдарының неміс немесе кеңестік ықпалына түсуінен қаушады, сондықтан Сандлер аралдардың мәртебесін қорғауды ұсынды. Алайда, Швеция үкіметі Сандлердің ұсынысына қарсы болды, себебі бұл Германияның, Кеңес Одағының немесе екеуінің де басып кіруіне мүмкіндік беретін жаңа прецеденттерді қалыптастыруы мүмкін деп санды. Қысқы соғыс жағдайында Швецияның бейтараптық саясатын көрсететін жаңа коалиция құрылғанда, Сандлер жаңа министрлер құрамынан алынып тасталды. Бастапқыда Швеция үкіметі Сандлерді үкімет саясаты туралы ашық пікірлері мен неміс баспасөздерінің Сандлердің британдықтарға жақындығы туралы айыптаулары үшін қызметтен шеттетуі мүмкін деп есептелді; алайда, шындығында Сандлер шведтік кабинеттен зейнетке шығуға рұқсат сұрады, өйткені үкімет Сандлердің бейтараптыққа қарсы көзқарасын қолдамайтын.
The politician who stood as the biggest thorn in the side of the government was the Swedish Foreign Minister, Rickard Sandler (1932–1936 and 1936–1939). Sandler strongly opposed the government's policy of strict neutrality, feeling it necessary that the government relax its stringent policy. Sandler expressed a desire to defend Åland from either German or Soviet control, by mining the area around the islands in conjunction with the Finnish government. The Åland Islands are of extreme strategic importance in the Baltic. Lying at the base of the Gulf of Bothnia, the Åland Islands are situated alongside all the sea traffic lanes that come in and out of the Gulf, and are within range of Sweden, Finland and the Baltic states to the east. Prior to 1809, the Åland Islands were part of Sweden, who was forced to give them up, along with the mainland area of Finland, in the Treaty of Fredrikshamn on September 17, 1809, to Russia. Out of the ceded areas, including the Åland islands, Russia formed the Grand Duchy of Finland. With the Treaty of Paris of April 18, 1856, at the conclusion of the Crimean War, Russia was required to stop the construction of any new fortifications on the islands, which Russia obeyed, despite unsuccessfully attempting to change the status of the islands in 1908. In 1914, however, the Russian government turned the islands into a submarine base for the use of British and Russian submarines during the First World War. In December 1917, the Finnish government proclaimed that Finland was a sovereign state and a dispute over whether the islands belonged to Sweden or Finland ensued. In 1921, again despite the fact that almost 100 percent of the islands' population was Swedish—and that they expressed a desire of being incorporated into Sweden—the League of Nations decided that the Åland Islands should remain a part of Finland. Despite Sweden's grievances over failing to gain control of the islands in 1921, all difficulties between Sweden and Finland were resolved by the mid 1930s. The fear of the Åland islands falling under German or Soviet influence was very real, and that is why Sandler proposed defending the status of the islands. However, the Swedish government opposed Sandler's proposal, in that it was felt that this would set a precedent for further moves—moves that might provoke an invasion from either Germany, the Soviet Union or both. When a new coalition was formed to represent Sweden's policy of neutrality, in light of the Winter War, Sandler was dropped from the new lineup of ministers. It was initially believed that the Swedish government had dropped Sandler due to his outspoken comments on the government's policies, and the German press' allegations that Sandler was pro British; however, in reality it was Sandler who requested permission to retire from the Swedish cabinet, because the government did not represent Sandler's anti neutral views.
