Ресейлік еврей тарихшысы, жазушысы және қоғам қайырмашысы Саймон Дубнов

Кіріспе

Ресейлік жазушы және белсенді Саймон Дубнов (;; 10 қыркүйек 1860 – 8 желтоқсан 1941) – еврей тарихшысы, жазушы және қоғамдық қайраткер.

Өмір және мансап

1860 жылы Симон Дубнов Шимон Меерович Дубнов (Шимон Меерович Дубнов) болып дүниеге келді. Ана тілі идиш болған ол, еврейлердің дәстүрлі білімін хедер мен ешивада алған, онда жиі қана иврит тілінде сөйлесетін. Кейін Дубнов kazyonnoye yevreyskoe uchilishche (мемлекеттік еврей мектебі) оқыды, онда орыс тілін үйренді. Білім алу барысында Май заңдары осы еврей институттарын жойды, сондықтан Дубнов бітіре алмады. Дубнов тарих, философия және лингвистика саласындағы қызығушылықтарын тәуелсіз түрде зерттеді. Ол әсіресе Генрих Грац пен Wissenschaft des Judentums қозғалысына қызықты. 1880 жылы Дубнов еврейлерге ресми түрде тыйым салынған Санкт-Петербургке жалған құжаттармен көшіп келді. Еврейлер әдетте қоныстану аймағындағы шағын қалаларда тұрды, егер олар әскери қызметтен босатылмаса, дәрігерлер немесе стоматологтар болып жұмыс істемесе, немесе "кантонисттер", университет бітірушілер немесе 1-ші гильдияға жататын саудагерлер екенін дәлелдей алмаса. Мұнда ол Ида Фридлинге үйленді. Санкт-Петербургке көшіп келгеннен кейін Дубновтың мақалалары баспасөзде, соның ішінде жетекші орыс-иудей журналы "Восходта" жарияланды. 1890 жылы еврей халқы астанадан қуылды, Дубнов та кетуге мәжбүр болды. Ол Одессада тұрып, еврей өмірі мен тарихы туралы зерттеулер жариялауды жалғастырды, осы салаларда авторитет ретінде танылды. Ресей империясының қазіргі әлеуметтік және саяси өміріне белсенді қатысу барысында Дубнов еврей білімін жаңғыртуды, погромдарға қарсы еврейлердің өзін-өзі қорғауын ұйымдастыруды және Ресей еврейлеріне тең құқықтарды, соның ішінде сайлау құқығын талап етуді талап етті. 1905 жылғы революцияның алғашқы айларында Литваның Вильна қаласында тұрып, ол жаңа азаматтық құқықтардан туындайтын мүмкіндіктерге еврейлердің саяси жауабын ұйымдастыруда белсенділік танытты. Бұл бағытта ол диаспора автономиясын, сионизмді, социализмді және ассимиляцияны жақтаған еврейлердің әртүрлі пікірлерімен жұмыс істеді. 1906 жылы оған Санкт-Петербургке қайта оралуға рұқсат берілді, онда ол еврей әдебиеті мен тарихи-этнографиялық қоғамын құрып, басқарды және еврей энциклопедиясын редакциялады. Сол жылы ол Израиль Ефрожикинмен бірге Folkspartei (Еврей халық партиясы) партиясын құрды, ол соғыстар арасындағы Литва мен Польшада депутаттар мен муниципалды кеңесшілерді сайлау үшін сәтті жұмыс істеді. 1917 жылдан кейін Дубнов Петроград университетінде еврей тарихының профессоры болды. Ол 1917 жылғы Ресейдегі ақпан революциясын құттықтады, ғалым Роберт ван Вореннің айтуынша, ол "еврей халқының көптен күткен азаттығын әкелді", бірақ ол "Лениннің беделінің артуына алаңдайтын". Дубнов Троцкий (Бронштейн) сияқты большевиктерді еврей деп санамады, ол былай деді: "Олар орыс псевдонимдерімен пайда болады, өйткені олар еврей тегінен ұялады (Троцкий, Зиновьев және басқалар). Бірақ олардың еврей есімдері псевдонимдер деп айту дұрыс болар еді; олар біздің халқымыздан шыққан емес". 1922 жылы Дубнов Каунасқа, Литваға, кейін Берлинге көшіп барды. Оның ең маңызды еңбегі - 1925-1929 жылдары неміс тілінде алғаш рет басылып шыққан он томдық "Еврей халқының әлемдік тарихы" болды. Оның маңыздылығы туралы тарихшы Коппел Пинсон былай деп жазады: Осы еңбекпен Дубнов Грейцтен еврей ұлттық тарихшысының мұрагерлігін алды. Дубновтың "Велтгешихте" шын мәнінде еврей тарихының бүкіл курсының тұңғыш ғылыми және таза зерттеу синтезі деп аталуы мүмкін, ол догматикалық және теологиялық тұзақтардан азат, еврей тарихи дамуының әртүрлі дәуірлері мен аймақтық топтамаларын бағалауда теңгерімді, әлеуметтік және экономикалық ағымдар мен әсерлерді толыққанды біледі. 1927 жылы Дубнов Польшада "Пинкейм" (Кехилот пен басқа да жергілікті еврей топтары жүргізген жазба кітаптарын) іздеуді бастады, бұл Yidisher Visnshaftlekher Institut (YIVO, еврей ғылыми институты) үшін жасалған жұмыс болды, ол сол институттың Тарих бөлімінің төрағасы болып табылды. Бұл тарихшы үшін жасалған жұмыс бірнеше жүз жазбаны қамтыды; олардың бірі 1601 жылға жататын Опатов Кехилласының "Пинкесі" болды. 1933 жылдың тамызында Гитлер билікке келгеннен кейін Дубнов Ригаға (Латвия) көшіп барды. Ол Латвияны оның үкіметінің еврейлердің өзін-өзі қамтамасыз етуін және кішкентай елдегі белсенді еврей қауымына қолдау көрсетуіне байланысты таңдады. Бұл жерде еврей театры, еврей газеттері және идиш тілінде оқытатын мектептер бар еді, сонымен қатар YIVO, еврей зерттеулер институтында қатысты. 1941 жылдың шілдесінде нацистік әскерлер Риганы басып алды. Дубнов үйінен шығарылып, кітапханасының барлығын жоғалтты. Мыңдаған еврейлермен бірге Рига геттосына көшірілді. Аман қалған бірнеше адамдардың айтуынша, Дубнов гетто тұрғындарына қайталап айтқан: "Яһуди, жазып, жазып қойыңдар!". Ол Румбула қырғынына жиналған мыңдаған еврейлердің арасында болды. Ауыр халде болғандықтан орманға бара алмады, ол 1941 жылдың 8 желтоқсанында қалада өлтірілді. Бірнеше достары Симон Дубновты Рига геттосының ескі зиратына жерледі. Ол қозғалыстың идеяларына көзқарасымен келіссе де, оның соңғы мақсаты, Палестинада еврей мемлекетін құру, халықаралық қолдаумен және еврейлердің көптеп көшіп келуімен мүмкін емес деп санады, оны "әдемі мессиандық арман" деп атады. 1898 жылы ол 2000 жылға қарай Палестинада шамамен 500 000 еврей ғана болатынын болжады. Дубнов сионизмді мессианизмнің бір түрі деп ойлады және Еуропа еврейлерін Палестинаға көшіріп, мемлекет құру мүмкіндігін фантастикалық деп санады. Мүмкін еместігінен бөлек, ол осы құлшыныстың диаспорадағы еврей орталығын құру жұмысынан күш-қуатты кетіруінен қаушады және ассимиляцияға ұмтылуды "ұлттық қатер" деп атады. Бұл идея Шығыс Еуропада кең таралған, Bund және оның Folkspartei сияқты еврей саяси партияларының әртүрлі нұсқаларында қабылданды. Автономизм еврей диаспорасындағы өзін-өзі басқарудың бір түрін қамтыды, Дубнов оны "еврей әлемі ұлты" деп атады. Версаль келісімі (1919) Жаңа Шығыс Еуропа мемлекеттерімен жасалған шарттардың азшылықтар ережелерінде оның нұсқасын қабылдады. Бірақ 20 ғасырдың басында Еуропада көптеген саяси ағымдар көпұлттылыққа төзімді саясатқа қарсы бағытталды, өйткені қатаң ұлтшылдық немесе идеология орталықтандырушы принцип ретінде пайда болды. Холокосттан кейін және Израильдің құрылуынан кейін Автономизм талқысы еврей саясатынан біраз уақытқа жоғалып кетті.

