Оңтүстік Африка жазушысы Маттеус Уис Криге өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Оңтүстік Африка жазушысы

Мэтьюс Уис Криге (4 ақпан 1910 – 10 тамыз 1987) – африкаанс және ағылшын тілдерінде романдар, әңгімелер, өлеңдер мен пьесалар жазған Оңтүстік Африка жазушысы. Африкаанс әдебиетінде Криге "Отызыншы жылдардың жазушылары" (Дертигерлер) қатарында саналады. Досы Джек Коуптың айтуынша, Уис Криге өзінің буын жазушылары мен ақындарының арасында африканерлік ұлтшылдыққа, ақ үстемдігіне деген қарсылығымен және латын Америкасы поэзиясын ақ емес авторлардан африкаанс тіліне аударған әдеби еңбектерімен ерекшеленді. Бұл аудармалар Оңтүстік Африка әдебиеті мен мәдениетіне зор ықпал етті. Өмірінің соңында Криге "Die Sestigers" деп белгілі африкаанс әдеби қозғалысының ұстазы және әкелік тұлғасы болды. Ол оларды 1948-1994 жылдар аралығындағы Ұлттық партияның билігі және Оңтүстік Африкадағы апартеид және цензура саясаты туралы шындықты айтуға көндірді.

Өмір

Уис Криге Кейп провинциясындағы Бонтебоксклуф қаласында (Свеллендам маңы) дүниеге келген. Криге отбасы африканер ұлтшылдығына сенсе де, "үйдегі атмосфера кеңпейілді және шығармашылыққа толы еді, анасы талантты жазушы, ал кіші інісі белгілі суретші еді". Уис Криге Стелленбош университетінде білім алған. Өзінің буынындағы көптеген африканер жігіттері сияқты, Криге құпия қоғамға, Бродербондқа қосылуға шақырылды, "бірақ оның құпиялылық ережесін және ортағасырлық рәсімдерін білгеннен кейін Криге асығыс шегінді". 21 жасында Криге Еуропаға кетіп, "көңілді көшпенділікпен" өмір сүрді. 1931 жылдан 1933 жылға дейін Криге Прованстағы Мартигте ағылшын-африкалық ақын Рой Кэмпбеллдің қыздарына және оның ағылшын аристократынан богемиялық әйелге айналған жұбайы Мэри Гарман Кэмпбеллге ұстаздық етті. Кэмпбеллдердің үлкен қызы Анна Кэмпбелл кейіннен Уис Криге француз қызметкері Анн Мариді алмастырғанын еске алды, ол "бізге ештеңе үйретпеді, бірақ әр түнде Фостағы казиноға билеуге барды". Бірақ Анна кейінірек өзінің және әпкесі Тестің "Уис Кригемен сабақтарды оқуға қуанғанын" және оның арқасында "тез прогресс жасағанымызды" еске алды. "Ол бізбен шамамен екі жыл болды". 1932 жылдың соңында фунт стерлинг құнсызданып, Криге мен Кэмпбеллдер Францияда тұруға шамасы келмейтіні анық болды. 1933 жылдың көктемінде Кригемен сөйлескен кезде Мэри Кэмпбелл "алты жасында Авилалық киелі Терезаның естеліктерін оқып, испандықтар туралы алдын ала пікір қалыптастырған" Испанияға көшуді ұсынды. Анна Кэмпбел Лайлдың айтуынша, 1933 жылы Кэмпбеллдер тұратын Барселонадағы пансионат неміс еврейлерімен және басқа да нацизмге қарсы саяси босқындармен толы болды, олар дәстүрлі неміс Рождествосын тойлады. Сол кеште Уис Криге каталондық әйелмен келді, ал Анна Кэмпбел Лайл үстел үстінде пасо-дубль биледі. Криге 1935 жылы Оңтүстік Африкаға оралып, Рэнд Daily Mail газетінде тілші ретінде жазушылық мансабын бастады. Кэмпбеллдер Испанияның Альтеа қаласында Рим католиктігіне көшті және олардың жаңа сеніміне және Толедодағы Екінші испан республикасына адал күштердің Қызыл террорді өз көздерімен көргендеріне байланысты Кэмпбеллдер Испания Азамат соғысы кезінде Ұлтшыл фракцияны қолдады. Ал Криге республикалық фракция үшін де белсенді түрде үгіт жүргізді. Испания Азамат соғысы бойынша пікірлері әртүрлі болғанына қарамастан, Рой Кэмпбелл мен Уис Криге достас болып қалды және Кэмпбеллдің 1952 жылғы естеліктерінде "Қара ат үстіндегі жарық" Кригедің республикалық көзқарасын соңғысының "өмір бойына түзетілмейтін кальвинист" екендігімен түсіндірді. 