Қарулы бейтараптық
1930 жылдар Швецияның ұзақ жылдар бойы сақтап келген бейтараптық саясатының көптеген жағдайларда сынақтан өткен жаңа кезеңі болды, олардың көпшілігі күшті жаңғырған ұлтшыл Германиядан туындады. 1919 жылы Ұлттар Лигасы құрылғаннан бастап 1935 жылға дейін Швеция Лиганың белсенді қолдаушысы болды және Швецияның халықаралық аренадағы күшінің басым бөлігі оны сақтауға жұмсалды. Ұлттар Лигасының ұжымдық қауіпсіздік жүйесі Абиссиния дағдарысымен және Екінші дүниежүзілік соғыстың алға басқан кезінде күрт нашарлағанда, Швеция 120 жылдық сәтті бейтараптық саясатын еске ала алды – бірақ бір ғана ерекшелік болды: Бірінші Шлезвиг соғысы кезінде Данияға көмек көрсету үшін Фюненге орналастырылған еріктілер тобы. Швеция енді Солтүстік Еуропада бейтарап елдер блогын құру саясатын ұстанды. Бельгия, Нидерланды, Дания, Норвегия, Финляндия және Балтық елдері осы бейтарап мемлекеттер клубының құрамына кірді. Олардың ішінде тек Швеция ғана Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шабуылдан құтылды. Осы қарулы бейтараптық саясатына қарсылық әлсіз болды, себебі барлық ірі партиялар – консерваторлар, аграрлық партия және Либералдық халық партиясы – үкіметтің позициясын қолдады. 1936 жылдан бастап Швеция үкіметі халықаралық жағдай нашарлаған сайын әскери дайындықты арттыру үшін қорғаныс бюджетін үнемі ұлғайтуды сұрады. 1936 жылдан 1939 жылға дейінгі әскери бюджет бірнеше есе өсті. 1936 жылы әскери шығындар 37 миллион долларды құрады; 1937 жылы – 50 миллион долларды; 1938 жылы – 58 миллион 575 мың долларды; ал 1939 жылы – 322 миллион 325 мың долларды құрады. Соғыс басталғаннан кейін әскери шығындар 1942 жылы бір жылдың ішінде 527 миллион 575 мың долларға жетті. Әскери күштердің қажеттілігі артып, швед өнеркәсібі Солтүстік теңіздегі неміс блокадасынан туындаған ішкі өнімге деген сұраныстың өсуін қанағаттандырумен қатар, швед үкіметі үшін әскери қару-жараққа деген сұранысты да арттыруға мәжбүр болды. Соғысқа дейін қару-жарақ өндірісі он миллион швед кронасынан аспады, бірақ соғыс кезінде өндіріс бір миллиард швед кронасынан (240 миллион доллар) асып түсті.
The 1930s marked a new period when Sweden's long standing policy of neutrality was severely tested on numerous occasions, most of which came from a strongly rejuvenated nationalistic Germany. Since the founding of the League of Nations in 1919 and up to the year 1935, Sweden had been a strong supporter of the League, and most of Sweden's energy on the international stage had been put into its preservation. As the collective security system of the League of Nations started to crack with the Abyssinia crisis, and the approach of World War II, Sweden could look back on 120 years of successful neutralist politics – with one singular exception: the volunteer force stationed on Funen to assist the Danes during the First Schleswig War. Sweden now pursued a policy of forging a bloc of neutralist countries in Northern Europe. Belgium, the Netherlands, Denmark, Norway, Finland and the Baltic States were all members of this club of neutral states. Of them, only Sweden would be fortunate enough to remain unattacked during World War II. Opposition to this new policy of armed neutrality was weak in that all major parties, such as the Conservatives, Agrarians and Liberal People's Party, supported the government's position. On a regular basis, beginning in 1936, the Swedish government requested increases in its defence budget to strengthen its military preparedness as the international situation continued to worsen. The actual military budget from 1936 to 1939 increased many times over. In 1936, military spending was $37,000,000; 1937, $50,000,000; 1938, $58,575,000; and in 1939 it was at $322,325,000. After the war began, military spending peaked in 1942 at $527,575,000 in one year alone. With the increased need of an expanded military, Swedish industry was required to not only supply the increased demand for domestic products, exacerbated by the German blockade of the North Sea, but also had to meet an increased demand in military armaments for the Swedish government. Before the war, production of armaments did not exceed more than tens of millions of Swedish kronor, but during the war, production exceeded the cost of one billion Swedish kronor ($240,000,000).