In 1860, Simon Dubnow was born Shimon Meyerovich Dubnow (Шимон Меерович Дубнов) to a large poor family in the Belarusian town of Mstsislaw (Mogilev Region). A native Yiddish speaker, he received a traditional Jewish education in a heder and a yeshiva, where Hebrew was regularly spoken. Later Dubnow entered into a kazyonnoye yevreyskoe uchilishche (state Jewish school) where he learned Russian. In the midst of his education, the May Laws eliminated these Jewish institutions, and Dubnow was unable to graduate; Dubnow persevered, independently pursuing his interests in history, philosophy, and linguistics. He was particularly fascinated by Heinrich Graetz and the Wissenschaft des Judentums movement. In 1880 Dubnow used forged documents to move to St Petersburg, officially off limits to Jews. Jews were generally restricted to small towns in the Pale of Settlement, unless they had been discharged from the military, were employed as doctors or dentists, or could prove they were 'cantonists', university graduates or merchants belonging to the 1st guild. Here he married Ida Friedlin. Soon after moving to St. Petersburg Dubnow's publications appeared in the press, including the leading Russian–Jewish magazine Voskhod. In 1890, the Jewish population was expelled from the capital city, and Dubnow too was forced to leave. He settled in Odesa and continued to publish studies of Jewish life and history, coming to be regarded as an authority in these areas. Throughout his active participation in the contemporary social and political life of the Russian Empire, Dubnow called for modernizing Jewish education, organizing Jewish self defense against pogroms, and demanding equal rights for Russian Jews, including the right to vote. Living in Vilna, Lithuania, during the early months of 1905 Russian Revolution, he became active in organizing a Jewish political response to opportunities arising from the new civil rights which were being promised. In this effort he worked with a variety of Jewish opinion, e. g., those favouring diaspora autonomy, Zionism, socialism, and assimilation. In 1906 he was allowed back into St Petersburg, where he founded and directed the Jewish Literature and Historical Ethnographic Society and edited the Jewish Encyclopedia. In the same year, he founded the Folkspartei (Jewish People's Party) with Israel Efrojkin, which successfully worked for the election of MPs and municipal councilors in interwar Lithuania and Poland. After 1917 Dubnow became a professor of Jewish history at Petrograd University. He welcomed the first February Revolution of 1917 in Russia, regarding it, according to scholar Robert van Voren, as having "brought the long anticipated liberation of the Jewish people", although he "felt uneasy about the increasing profile of Lenin". Dubnow did not consider such Bolsheviks as Trotsky (Bronstein) to be Jewish, stating: "They appear under Russian pseudonyms because they are ashamed of their Jewish origins (Trotsky, Zinoviev, others). But it would be better to say that their Jewish names are pseudonyms; they are not rooted in our people." In 1922 Dubnow emigrated to Kaunas, Lithuania, and later to Berlin. His magnum opus was the ten volume World History of the Jewish people, first published in German translation in 1925–1929. Of its significance, historian Koppel Pinson writes: With this work Dubnow took over the mantle of Jewish national historian from Graetz. Dubnow's Weltgeschichte may in truth be called the first secular and purely scholarly synthesis of the entire course of Jewish history, free from dogmatic and theological trappings, balanced in its evaluation of the various epochs and regional groupings of Jewish historical development, fully cognizant of social and economic currents and influences