1937 жылы Криге актриса Лидия Линдекеге үйленді және олардың тұңғыш баласы Эулалия дүниеге келді. Сол жылы ол "Lied van die fascistische bomwerpers" ("Фашистік бомбалаушылар әні") атты африкаанс өлеңін жазды. Кейінірек Криге былай деп еске алды: "Маған бір-екі жол ғана керек болды, содан кейін өлең өзі жазылды. Мен қолымды тигізе алмай қалдым. Түзетуге ештеңе қажет болмады. Мұндай жағдай сирек кездеседі". Өлең Кондор легионының неміс ұшқыштары жасаған бомбалау шабуылдарын айыптады. Джек Коуптың айтуынша, Криге африканер кальвинизмінде тәрбиеленгендігі және реформацияға дейінгі шіркеудің жемқорлығына деген дәстүрлі қарсылығынан шабыттанған "Lied van die fascistische bomwerpers" Рим католицизміне де шабуыл жасады. Джек Коуптың сөзіне қарағанда, "Өлең әскери мақтанышпен басталады - фашистік ұшқыштардың көздері өздеріне қуанышпен және жеңіспен, қасиетті міндеттерін қарап тұрады. Иронияның даусы жылдамдаған сайын, биіктеп, жауыздық пен жеккөруге жетеді. Латын литургиясының жолдары жалдамалы әскерлердің қауіпсіз биіктіктен өлім жаудыруының қатыгез қуанышымен араласады. Киелі кітаптың өзі қанға толы. Испанияның әдемі жер аттары шаң мен түтіннен жарқырап көтеріледі. Соңында ән зорлық-зомбылық пен қанды жойқындықтың ақымақтық айқай-шуына айналады, тіпті Крестке шегеленуге де мазақтайды". Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Криге Оңтүстік Африка армиясының Әбіссиния және Солтүстік Африка науқанында соғыс тілшісі болды. 1941 жылы Тобрук шайқасында тұтқындалған ол фашистік Италиядағы тұтқын лагеріне жіберілді, одан екі жылдан кейін Бенито Муссолини құлатылғаннан кейін қашып кетті. Содан кейін Криге итальяндық қарсыластардың көмегімен одақтастардың шебіне өткізілді. Криге Оңтүстік Африкаға итальян тілінде еркін сөйлей біліп оралды. Криге содан кейін "The Way Out" атты соғыс естеліктерін, сондай-ақ соғыс өлеңдерін және әңгімелерді жазып, жариялады. 1952 жылдың мамырында Криге Лондон қаласында оңтүстік африкалық диссидент жазушылар Рой Кэмпбелл, Лоренс ван дер Пост, Энслин ду Плессис және Алан Патонмен бірге түскі ас ішті. Түскі ас кезінде бесіншілік Оңтүстік Африка үкіметіне ашық хат жазып, қол қойды, онда олар үкіметтің түрлі түсті сайлаушыларды сайлау құқығынан айыру жоспарларын тағы да айыптады. Бұл хат кейіннен бірнеше Оңтүстік Африка газеттерінде жарияланды. 1958 жылы Криге, Ұлттық партияның үстемдігіне қарсылығына қарамастан немесе соның нәтижесінде, Натал университетінен құрметті докторлық диплом алды. Өмірінің соңындағы сұхбатта Криге Джек Коупқа "Ең үлкен қателердің бірі - африкаанс тілін Ұлттық партиямен теңестіру" деді. Уис Криге 1987 жылы Кейп провинциясындағы Герман қаласының жанында 77 жасында қайтыс болды. Уис Криге Уильям Шекспирдің көптеген шығармаларын элизабеттік ағылшын тілінен африкаанс тіліне аударды. Ол Федерико Гарсиа Лорка, Пабло Неруда, Лопе де Вега және Хуан Рамон Хименестің испан тілінен, Бодлер, Франсуа Вийон, Жак Превер, Артур Рембо және Поль Элюардың француз тілінен, сондай-ақ Муссолиниге қарсы итальяндық ақындар Сальваторе Куазимодо мен Джузеппе Унгареттидің "көптеген өлеңдерін" аударды, олармен Криге достық қарым-қатынас орнатқан. Кригенің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Каирдегі қызметі кезінде Латын Америка поэзиясымен танысуы оны Хасинто Фомбона Пачано, Хосе Рамон Эредиа, Винсенте Уидобро, Хорхе Каррера Андраде, Николас Гильен, Сезар Вальехо, Хорхе де Лима және Мануэль Бандейраның өлеңдерін испан және португал тілдерінен африкаанс тіліне аударуға итерді. 2010 жылы Кригенің Франция мен Испаниядан жазған хаттарының жинағы Hemel & See Boeke баспасынан "Briewe van Uys Krige uit Frankryk en Spanje" деген атпен жарық көрді. Кригенің туылған күнінің 100 жылдығына орай 2010 жылы Оңтүстік Африка композиторы Хендрик Хофмейр оның өлеңдеріне негізделген ән циклын жазуға шақырылды. "Ek maak 'n hek oop in my hart" циклы сол жылы алғаш рет орындалды.