Бейтараптық саясатының маңызы
Швед ұлтының тағдыры көбінесе алыстағы шайқастардың нәтижелеріне және алыстағы үкіметтердің саясатына байланысты болды – бұл оқиғалар швед саясаткерлері мен дипломаттарының бақылауынан тыс жатты. Егер соғыс барысында кейбір шайқастар немесе саясаттың бағыты өзгеше болғанда, Швецияның сәтті бейтараптық саясатын қалыптастыруы мүмкін болмас еді. 1939 жылдың желтоқсаны мен 1940 жылдың наурызы аралығында Финляндияға Кеңес Одағының Қысқы соғысы барысында шабуыл жасалды. 1940 жылдың сәуір айында Германия Норвегияға басып кірді және Норвегия науқанында Данияны оккупациялады. Британдықтар мен француздықтар норвегиялықтарға күш жіберді, бірақ Франция шайқасы басымдықтарды қайта қарастыруға себеп болды және Норвегия немістерге тасталды. Швецияның жағдайы қиын болды, өйткені оның төңірегінде Германияның оккупациялаған территориясы орналасқан еді. Темірге қатысты немістердің талаптарына бағынудан қорқып немесе шынайы қайырымдылық танытып, премьер-министр Ханссон басқаратын Швеция нацистік үкіметке құрмет көрсетті. 1941 жылы Германия «Барбаросса» операциясы арқылы КСРО-ға басып кіргеннен кейін Финляндия КСРО-ға қарсы Ұлттық жалғасу соғысына қосылды. Швеция енді нацистік одақтастармен толық қоршалған еді, бірақ неміс соғыс машинасының күші де соғыстың қалған бөлігінде Қызыл Армиямен күресімен шаршалған болатын. Егер немістердің Швецияға шабуыл жасау жоспарлары болған болса, олар кеңестік майданмен күрес күшейгендіктен, белгісіз мерзімге тоқтатылды. Швеция Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропаның көп бөлігінде болған қырып жою мен қиратудан құтылды, бірақ оның нәтижесіндегі сәттілік немесе дипломатиялық позициясының нәтижесі екені әлі де нақты белгілі емес. Швецияның бейтараптығының бір пайдалы салдары – Швеция оккупацияланған елдердің азаматтарына пана берді. Шамамен 70 000 фин балалары Швециядағы отбасыларға эвакуацияланып, орналастырылды. Балтық елдерінен және басқа скандинавиялық елдерден де босқындар келді. Данияның еврей халқының көп бөлігі Дания халқы мен шведтердің бірлескен күш-жігерінің арқасында балық аулау қайықтарымен Швецияға қашып кетті. Швецияның бейтарап ұстанымы швед дипломаттарына Германияға кіруге мүмкіндік берді, бұл шведтік барлау қызметіне де, одақтастарға да пайда әкелді. Швед дипломаттары Рауль Валленберг пен граф Фолке Бернадот концлагерьлерден 10 000-нан астам еуропалық еврейді құтқарды, бірақ олар мұны ресми швед саясатының бөлігі ретінде емес, жеке адамдар ретінде жасады.