During 1927 Dubnow initiated a search in Poland for pinkeysim (record books kept by Kehillot and other local Jewish groups) on behalf of the Yidisher Visnshaftlekher Institut (YIVO, Jewish Scientific Institute), while he was Chairman of its Historical Section. This spadework for the historian netted several hundred writings; one pinkes dated to 1601, that of the Kehillah of Opatów. In August 1933, after Hitler came to power, Dubnow moved to Riga, Latvia. He chose Latvia in part for its government's support for Jewish self reliance and the vigorous Jewish community in the small country. There existed a Jewish theater, various Jewish newspapers, and a network of Yiddish language schools. and participating in YIVO, the Institute for Jewish Research. Then in July 1941 Nazi troops occupied Riga. Dubnow was evicted, losing his entire library. With thousands of Jews, he was transferred to the Riga ghetto. According to the few remaining survivors, Dubnow repeated to ghetto inhabitants: Yidn, shraybt un farshraybt (, write and record"). He was among thousands of Jews to be rounded up there for the Rumbula massacre. Too sick to travel to the forest, he was murdered in the city on 8 December 1941. Several friends then buried Simon Dubnow in the old cemetery of the Riga ghetto. Despite being sympathetic to the movement's ideas, he believed its ultimate goal, the establishment of a Jewish state in Palestine achieved with international support and substantial Jewish immigration, to be politically, socially, and economically impossible, calling it "a beautiful messianic dream". In 1898, he projected that by the year 2000, there would only be about 500,000 Jews living in Palestine. Dubnow thought Zionism just another sort of messianism, and he thought the possibility of persuading the Jews of Europe to move to Palestine and establish a state fantastical. Beyond improbability, he worried that this impulse would drain energy away from the task of creating an autonomous Jewish center in the diaspora. and he called the push for assimilation "national suicide". once widely popular in eastern Europe, being adopted in its various derivations by Jewish political parties such as the Bund and his Folkspartei. Autonomism involved a form of self rule in the Jewish diaspora, which Dubnow called "the Jewish world nation". The Treaty of Versailles (1919) adopted a version of it in the minority provisions of treaties signed with new east European states. Yet in early 20th century Europe, many political currents began to trend against polities that accommodated a multiethnic pluralism, as grim monolithic nationalism or ideology emerged as centralizing principles. After the Holocaust, and the founding of Israel, for a while discussion of Autonomism seemed absent from Jewish politics.

Өңірлік тарих

Дубновтың саяси ой-пікірін Шығыс Еуропадағы тарихи еврей қауымдық өмірі аясында жақсырақ түсінуге болады. Ол Польша-Литва одақтастығының (1569-1795 жж.) алғашқы кезеңінде өркендеп, еврей дінінің орталығы ретінде Осман империясы мен Батыс Еуропадан асып түсті. Дубнов мұнда еврей халқының одақтастық үкіметі аясында қалыптасқан автономды әлеуметтік-экономикалық және діни ұйымын сипаттайды: Өздерінің ішкі өмірі бар тарихи ұлтты құраған еврейлер үкімет тарапынан жеке мемлекет, тәуелсіз әлеуметтік орган ретінде бөлінді. Олар азаматтардың толығымен тәуелсіз сыныбын құрды және сол себепті өзін-өзі басқару мен сот юрисдикциясының тәуелсіз агенттіктеріне мұқтаж болды. Яһудилер тек ұлттық және мәдени ғана емес, сонымен қатар азаматтық бірлестікті де құрады. Ол христиандық қаланың ішінде яһудилік қала болып қалыптасты, оның өмір сүрудің жеке формалары, өзінің діни, әкімшілік, сот және қайырымдылық мекемелері болды. Елі қатты бөлінген мемлекеттің үкіметі яһуди кахалының автономиясын заңдастырмаудан басқа амалы жоқ еді. Еврейлер поляк тілінде емес, яссиш тілінде, еврейшеленген неміс тілінде сөйледі. "Кахалдың іс-әрекеті өте кең ауқымды болды". "Бұл қахал ұйымының басты іргетасы - уадтар, яғни раввиндер мен қахал басшыларының жиналыстары болды. Олар ең жоғары апелляциялық сот болды". Олардың қызметі "кезең-кезеңмен кеңейіп, сот саласынан әкімшілік пен заң шығару саласына өтті. Әр провинциялық кеңес немесе Ваад (ивритше vaad: комитет) ақырында басқалармен бірігіп, жүйелі түрде жинала бастаған орталық басқарушы органды құрады. Оның атауы "соңырақ Төрт Жер Кеңесі (Ваад Арба Арацот) болып бекітілді". Бұл төрт жер: Великопольша (Позен), Малопольша (Краков және Любин), Рутения (Львов (Лемберг)), Волынь (Острог және Кременец); бесінші жер Литва (Брест және Гродно) өздерінің биік Ваадын құру үшін кетіп қалды. "Төрт Жер Кеңесі" алты "Польшаның жетекші раввиндерінен" және олардың ағалары таңдаған бас кахалемнің делегатынан, барлығы отызға жуық мүшеден тұратын. "Кеңес әдетте көктемнің басында Пурим мен Пасханың арасында Люблинде, ал жаздың соңында, мерекелер алдында Ярославта (Галиция) жиналатын". Бұл кеңес "ежелде ғибадатханада жиналатын Синедрионы еске түсіреді. Олар Польша патшалығының барлық яһудилеріне әділдік жасады, алдын алу шараларын және міндетті заңдарды (такканот) шығарды және олар қажет деп тапқан жазаларды тағайындады. Барлық қиын істер соттың қарауына жіберілді. Мәселелерді жеңілдету үшін [делегаттар] "облыстық судьяларды" (dayyane medinoth) меншікке қатысты дауларды шешу үшін тағайындады, ал олар [пленарлық отырыста] қылмыстық істерді, хазакаға (иемдену басымдылығына) және басқа да қиын заң мәселелерін қарады". "Төрт Жер Кеңесі Польшадағы яһудилердің азаматтық мүдделерін қорғайтын болды. Ол өзінің штадландарын Польшаның Варшава қаласына және басқа да кездесу орындарына жіберіп, патша мен оның сарай қызметкерлерінің ежелгі еврейлік артықшылықтарды ратификациялауды қамтамасыз ету мақсатында. Бірақ Ваадтың негізгі күші яһудилердің ішкі өмірін реттеуге бағытталды. Бұл қамқорлықтың үлгісі болып Люблин раввині жасаған 1607 жылғы жарлық табылады. [Оның ережелері] яһуди халқының арасында пәктікті және сауда-саттық адаллығын дамыту мақсатында белгіленген. Бұл тығыз байланысты, өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру Польшадағы яһудилер арасында тәртіп пен заңға мойынсұну рухын дамыта алмады. Бұл заңның яһуди халқына тәрбиелік әсері болды, оны үкімет өз бетімен қалдырды және елдің жалпы өмірінде ешқандай үлесі жоқ. Ол мемлекеті жоқ ұлттың ұлттық және саяси өзін-өзі білдіруіне, қоғамдық рухты және азаматтық ізгілікті тірі ұстауға, оның шынайы мәдениетін сақтауға және дамытуға мүмкіндік берді. Алайда, содан кейін Польша-Литва одақтастығы институционалдық теңгерімсіздіктің ауыр проблемаларына ұшырады. Ақырында, одақтастық Еуропа картасынан оның үш көршілес мемлекетінің біріне-бірі еніп, әрқайсысы автократиялық, үшінші және сөндіруші бөлініс 1795 жылы келді. Вена конгресінен кейін (1815) Ресей империясы бұл поляк және литвалық жерлердің көпшілігін, оның ішінде ұзақ уақыт бойы сонда тұрған үлкен еврей халықтарын да, қиындықпен басқарып келді. Ресей империясы алдымен еврейлердің тұруға рұқсат еткен жерлерін бұрыннан бар болған қоныстар аймағына дейін шектеді, ал кейіннен еврейлердің бостандықтарын одан әрі шектеуге және олардың өзін-өзі басқаруын шектеуге кірісті. Олардың құқықтары ғана емес, бірнеше патшалар император үкіметінің еврей халқына қарсы өлтіруге шақыратын және оны қолдайтын қанаушылықтарды таратуға рұқсат берді. Аймақтағы осы үздірілмейтін саяси дағдарыстың қатал атмосферасында Симон Дубнов өзінің танымал тарихтарын жазып, еврей істерінде белсенді рөл атқарды. Ол Ресей империясындағы өзгерістер үшін кең қозғалыстарды қолдады; бірақ негізінен ол Польша-Литва одақтастығының алтын ғасырындағы, жоғарыда сипатталған еврей автономиясын 20 ғасырға қайта келтіруге тырысты. Өмірінде аймаққа үлкен және қайғылы оқиғалардың әсері болды, оларды 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ең қорқынышты орындардың бірі деп санауға болады. Осы оқиғалардың арасында, бірнеше оң жаңалықтардан бастап адамзатқа қарсы қылмыстарға дейін: қанаушылықтар, 1905 жылғы Ресей революциясының қолдау тапқандығы, Халық партиясының құрылуы, Бірінші дүниежүзілік соғыс, Ақпан революциясы, одан кейін Қазан төңкерілісі, Бальфур декларациясы, Брест-Литовск шарты, Версаль шарты, Польша-Совет соғысы, Веймар инфляциясы, 1924 жылғы АҚШ иммиграциялық заңы, Иосиф Сталин тарапынан Лев Троцкийдің жер аударылуы, Совет ГУЛАГы, Ұлы депрессия, Украинаның ұжымдастырылуы, нацистік режим, Нюрнберг нәсілдік заңдары, Сталиннің Ұлы тазалауы, Кристаллнахт, 1939 жылғы Ақ кітап, нацистік-советтік пактісі, Екінші дүниежүзілік соғыс, Совет-нацистік соғыс және Холокост болды. Геноцидтың апатты салдары тарихшының өмірін қиды.