Uys Krige was born in Bontebokskloof (near Swellendam) in the Cape Province. Even though the Krige family believed in Afrikaner nationalism, "the home atmosphere was broadminded and creative, his mother was a talented writer and his younger brother a leading painter." Uys Krige was educated at the University of Stellenbosch. Like many other Afrikaner young men of his generation, Krige was invited to join the secret society known as the Broederbond, "But on discovering its rule of secrecy and the somewhat medieval rites, Krige beat a hasty retreat." At the age of 21, Krige left for Europe, where he lived, "on a kind of cheerful vagabondage." From 1931 to 1933, Krige lived at Martigues, in Provence as a tutor to the daughters of Anglo African poet Roy Campbell and his English aristocrat turned bohemian wife, Mary Garman Campbell. The Campbells' oldest daughter, Anna Campbell, later recalled that Uys Krige replaced a French governess named Anne Marie, who, "never taught us anything, but drove every night to the casino at Foss to dance". Anna later recalled, however, that she and her sister Tess, "enjoyed doing our lessons", with Uys Krige and that, thanks to him, "we made rapid progress. He stayed with us almost two years." By the end of 1932, the Pound Sterling had devalued and it had become clear that Krige and the Campbells could no longer afford to live in France. During a discussion with Krige in the spring of 1933, Mary Campbell, "who had read the memoirs of Saint Theresa of Avila when she was six and had a preconceived idea of everything Spanish", recommended moving to Spain. According to Anna Campbell Lyle, in 1933, the Barcelona pension where the Campbell family stayed was flooded with German Jews and other anti Nazi political refugees, who held a traditional German Christmas celebration. At the same party, Uys Krige attended with a Catalan girlfriend and Anna Campbell Lyle danced a paso doble on the table. Krige returned to South Africa in 1935 and began a writing career as a reporter for the Rand Daily Mail. The Campbells had converted to Roman Catholicism in Altea, Spain and, due to their new faith and to their first hand experiences of the Red Terror by forces loyal to the Second Spanish Republic in Toledo, the Campbells vocally supported the Nationalist faction during the ensuing Spanish Civil War. Meanwhile, Krige campaigned just as passionately for the Republican faction. Despite their views being at variance over the Spanish Civil War, Roy Campbell and Uys Krige remained friends and, in Campbell's 1952 memoir, Light on a Dark Horse, he explains Krige's Republican sympathies by the latter being, "an incurable Calvinist." In 1937, Krige married the actor Lydia Lindeque, and they had their first child, Eulalia. During the same year, he wrote the Afrikaans poem, Lied van die fascistiese bomwerpers ("Hymn of the Fascist Bombers"). Krige later recalled, "I needed only a line or two, then the poem wrote itself. My hand could hardly keep pace. I did not have to correct anything. Well that seldom happens to you." The poem condemned the bombing raids by pro Nationalist German pilots of the Condor Legion. Inspired, according Jack Cope, by Krige's upbringing within Afrikaner Calvinism and its traditional hostility to an allegedly corrupt Pre Reformation Church, Lied van die fascistiese bomwerpers also leveled savage attacks against Roman Catholicism. According to Jack Cope, "The poem starts on a note of military pride – the eyes of the Fascist pilots fixed on themselves in their joyful and triumphant, their holy task. The tone of bitter irony rises as the pace becomes