The fate of the Swedish nation largely rested upon the outcomes of distant battles and the policies of distant governments—events outside the control of Swedish politicians and diplomats. Had certain battles or policies during the war been different, Sweden's ability to attain a successful policy of neutrality might very well not have succeeded. Finland was invaded by the Soviet Union in the Winter War, fought from December 1939–March 1940. In April 1940, Germany invaded Norway in the Norwegian campaign and occupied Denmark. The British and French sent reinforcements to the Norwegians, but the Battle of France caused a reassessment in priorities, and Norway was abandoned to the Germans. Sweden's position was tenuous, with German occupied territory all around it. Whether from fear of a German invasion if they did not comply with German desires for iron or genuine sympathy, Sweden under Prime Minister Hansson was deferential to the Nazi government. After Germany invaded the USSR in 1941 with Operation Barbarossa, Finland joined in with the Continuation War against the USSR. Sweden was now entirely surrounded by Nazi allies, but the German war machine would also be distracted for the remainder of the war with their struggle with the Red Army. If there were ever serious plans for a Nazi invasion of Sweden, they were put indefinitely on hold due to the more pressing struggle with the Soviets. Sweden would avoid the devastating losses and destruction that so much of Europe suffered during World War II, although how much was due to luck and how much was due to their diplomatic stance may never be clear. One beneficial consequence of Sweden's neutrality was that Sweden was able to act as a refuge to people from occupied lands. Approximately 70,000 Finnish children were evacuated and placed with families in Sweden. There were also refugees from the Baltic nations and the other Scandinavian countries. Nearly all of Denmark's Jewish population was able to escape to Sweden on fishing boats in a coordinated effort by the Danish people and the Swedes who gave them shelter on the other side. Sweden's neutral stance allowed Swedish diplomats access to Germany, allowing for espionage which benefited the Swedish intelligence as well as the Allies. The Swedish diplomats Raoul Wallenberg and Count Folke Bernadotte saved over 10,000 European Jews from the concentration camps, although they did this largely as individuals rather than being directed to do so as part of an official Swedish policy.
Скандинавия қорғаныс одағы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Швеция, Норвегия және Данияны қамтитын скандинавиялық қорғаныс одағы үш елдің арасында қарастырылды. Олар дербес, егеменді мемлекеттер болып қала берсе де, сыртқы саясат және қауіпсіздік мәселелерінде біртұтас блок ретінде әрекет ететін еді. Аталған одаққа қатысты ұсыныс 1948-1949 жылдардың қысында Скандинавияның бірлескен комитеті тарапынан талқыланды. Бірақ, соңында АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қақтығыстардың күшеюі және Солтүстік Атлантика шартын құруға жасалған дайындықтар Скандинавия келіссөздерін тоқтатып берді. Батыс альянсының өзінің шұғыл қажеттіліктері Скандинавия елдерін қару-жарақпен қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейтіні белгілі болған соң, қаруға қол жеткізуді көздеген Норвегия НАТО-ға мүше болудың тиімдірек екеніне келіп, келіссөздерден бас тартты. Дания әлі де Швециямен одақтасуға дайын еді, бірақ шведтер мұнда көп артықшылық көре алмады, нәтижесінде ұсыныс қабылданбады. Норвегия мен Дания кейіннен Солтүстік Атлантика шартына қол қойып, НАТО-ға мүше болды, ал Швеция бейтараптығын сақтап қалды.
A Scandinavian defence union that would have included Sweden, Norway and Denmark was considered among the three countries after World War II. They would remain separate sovereign countries but act as a single bloc in foreign policy and security issues. The proposed union was discussed by a joint Scandinavian committee during the winter of 1948–1949, but in the end the Cold War tension between the United States and the Soviet Union and preparations for a western alliance that would result in the North Atlantic Treaty superseded the Scandinavian negotiations. When it became known that the western alliance's own pressing needs would prevent them from supplying the Scandinavian countries with armaments, Norway, wanting access to those arms, decided that it would be more advantageous to be a member of NATO and resigned from the talks. Denmark was still willing to enter into an alliance with Sweden, but the Swedes saw few advantages in this and the proposal failed. Norway and Denmark subsequently became signatory parties to the North Atlantic Treaty and members of NATO, while Sweden remained neutral.