Dubnow's political thought perhaps can better be understood in light of historical Jewish communal life in Eastern Europe. It flourished during the early period of the Polish–Lithuanian Commonwealth (1569–1795), when it surpassed the Ottoman Empire and western Europe as a center of Judaism. Dubnow here describes the autonomous social economic and religious organization developed by the Jewish people under the Commonwealth government:

Constituting an historical nationality, with an inner life of its own, the Jews were segregated by the Government as a separate estate, an independent social body. They formed an entirely independent class of citizens, and as such were in need of independent agencies of self government and jurisdiction. The Jewish community constituted not only a national and cultural, but also a civil, entity. It formed a Jewish city within a Christian city, with its separate forms of life, its own religious, administrative, judicial, and charitable institutions. The Government of a country with sharply divided estates could not but legalize the autonomy of the Jewish Kahal." The Jews also did not speak Polish, but rather Yiddish, an Hebraicized German. "The sphere of the Kahal's activity was very large." "The capstone of this Kahal organization were the so called Waads, the conferences or assemblies of rabbis and Kahal leaders. [They became] the highest court of appeal." Their activity "passed, by gradual expansion, from the judicial sphere into that of administration and legislation. Each provincial council or Waad (Hebrew vaad: committee) eventually joined with others to form a central governing body which began to meet regularly. Its name became "ultimately fixed as the Council of the Four Lands (Waad Arba Aratzoth)." These four lands were: Wielkopolska (Posen), Malopolska (Cracow and Lubin), Ruthenia (Lviv (Lemberg)), and Volhynia (Ostroh and Kremenets); the fifth land Lithuania (Brest and Grodno) withdrew to form its own high Waad. The 'Council of the Four Lands' consisted of the six "leading rabbis of Poland" and a delegate from the principal Kahalem selected by their elders, in all about thirty members. "As a rule, the Council assembled in Lublin in early spring, between Purim and Passover, and in Yaroslav (Galicia) at the end of summer, before high holidays." The Council or Wadd Arba Aratzoth "reminded one of the Sanhedrin, which in ancient days assembled in the temple. They dispensed justice to all the Jews of the Polish realm, issued preventive measures and obligatory enactments (takkanoth), and imposed penalties as they saw fit. All difficult cases were brought before their court. To facilitate matters [the delegates appointed] 'provincial judges' (dayyane medinoth) to settle disputes concerning property, while they themselves [in plenary session] examined criminal cases, matters pertaining to hazaka (priority of possession) and other difficult matters of law." "The Council of the Four Lands was the guardian of Jewish civil interests in Poland. It sent its shtadlans to the residential city of Warsaw and other meeting places of the Polish Diets for the purpose of securing from the king and his dignitaries the ratification of the ancient Jewish privileges. But the main energy of the Waad was directed toward the regulation of the inner life of the Jews. The statute of 1607, framed [by] the Rabbi of Lublin, is typical of this solicitude. [Its rules were] prescribed for the purpose of fostering piety and commercial integrity among the Jewish people. This firmly knit organization of communal self government could not but foster among the Jews of Poland a spirit of discipline and obedience to the law. It had an educational effect on the Jewish populace, which was left by the Government to itself, and had no share in the common life of the country. It provided the stateless nation with a substitute for national and political self expression, keeping public spirit and civic virtue alive in it, and upholding and unfolding its genuine culture. Yet then the Polish–Lithuanian Commonwealth suffered grave problems of institutional imbalance. Eventually, the Commonwealth was removed from the map of Europe by successive partitions perpetrated by her three neighboring states, each an autocracy, the third and extinguishing partition coming in 1795. Following the Congress of Vienna (1815) the Russian Empire uneasily governed most of these Polish and Lithuanian lands, including the large Jewish populations long dwelling there. The Russian Empire first restricted Jewish residence to their pre existing Pale of Settlement, and later began to further confine Jewish liberties and curtail their self government. Not only were their rights attacked, but several of the Tzars allowed the imperial government to propagate and to instigate a series of murderous pogroms against the Jewish people of the realm. In the cruel atmosphere of this ongoing political crisis in the region, Simon Dubnow wrote his celebrated histories and played an active rôle in Jewish affairs. He supported the broad movements for change in the Russian Empire; yet in the main he sought to restore and to continue the Jewish autonomy, described above at its zenith under the old Commonwealth, into the 20th century. During his life various large and tragic events were to impact the region, which can be considered as the most horrific of places during the first half of the 20th century. Among these events, ranging from a few positive to news headlines to crimes against humanity, were: the pogroms, the co opted 1905 Russian Revolution, the founding of the Folkspartei, the First World War, the February Revolution followed by the October Bolshevik, the Balfour Declaration, the Treaty of Brest Litovsk, the Versailles Treaty, the Polish–Soviet War, the Weimar inflation, the U. S. A. Immigration Act of 1924, exile of Leon Trotsky by Joseph Stalin, the Soviet Gulag, the Great Depression, collectivization of the Ukraine, the Nazi regime, the Nuremberg racial laws, Stalin's Great Purge, Kristallnacht, the 1939 White Paper, the Nazi–Soviet Pact, the Second World War, the Soviet Nazi War, and the Shoah. The catastrophe of the genocide claimed the life of the aged historian.