faster, climbing to height after height of savagery and contempt. The lines of the Latin liturgy become mixed with the brutal exultation of the mercenaries raining down death from their safe altitude. The Bible itself is rolled in the blood. The lovely place names of Spain rise in gleams above the dust and smoke. In the end the hymn becomes an insane scream of violence and bloody destruction mocking even the Crucifixion." During World War II, Krige was a war correspondent with the South African Army during the Abyssinian Campaign and the North African Campaign. Captured at the Battle of Tobruk in 1941, he was sent to a POW camp in Fascist Italy from which he escaped after the overthrow of Benito Mussolini two years later. Krige was then smuggled back to Allied lines with the help of the Italian Resistance. Krige returned to South Africa able to speak fluent Italian. Krige subsequently wrote and published the English language war memoir, The Way Out, as well as war poetry and short stories. In May 1952, Krige had lunch in London with fellow South African dissident writers Roy Campbell, Laurens van der Post, Enslin du Plessis, and Alan Paton. During the lunch, the five men composed and signed an open letter to the South African Government, in which they again denounced the ruling National Party's plans to disenfranchise Coloured voters. The letter was subsequently published by several South African newspapers. In 1958, Krige, in spite of or because of his opposition to the National Party dominated Government, was awarded an honorary doctorate by the University of Natal. In an interview later in life, Krige told Jack Cope, "One of the biggest mistakes is to identify the Afrikaans language with the Nationalist Party." Uys Krige died near Hermanus in the Cape Province in 1987, aged 77. Uys Krige translated many of the works of William Shakespeare from Elizabethan English into Afrikaans. He also translated works by Federico García Lorca, Pablo Neruda, Lope de Vega and Juan Ramón Jiménez from Spanish, works by Baudelaire, François Villon, Jacques Prévert, Arthur Rimbaud, and Paul Éluard from French, and "scores of poems" by anti Mussolini Italian poets Salvatore Quasimodo and Giuseppe Ungaretti, with whom Krige struck up a friendship. Krige's encounter with Latin American poetry while stationed in Cairo during World War II also led him to translate the poetry of Jacinto Fombona Pachano, Jose Ramon Heredia, Vicente Huidobro, Jorge Carrera Andrade, Nicolas Guillen, Cesar Vallejo, Jorge de Lima and Manuel Bandeira into Afrikaans from both Spanish and Portuguese. In 2010, a collection of Uys Krige's letters from France and Spain was published by Hemel & See Boeke under the title Briewe van Uys Krige uit Frankryk en Spanje. In celebration of the centenary of Krige's birth in 2010, South African composer Hendrik Hofmeyr was commissioned to compose a song cycle based on his poetry. The cycle Ek maak 'n hek oop in my hart was first performed in that year.

Танымал мәдениетте

2007 жылы "Бәрі сынды" деген атпен Ингрид Джонкердің өмірбаяны туралы фильм түсірілуде болды. Йоханнесбургтегі Market Theatre театрында сынақтан өткен Хелена Ногираның сценарийіне негізделген бұл фильм Джонкердің өміріндегі үш жылға және Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласының Клифтон ауданында Уис Криге төңірегінде жиналған әдеби богемиямен байланысына назар аудару жоспарланған. Фильмді Дэвид Парфитт ("Шекспирге ғашық"), Чарльз Мур және Шан Мудли өндіріс етіп, режиссураны Ногира жүзеге асыруға тиіс болды. 2011 жылы түсірілген "Қара көбелектер" атты Ингрид Джонкердің өмірбаяны туралы фильмде Уис Криге рөлін актер Грэм Кларк сомдады.