Салқын соғыс
Швеция Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Батыспен айтарлықтай ынтымақтастыққа қарамастан, бейтараптық саясатын сақтап келді. Швецияның бұрынғы премьер-министрі Карл Бильдт, егер Швеция НАТО-ға қосылса, Кеңес Одағы көрші Финляндияға шабуыл жасауы мүмкін деген қауіптен туындаған саясат екенін атап өтті, себебі Швеция Финляндиямен тығыз қарым-қатынас ұстады. Номиналды түрде тәуелсіз Финляндия, суық соғыс кезінде сыртқы істерде бейтараптық саясатын қабылдады, бұл көршілес Кеңес Одағына деген құрметті білдірді және көбінесе «финляндизация» деп аталды. Салқын соғыстың басында Швецияның бейтараптық саясаты сақталды, тіпті оның басшылары үшінші дүниежүзілік соғыста бейтараптықтың сәтсіз аяқталуы мүмкін екенін түсінді. Саясаттың мақсаты – супердержавалар арасындағы алғашқы ядролық соғыстың алдын алу болды. Бұл, Швецияның 1960 жылдардың соңына дейін, екінші соққы беру мүмкіндігі мен ядролық теңдікке қол жеткізгенге дейін, бейтараптық саясатының негізі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Швеция, барлық ядролық державалардан плутоний өндіру және ядролық құпияларды алуды қамтитын, құпия ядролық қару бағдарламасын жүргізді, бірақ 1960 жылға дейін ол өте қымбатқа түскендіктен тоқтатылды. Салқын соғыс кезінде Швеция термоядролық қаруға қатысты екіұстанымды көзқарас танытты. Ресми түрде бейтарап болғанымен, Швеция 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында НАТО және АҚШ қауіпсіздік құрылымдарымен өте тығыз байланыс орнатты және суық соғыс тыңшылық операцияларына терең араласты. Мысалы, Швеция АҚШ барлау қызметімен кеңінен ынтымақтастық жасады: «Швеция ресми түрде бейтарап болғанымен, 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардың басында НАТО мен АҚШ қауіпсіздік мекемелерімен өте тығыз байланыс құрды және суық соғыстың тыңдау операцияларына терең араласты». АҚШ, егер Кеңес Одағы Швецияға шабуыл жасаса, Балтық елдеріндегі совет әскерлеріне соққы беру үшін конвенциялық және ядролық қару қолдануға үміттенеді. Уақыт өте келе және ресми бейтараптық саясатына байланысты, Швецияның әскери шенеуніктерінің батыспен әскери ынтымақтастық туралы білімі азайды, бұл соғыс жағдайында мұндай ынтымақтастықты одан әрі қиындатты. Сонымен қатар, шведтік қорғаныс жоспары соғыс жағдайында шет елден көмекке толығымен негізделген. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, барлық ашық түрде өткізілетін әскери оқулар, егер Швеция Кеңес Одағынан шабуылға ұшыраса, НАТО күштеріне сүйенеді деген сценарийді қамтыды. Бұл туралы дауыстап айтуға рұқсат етілмегендіктен, швед қарулы күштерінің теңгерімсіздігіне әкелді. Мысалы, қосмекенді шабуылдан қорғануға қабілеті күшті болды, ал ішкі аймақтарға шабуыл жасауға қабілеті жоққа шығарылды. 1960 жылдардың басында АҚШ-тың Polaris A 1 типіндегі орта қашықтықтағы ядролық зымырандармен жабдықталған ядролық су асты кемелері Швецияның батыс жағалауында орналастырылды. Қашықтық және қауіпсіздік ескеретін болсақ, бұл Мәскеуге қарсы ядролық соққы беруге қолайлы аймақ болды. Су асты кемелері мақсатты нысанаға жету үшін Швеция жағалауына өте жақын болуы керек еді. Осының салдарынан, 1960 жылы, су асты кемелері алғаш рет орналастырылған жылы, АҚШ Швецияға әскери қауіпсіздік кепілдігін берді. АҚШ Кеңес Одағы шабуыл жасаса, Швецияға әскери күшпен көмек көрсетуге уәде берді. Бұл кепілдік 1994 жылға дейін швед жұртшылығынан жасырынып келді, содан кейін шведтік зерттеу комиссиясы оның дәлелін тапты. Әскери ынтымақтастық аясында АҚШ Saab 37 Viggen-ті әзірлеуге көп көмек көрсетті, өйткені мықты швед әуе күштері ракета ұшыру аймағында кеңестік су асты кемелеріне қарсы ұшақтардың жұмыс істемеуі үшін қажет деп саналды.