Ұлттық құндылықтар

Дубнов рухани құндылықтарды яһуди халқының жоғары бағалаған және олардың өркендеуіне жетекшілік еткен деп есептеді. Ол «Велтгешиште» еңбегінде саддукейлер мен парызшылдар арасындағы ежелгі қарсыластықты саяси және рухани ұлттар арасындағы күрес ретінде қарастырады. Ол соңғысын жақтады және яһуди Хасмоней әулетінің (б.з.д. 167-63) патшасы Александр Яннейдің (б.з.д. 103-76) жауынгерлік саясатын сынады, бұл әулетті Маккавейлер құрған болатын.

Бұл мемлекет олардың алдыңғылары, хасидтер, Яһудея тәуелсіздігіне қол жеткізгенде және Хасмонейлердің жұлдызы алғаш рет жарқырай бастағанда армандаған мемлекет емес еді. Яһудея Сирияның игілігінен күресіп, ширек ғасыр бойы материалдық игіліктерінен және ең жақсы ұлдарының қанынан құрбандық етіп, тәуелсіздік алғаннан кейін, өздерінің көршілес, бұтқа табынушы елдері сияқты «деспотизмге» немесе жауынгерлік мемлекетке айналды ма? Фарисейлер яһуди ұлты жақсырақ нәрсе үшін жаратылған деп сенді; оның саяси өмірінде қатыгез күштің идеалына емес, ішкі әлеуметтік және рухани прогрестің жоғары идеалына ұмтылуы керек еді. Мұнда ұлттың ішкі мақсаты мен қоғамдық өмірінің қозғаушы күші ғана емес, сонымен қатар ұлтшылдықтың этикасы және ұлттар арасындағы қарым-қатынас мәселесі де бар. Дубнов: «Яһуди ұлтшылдығының ешқандай зорлық-зомбылыққа бейімделуімен ортақ ештеңесі жоқ» деп жазады. Диаспорадағы тәжірибесінің арқасында «мен еврей ретінде «ұлттық» деген сөзді мақтанышпен және сеніммен айтамын, өйткені менің халқым ешқандай жерде басымдыққа және үстемдікке ұмтыла алмайтынын білемін. Менің ұлтшылдығым тек таза формада болуы мүмкін». Пайғамбарлар Израильді «халықтарға нұр» деп атады [және] Израиль халқының басқа халықтарды, яғни бүкіл «адамзатты» рухани кемелділікке жеткізу жөніндегі рухани миссиясын үйретті. Осылайша, яһуди дінінен шабыт алған халық, «Пайғамбарлардың ұрпақтары», адамзат қоғамының әлеуметтік этикасын насихаттап, оған шабыт береді және оның іске асуымен үйлеседі: «адамзат отбасындағы барлық ұлттардың тең құндылығы». «Ешқашан агрессивті және жауынгерлік бола алмайтын еврей ұлттық идеясы» өзінің туын көтеріп, «ақиқат пен әділдік» пайғамбарлық көрінісінің және адамзаттың біртүтастығының асыл арманының бірігуін бейнелейді. Ғалым Барух Киммерлинг Дубновты «ұлтшылдық, интернационализм және секулярлық еврейлікті сионистік емес, аумақтық тәуелсіздікке ие емес мәдени ұлтшылдыққа біріктірген» деп сипаттайды.

This was not the kind of state dreamed of by their predecessors, the hasidim, when the independence of Judea was attained and when the star of the Hasmoneans first began to gleam. Had Judea battled against the Syrian yoke, sacrificed for a quarter of a century its material goods and the blood of its best sons, only in order to become, after attaining independence, a 'despotism' or warrior state after the fashion of its pagan neighbors? The Pharisees believed that the Jewish nation was created for something better; that in its political life it was not to strive for the ideal of brute force but rather for the lofty ideal of inner social and spiritual progress. Not only is there the issue of inner purpose and drive of the communal life of a nation, but also of the ethics of nationalism, relations between nations. Dubnow writes: "There is absolutely no doubt that Jewish nationalism in its very essence has nothing in common with any tendency toward violence." Because of the diaspora experience, "as a Jew, I utter the word 'national' with pride and conviction, because I know my people is not able to aspire anywhere to primacy and dominance. My nationalism can be only a pure form " The prophets "called Israel a 'light to the nations' [and taught] the spiritual mission of the people of Israel to bring other peoples, that is, all 'mankind,' to spiritual perfection." Thus, the nation inspired by Judaism, "the descendants of the Prophets," will promote and inspire the social ethics of humanity, and will come to harmonize with its realization: "the equal worth of all nations in the family of mankind." The "Jewish national idea, which can never become aggressive and warlike" will raise aloft its flag, which symbolizes the joining of the prophetic vision of "truth and justice with the noble dream of the unity of mankind." Scholar Baruch Kimmerling describes Dubnow as having "fused nationalism, internationalism, and secular Jewishness into a non Zionist, non–territorially dependent cultural nationalism."

Яһуди тарихы

Бұрынғы бір ұзын және жақсы бағаланған эсседе Дубнов яһуди тарихының "екі жартысы" туралы жазған болатын. Бірінші жартысы "басқа халықтар тарихынан көп ерекшеленбейді". Бірақ егер біз "оның тереңдігіне бойласақ", рухани халықты көреміз. "Ұлттық даму – өмірдің жарқын теориясын және нақты моральдық және әлеуметтік қағидалар жиынтығын қамтитын, кең тараған діни дәстүрге негізделген". Олардың тарихы яһуди халқының "басқа халықтарды жоғары моральдық және діни принциптерге жетелеуге, сондай-ақ олар үшін діни қызметкер ретінде қызмет етуге шақырылғандығын" көрсетеді. "Пайғамбарлар – барлық яһудилерді 'қасиетті халыққа және рухани патшалыққа' айналдыруды бұйырған қасиетті өкімнің нақты және тағайындалған орындаушылары болды". Израильде Танах дәуірі аяқталғаннан кейін, яғни тарихының бірінші жартысында, яһудилердің рухани халық ретінде "күші мен құнарлылығы" "ең жоғары деңгейге жетті". Алайда "тарихтың тағдыры" бәрін өзгертіп, оларды "жер бетінің барлық түкпіріне" шашыратты. "Мемлекет, территория, әскер, ұлттық биліктің сыртқы белгілері" яһудилер үшін "қажетсіз сәндік" болды, олар қайратты және табанды халық еді. Әлде-қашан Киелі кітап заманында олардың "мінезі жеткілікті түрленді", олар "ең ауыр қиындықтарға төзуді" үйренді және "шексіз энергиямен қаруланды", осылайша олар қиын жағдайда этникалық аймақтарда, көбінесе Солтүстік-Батыс Азияда және кейіннен Еуропаның барлық жерінде "ғасырлар бойы, тіпті мыңдаған жылдар бойы" өмір сүре алды. "Саяси топырағынан жұлынып алынған ұлттық өмір тек ақыл-ой саласында ғана көрінді. 'Ойлау және күйіну' – яһуди халқының ұраны болды". Олар бұл міндетке "ерекше зияткерлік күшін" жұмсады. "Мектептің рухани тәртібі яһуди үшін басқа халықтар үшін әскери тәртіп сияқты маңызды болды". Дубнов яһуди халқының әскерсіз болашақ әлемде өмір сүретінін, онда халықтар енді соғысқа шықпайды деп атап өтті. Сондықтан яһудилер үшін олардың тарихы "рухани ізденістерге" және мәдени үлеске айналды. "Егер халықтың ішкі өмірі мен әлеуметтік және зияткерлік дамуы тарихтың ядросын құраса, ал саясат пен соғыстар оның қабығы болса, онда еврей диаспорасының тарихы, әрине, толық ядро болып табылады". "Еврей тарихының ерекшеліктері оны қарапайым тарих деңгейінен жоғары көтеріп, оған ерекше орын береді, бірақ ол адамзат тарихынан оқшауланған емес, ажыратылмаған". Бұл "барлық елдерге шашыраған саяхатшылар" "әлемдік істермен тығыз байланысты". Ал "қараңғылық пен фанатизм билік құрған" кезде яһудилер "қудалауға, ар-ұждан бостандығының бұзылуына, инквизицияларға, зорлық-зомбылықтың барлық түрлеріне" ұшырады. Бірақ "ағартушылық пен адамгершілік" жеңгенде яһудилер "жақын қарым-қатынас жасаған халықтардың зияткерлік және мәдени ықпалынан" пайда көрді. Тарихымыздың ғасырлары бойы мұндай толқындар көтеріліп, құлайтын сияқты. Еврейлер өздерінің тәуелсіз, зияткерлік қызметімен, өмір философиясымен, әдебиетімен, шын мәнінде, идеалдық беріктігімен және табандылығымен, ерекше тарихи бейнесімен халықтар арасында өздерінің тұлғасын сезіндірді. Осы өзара қарым-қатынастан тарихи оқиғалар мен рухани ағымдардың үлкен циклі пайда болды, яһуди халқының өткені адамзат ой-пікірлерінің қазынасына үлес қосқан адамзат халқының өткенінің ажырамас бөлігі болды. Дубновтың айтуынша, яһуди халқы Киелі кітаптағы тарихының бірінші жартысында "ақыры рухани кемелділік пен құнарлылыққа осындай жоғары деңгейге жетті, сонда жаңа өмірдің діни теориясын құру, ақырында бүкіл әлемге үстемдікке ие болды, оның ресурстарын таусылған жоқ және оның қызметі де тоқтамады". Оның екінші "жерсіз" жартысында яһудилер "азапты және қиындықтарды стоик тыныштығымен қабылдайтын, ойшылдың және азап шегушінің қасиеттерін біріктіретін және басқа бірде-бір халық қанағаттандыра алмайтын жағдайларда өмір сүруді жалғастырған халық болды". Осы халыққа "ерекше" деген сипаттама берілді және яһуди тарихы "нағыз ерекшелік құбылысын көрсетеді".