Sweden maintained its policy of neutrality after WWII, despite substantial cooperation with the West. Former Prime Minister of Sweden Carl Bildt has noted that this policy was in response to fears that if Sweden were to join NATO the Soviet Union might respond by invading neighbouring Finland, with which Sweden retained close relations. While nominally independent, Finland adopted a policy of neutrality on foreign affairs during the Cold War in deference to the neighbouring Soviet Union, which was commonly referred to as Finlandization. During the early Cold War, Sweden's neutrality policy was maintained even though its leaders understood that neutrality would probably fail in a third world war. The aim of the policy was to avoid the violent initial nuclear exchange between the superpowers. This was the rationale behind Sweden's policy of neutrality until the late 1960s with the advent of second strike capability and nuclear parity. Initially after the end of World War II, Sweden quietly pursued an aggressive independent nuclear weapons program involving plutonium production and nuclear secrets acquisition from all nuclear powers, until the 1960s, when it was abandoned as cost prohibitive. During the Cold War Sweden appeared to maintain a dual approach to thermonuclear weapons. Publicly, the strict neutrality policy was forcefully maintained, but unofficially strong ties were purportedly kept with the U. S. Sweden, for instance, cooperated extensively with U. S. intelligence: "Though officially neutral, Sweden in fact built very close ties to both NATO and the US security establishment in the late 1940s and early 1950s and was deeply involved in cold war spying operations." It was hoped that the U. S. would use conventional and nuclear weapons to strike at Soviet staging areas in the occupied Baltic states in case of a Soviet attack on Sweden. Over time and due to the official neutrality policy, fewer and fewer Swedish military officials were aware of the military cooperation with the west, making such cooperation in the event of war increasingly difficult. At the same time Swedish defensive planning was completely based on help from abroad in the event of war. Later research has shown that every publicly available war game training included the scenario that if Sweden was under attack from the Soviets, it would rely on NATO forces for defence. The fact that it was not permissible to mention this aloud eventually led to the Swedish armed forces becoming highly misbalanced. For example, a strong ability to defend against an amphibious invasion was maintained, while an ability to strike at inland staging areas was almost completely absent. In the early 1960s U. S. nuclear submarines armed with mid range nuclear missiles of type Polaris A 1 were deployed outside the Swedish west coast. Range and safety considerations made this a good area from which to launch a retaliatory nuclear strike on Moscow. The submarines had to be very close to the Swedish coast to hit their intended targets though. As a consequence of this, in 1960, the same year that the submarines were first deployed, the U. S. provided Sweden with a military security guarantee. The U. S. promised to provide military force in aid of Sweden in case of Soviet aggression. This guarantee was kept from the Swedish public until 1994, when a Swedish research commission found evidence for it. As part of the military cooperation the U. S. provided much help in the development of the Saab 37 Viggen, as a strong Swedish air force was seen as necessary to keep Soviet anti submarine aircraft from operating in the missile launch area.