Earlier in a long and well regarded essay, Dubnow wrote about the "two halves" of Jewish history. The first "seems to be but slightly different from the history of other nations." But if we "pierce to its depths" we find a spiritual people. "The national development is based upon an all pervasive religious tradition embracing a luminous theory of life and an explicit code of morality and social converse." Their history reveals that the Jewish people "has been called to guide the other nations toward sublime moral and religious principles, and to officiate for them, the laity as it were, in the capacity of priests." "The Prophets were the real and appointed executors of the holy command enjoining the 'conversion' of all Jews into 'a kingdom of priests and a holy nation'." After the close of the Tanakh era in Israel, this first half of their history, the "strength and fertility" of the Jews as a spiritual nation "reached a culminating point". Yet then "the providence of history" changed everything and scattered them "to all ends of the earth". "State, territory, army, the external attributes of national power" became a "superfluous luxury" for the Jews, a hardy and persevering people. Already in the Biblical times, their "character had been sufficiently tempered", they had learned how to "bear the bitterest of hardships" and were "equipped with an inexhaustible store of energy", thus they could survive, "live for centuries, yea, for thousands of years" under challenging conditions in ethnic enclaves mostly in Southwest Asia and later throughout Europe, during their post Biblical "second half". "Uprooted from its political soil, national life displayed itself [in the] intellectual fields exclusively. 'To think and to suffer' became the watchword of the Jewish people." They brought their "extraordinary mental energy" to the task. "The spiritual discipline of the school came to mean for the Jew what military discipline is for other nations." Dubnow notes that the Jewish people without an army live as if in a future world where nations no longer rise up against each other in war. Hence, for the Jews, their history has become "spiritual strivings" and cultural contributions. "If the inner life and social and intellectual development of a people form the kernel of history, and politics and occasional wars are but its husk, then certainly the history of the Jewish Diaspora is all kernel." "In spite of the noteworthy features that raise Jewish history above the level of the ordinary and assign it a peculiar place, it is nevertheless not isolated, not severed from the history of mankind." These "pilgrim people scattered in all the countries" are "most intimately interwoven with world affairs". On the negative, when "the powers of darkness and fanaticism held sway" the Jews were subject to "persecutions, infringement of the liberty of conscience, inquisitions, violence of every sort." Yet when "enlightenment and humanity" prevailed in the neighborhood, the Jews were to benefit by "the intellectual and cultural stimulus proceeding from the peoples with whom they entered into close relations." Across the centuries in our history, such tides seem to ebb and flow. On its side, Jewry made its personality felt among the nations by its independent, intellectual activity, its theory of life, its literature, by the very fact indeed, of its ideal staunchness and tenacity, its peculiar historical physiognomy. From this reciprocal relation issued a great cycle of historical events and spiritual currents, making the past of the Jewish people an organic constituent of the past of all that portion of mankind which has contributed to the treasury of human thought. Dubnow states that the Jewish people in the first Biblical half of its history "finally attained to so high a degree of spiritual perfection and fertility that the creation of a new religious theory of life, which eventually gained universal supremacy, neither exhausted its resources nor ended its activity." In its second "lackland" half the Jews were "a people accepting misery and hardship with stoic calm, combining the characteristics of the thinker with those of the sufferer, and eking out existence under conditions which no other nation has found adequate." For this people "the epithet 'peculiar' has been conceded" and Jewish history "presents a phenomenon of undeniable uniqueness."

Лейпцигтегі Дубнов институты

Симон Дубновтың құрметіне және еврей мәдениетін зерттеу орталығы ретінде 1995 жылы Лейбниц еврей тарихы және мәдениеті институты – Симон Дубнов құрылды. Ол ерте заманауи кезеңнен бастап бүгінгі күнге дейін Орталық және Шығыс Еуропадағы еврейлердің өмірлік тәжірибесін зерттейтін салааралық институт. Дубнов институты өзінің құрметіне аталған тұлғаның зайырлы дәстүрін ұстанады. Дубнов институтында еврей тарихы әрдайым еврей емес ортамен байланысты қарастырылады және жалпы тарихи дамудың сейсмографы ретінде есептеледі. Институт Лейпциг университетінің бірнеше білім беру бағдарламаларына курстар қосып, Ph.D. зерттеу бағдарламасын ұсынады.

Жарияланған атаулары

Яһуди халқының дүниежүзілік тарихы. Оның орыс тіліндегі "История еврейского народа" атты қолжазбасы доктор А. Штайнбергтің неміс тіліне аударған, он томдық "Weltgeschichte des Jüdischen Volkes" (Берлин: Jüdischer Verlag 1925–1929) болып басылып шықты. Орыс тілінде жарық көрген (1936). Еврейше: Divre Yemei 'Am 'Olam (Берлин, Тель-Авив: Dvir 1923–1940), он том. Ағылшын тілінде: төмендегі бетті қараңыз. Яһуди халқының ең жаңа тарихы, 1789–1914. Неміс: Die neueste Geschichte des Jüdischen Volkes (Берлин: Jüdischer Verlag 1920–1923), үш томдық. Орысша: Новейшая история еврейского народа, үш томдық, 1938 жылы жаңартылған. Еврей халқының ежелгі тарихы. Неміс: Die Alte Geschichte des Jüdischen Volkes (Берлин: Jüdischer Verlag 1925–1930), 7 том. Яһуди тарихының оқулығы. Орысша: Учебник еврейской истории, 3 томдық, 1901. Ағылшын тілінде: төмендегі бетті қараңыз. Мектепте және үйде оқылатын еврей тарихы. Идиш: Idishe Geshikhte far Shul un Haym (Рига 1934). Француз: Précis d'histoire juive des origines à nos jours (Париж 1936). Португал: Historia Judáica (Рио-де-Жанейро: Circulo Bibliofilo Hebráico 1948), 543 бет. Испан: "Manual de la Historia Judía" (Буэнос-Айрес: Editorial S. Sigal, 1970 жылға дейін жеті басылым), 672 бет. Хасидизм тарихы, 3 том; Идиш: Geshikhte fun khasidizm (Вильна 1930). Еврейше: Toldot ha hasidut (Тель-Авив 1930–1932). Неміс: Geschichte des Chassidismus (Берлин 1931–1932). Испан: Historia del Jasidismo (Буэнос-Айрес: Conferación Pro Cultura Judía 1976). Литвалық Кеңестің құжаттары. Еврейше: Pinkas Medinat Lita (Берлин 1925). Саймон Дубновтың кітабы. Еврейше: Sefer Shimon Dubnov (Лондон, Иерусалим: 1954), эсселер мен хаттар, редакторы С. Равидович. "Өмірімнің кітабы". Орысша: Моя жизнь немесе Kniga zhizni (Рига: Jaunátnes Gramata 1934–1935), үш том. Неміс: Buch des Leben (Берлин 1937; Геттинген: Vandenhoeck Ruprecht 2004), үш том; таңдаулы шығармалар: Mein Leben (Берлин 1937). Идиш: Dos bukh fun mayn lebn (Нью-Йорк, Буэнос-Айрес: Еврей мәдениетінің конгресі 1962–1963), үш том.

World History of the Jewish People. His Russian manuscript История еврейского народа translated into German by Dr. A. Steinberg, published as: Weltgeschichte des Jüdischen Volkes (Berlin: Jüdischer Verlag 1925–1929), in ten volumes. Published in Russian (1936). Hebrew: Divre Yemei 'Am 'Olam (Berlin, Tel Aviv: Dvir 1923–1940), ten volumes. English: see below. The newest history of the Jewish people, 1789–1914. German: Die neueste Geschichte des Jüdischen Volkes (Berlin: Jüdischer Verlag 1920–1923), three volumes. Russian: Новейшая история еврейского народа, in three volumes, updated in 1938. The ancient history of the Jewish people. German: Die Alte Geschichte des Jüdischen Volkes (Berlin: Jüdischer Verlag 1925–1930), 7 vols. Jewish history textbook. Russian: Учебник еврейской истории, in 3 volumes, 1901. English: see below. Jewish history for school and home. Yiddish: Idishe Geshikhte far Shul un Haym (Riga 1934). French: Précis d'histoire juive des origines à nos jours (Paris 1936). Portuguese: Historia Judáica (Rio de Janeiro: Circulo Bibliofilo Hebráico 1948), 543 pp. Spanish: "Manual de la Historia Judía" (Buenos Aires: Editorial S. Sigal, seven editions through 1970), 672 pp. A History of Hassidism, 3 vols; Yiddish: Geshikhte fun khasidizm (Vilna 1930). Hebrew: Toldot ha hasidut (Tel Aviv 1930–1932). German: Geschichte des Chassidismus (Berlin 1931–1932). Spanish: Historia del Jasidismo (Buenos Aires: Conferación Pro Cultura Judía 1976). Records of the Lithuanian Council. Hebrew: Pinkas Medinat Lita (Berlin 1925). Book of Simon Dubnow. Hebrew: Sefer Shimon Dubnov (London, Jerusalem: 1954), essays and letters, edited by S. Rawidowicz. Book of My life. Russian: Моя жизнь or Kniga zhizni (Riga: Jaunátnes Gramata 1934–1935), three volumes. German: Buch des Leben (Berlin 1937; Göttingen: Vandenhoeck Ruprecht 2004), three volumes; selections: Mein Leben (Berlin 1937). Yiddish: Dos bukh fun mayn lebn (New York Buenos Aires: Congress for Jewish Culture 1962–1963), three volumes.

Ағылшын тілінде

Еврейлер тарихы (Оңтүстік Брансуик, Нью-Джерси: Т. Йоселов 1967–1973) 5 томдық, орыс тілінен М. Шпигельдің аудармасы, он томдық 4-ші басылымы «Istoriia Evreiskogo Naroda» (Еврей халқының тарихы). Ұлтшылдық және тарих. Ескі және жаңа иудаизм туралы мақалалар (Филадельфия: Америка еврей баспа қоғамы 1958), редактор [жинақталған, кіріспесі жазылған, ішінара аударылған] Коппель С. Пинсон. [Төмендегі «Сілтемелер» бөлімінде оның мазмұнының бір бөлігіне шектеулі қол жеткізу мүмкіндігі бар.] Еврей халқының қысқаша тарихы (Лондон: М. Л. Кайлинголд 1936), екі томдық, Дэвид Моушовичтің орыс тілінен жасаған аудармасы «Учебник еврейской истории» (1901). Ресей және Польшадағы еврейлер тарихы. Ерте заманнан бүгінгі күнге дейін (Филадельфия: Америка еврей баспа қоғамы 1916–1920), үш томдық, Израиль Фридлаендер аударған. Яһуди тарихы. Тарих философиясы бойынша эссе (Лондон: Макмиллан 1903), орыс тілінен неміс тіліне Израиль Фридлаендер, ал неміс тілінен ағылшын тіліне Генриетта Шолд аударған, 62 бет. 2004 жылы қайта басылды. Алғаш рет еврей журналы «Восход» (Санкт-Петербург, 1893) беттерінде жарияланды. [Ағылшын тіліне аудармасын редактор Пинсон (1958) енгізген: жоғарыда қараңыз.] «Jewish Encyclopedia» (Нью-Йорк 1903–1904): «Төрт елдің кеңесі» IV:304–308; «Жакоб Франк» V:475–478; «Хасидизм» VI:251–258. Оның автобиографиясынан екі қысқа үзінді (Рига 1934–1935), идиш тіліндегі нұсқасынан (1962–1963) аударылып, Давидовичтің редакциялаған «Алтын дәстүр. Шығыс Еуропадағы еврей өмірі мен ой-пікірі» (Бостон: Beacon Press 1967) кітабында жарияланды: «Тарихилықтың белгісі астында» 232–242 беттерде және «Қызыл мен қара арасындағы еврей құқықтары» 461–470 беттерде.

Комментарийлер

К. Гроберг және А. Гринбаум, редакторлар, Тарихқа миссионер: Саймон Дубновтың құрметіне арналған эсселер (Миннесота университеті, 1998). А. Штейнберг, редактор, Саймон Дубнов. L'homme et son oeuvre (Париж: Дүниежүзілік еврей конгресінің француз бөлімі, 1963). Көптеген тілдерде. Йозеф Френкель, Дубнов, Герцль және Ахад Ахам: Саяси және мәдени сионизм (Лондон: Ararat Publishing Society, 1963). Джошуа Ротенберг, Шимон Дубнов: tsu zayn hundert yorikn geboyrntog (Нью-Йорк: Идиш ұлттық жұмысшылар одағы, 1961). YIVO еврей зерттеулер институты, Саймон Дубнов 1860–1941. Еврей тарихшысының өмірі мен еңбектері (Нью-Йорк, 1961), көрме каталогы. София Дубнова Эрлих, Жизнь и творчество С. М. Дубнова (Нью-Йорк, 1950), оның қызының естеліктері мен өмірбаяны, орыс тілінен аударған: С. М. Дубновтың өмірі мен еңбектері. Диаспоралық ұлтшылдық және еврей тарихы (Индиана университеті және YIVO, 1991); Джонатан Франкельдің кіріспесі, «С. М. Дубнов. Тарихшы және идеолог» 133-бетте. Ильяс Черёк, редактор, Симон Дубнов «Зайн финфум зибетсикстн йовл» (Вильна: Yidisher Visnshaftlekher Institut, 1937). Израиль Фридлендер, Дубновтың еврей ұлтшылдығы теориясы (Нью-Йорк: The Maccabaean Publishing Co., 1905).