Соғыстан кейінгі
Суық соғыс аяқталғаннан және Кеңес Одағы құлағаннан кейін Швеция ресми түрде әскери бейтараптық саясатын тоқтатты, бірақ бейтарап және блокқа қосылмаған ел ретінде әрекет етуін жалғастырды. 1995 жылы Швеция Еуропалық Одаққа қосылды (бірақ Еуроаймаққа мүшеліктен бас тартты) және 1990 жылдардың ортасынан бастап қарулы күштерін азайтуды жалғастырды, Босния және Ауғанстан сияқты елдердегі халықаралық миссияларға белсенді қатысты. Өзінің ұлттық қорғанысын одан әрі азайту және елдің агрессорға қарсы өзін-өзі қорғауға қабілеттілігіне қатысты сұрақтар сынға ұшырады. 2009 жылы Швеция Еуропалық Одақпен және басқа скандинавиялық елдермен өзара қорғаныс туралы шарттарға келісті, осылайша шамамен 200 жылдық ресми әскери бейтараптық кезеңі аяқталды. Орталық-оң коалиция құрамына кіретін барлық саяси партиялар НАТО-ға толық мүшелікке қолдау білдіреді. 2022 жылы басталған Украинаға толыққанды ресейлік басқыншылықтан кейін, шведтердің басым бөлігі НАТО-ға мүше болуды қолдады. 16 мамырда Швеция үкіметі 200 жылдан бері әскери жағынан бейтарап саясат ұстанғаннан кейін НАТО-ға қосылуға өтініш беру туралы шешімін жариялады. Ел 2024 жылдың 7 наурызында НАТО-ға мүше болды.
After the end of the Cold War and the fall of the Soviet Union, Sweden dropped its official policy of military neutrality, but continued to behave as a neutral and non aligned country. In 1995 Sweden joined the European Union (but declined Eurozone membership) and has since the mid 1990s continued to reduce its armed forces and became involved in more international missions in countries like Bosnia and Afghanistan. The continued reduction of its own national defence and the question of whether the country really could defend itself against an aggressor has led to some criticism. In 2009 Sweden agreed to enter into mutual self defence treaties with the EU, and with other Nordic countries, thus ending a nearly 200 year long period of official military neutrality. All of the political parties that are part of the right of centre coalition favor full NATO membership. After the full scale Russian invasion of Ukraine that began on 2022, more Swedes favored NATO membership than opposed it. On May 16, the Swedish government announced its decision to apply to join NATO after staying militarily non aligned for 200 years. The country became a NATO member on March 7, 2024.
Жаһандық қадағалау туралы мәліметтерді жариялау
Швецияның формалды бейтараптығына қарамастан, Эдвард Сноуден жариялаған мәліметтер АҚШ және оның одақтастарымен тығыз байланысы бар екенін көрсетеді. 2006 жылға қарай жатқан күмәнді құжатта АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі Швециямен арадағы "қарым-қатынасының" осы елдің саяси бейтараптығына байланысты "жоғары құпия деңгейінде қорғалатынын" мойындаған. Швецияның UKUSA келісіміне қатысушы мемлекеттермен ынтымақтастығының нақты мысалдары:
Despite Sweden's formal neutrality, Edward Snowden's disclosures suggest intelligence links with the US and its allies. In an alleged internal document dating from the year 2006, the U. S. National Security Agency acknowledged that its "relationship" with Sweden is "protected at the Top Secret level because of that nation's political neutrality." Specific details of Sweden's cooperation with members of the UKUSA Agreement include how:
Швецияның Ұлттық қорғаныс радио мекемесіне (FRA) АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) талдамалық деректер базасы XKeyscore-ға қол жеткізуге рұқсат берілді. Швеция FRA мен Швеция қауіпсіздік қызметі арасындағы ақпарат алмасу үшін заңдық негіз құратын Швецияның ішкі заңнамасындағы өзгерістер туралы NSA-ға хабарлады.
The National Defence Radio Establishment of Sweden (FRA) has been granted access to XKeyscore, an analytical database of the U. S. National Security Agency (NSA). Sweden updated the NSA on changes in domestic Swedish legislation that provided the legal framework for information sharing between the FRA and the Swedish Security Service.