Кіріспе

Жапонияның Киото префектурасы, Нишикё ку ауданындағы құрылыс

Кацура императорлық вилласы (桂離宮), немесе Кацура жеке сарайы – Жапонияның Киото қаласының батыс жақ сыртында орналасқан бау-бақшалары мен қосалқы ғимараттары бар императорлық резиденция. Кацурадағы Кацура өзенінің батыс жағасында орналасқан Вилла, Киотодағы негізгі Император сарайынан 8 км қашықтықта. Вилла мен бақтар Жапонияның маңызды мәдени мүлігі ретінде ұлттық деңгейде танылған. Вилланың аумағы дәстүрлі жапон бағдарламалау өнерінің көрнекті үлгісі саналады. Серуендеу бақтарындағы шай ішу үйлері және негізгі вилланың өзі әртүрлі жапырақтарды және маусымдық көріністерді барынша тамашалау үшін орналасқан. Сарай бастапқыда Хачидзё но Мия (八条宮) әулетінің әміршісіне тиесілі болған. Қазіргі уақытта осы жерді Императорлық үй шаруашылығы агенттігі басқарады. Императорлық вилланың өзі келушілерге ашық болмаса да, бақтарға қоғамдық экскурсиялар алдын ала жазылу арқылы ұйымдастырылады.

Тарих

Киотоның Кацура ауданы виллалар үшін ұзақ жылдардан бері танымал болды, ал Хэйан дәуірінде Фудзивара но Мичинага мұнда вилла салдырған. Хэйан сарайының мүшелері бұл жерді айды тамашалауға өте қолайлы деп санады. Кацура императорлық вилласын құрған ханзада Хачидзё Тошихито (智仁; 1579–1629) 1579 жылдың 13 ақпанында дүниеге келді. Ол ханзада Санехитоның алтыншы ұлы және император Огимачиның ұрпағы еді. 1586 жылы Тошихитоны Тоётоми Хидэёси асырады, бірақ Хидэёсидің өз ұлы дүниеге келгеннен кейін 1589 жылы олардың жолдары айырылысты. Хидэёси Тошихитоға 3000 коку (15 000 бушель күріш) өнім беретін жерді сыйлап, императорлық әулеттен жаңа үйді құруға рұхсат берді, ол Хачидзё әулетінің бастауы болды. [1]

Кішкентай кезінен ханзада Тошихито «Гэндзи әңгімелері», «Өткен мен қазіргі өлеңдер» және По Чуидің шығармаларын жақсы білген. [2] Ол осы еңбектерді өте ұнатты және бос уақытында олардан үзінділер көшіріп алатын болған. «Гэндзи әңгімелерінен» алынған бір үзіндіде былай делінген:

Тошихито Кацура өзенінің оңтүстік жағалауында жер алғанда, «Гэндзи әңгімелері» романындағы орын, ол одан үзінділерді үлгі етіп вилла салуға кірісті. Алайда, оның байлығы мен ресурстары жеткіліксіз болғандықтан, алғаш салынған вилла «қарбыз егісіндегі шайханаға» ұқсас болды [4]. Бірақ Токугава Кадзуконың император Го Мизуноға үйленуіне Тошихито белсенді қатысқаннан кейін вилланың құрылысы қайта басталды. Ханзада Тошихитоның қоғамдық өміріндегі беделі арта келе, Кацура императорлық вилласына келушілер саны да көбейді. 1624 жылға қарай ол вилланы кеңейтуге көбірек қаражат жұмсады, бақта дөңестер жасалып, ортасында тоған қазылды. 1624 жылы Кацураға келген дін қызметкері бұл жердің «Жапониядағы ең әдемі көрініс» екенін жазған. 1631 жылға қарай вилла «сарай» деп аталды [5]. Ханзада Тошихито 1629 жылы қайтыс болды, оның ұлы Тошитата (сондай-ақ Норитата деп те аталды) он жаста болғанда. Бала болғандықтан, Тошитата бақты аз пайдаланды және вилланың нашарлауына жол берді. Алайда, ол әкесімен бірдей қызығушылық танытты және 1641 жылы виллаға барды. Кага лордының қызына үйленгеннен кейін оның табысы артты, ол императорлық вилланы жаңартуға кірісті. Әкесінің «Ескі Сёин» деп аталатын вилланың бөлігімен қатар Тошитата негізгі үйді, сондай-ақ бірнеше шайханаларды салдырды, олар «Орталық Сёин» деп аталатын бөліктің құрамына кірді [6]. Осы жөндеулерден кейін Кацура вилласының даңқы арта түсті. 1654 жылы Тошитата бұрынғы император Го Мизуноның көптеген ұлдарының бірі, принц Сачини асырады, ал бірнеше жылдан кейін Го Мизуно онымен кездесуге шешім қабылдады. Экс-императордың сапары үшін «Жаңа сарай», сондай-ақ «Императорлық сапар сарайы» [7] деп те аталатын сарай салынды. Ханзада Тошитата 1662 жылы қайтыс болды, ал оның мұрагері бірнеше жылдан кейін дүние салды. Осыдан кейін төртінші және бесінші буын ханзадалары жасөспірім шақта қайтыс болды, бұл Кацура императорлық вилласына қосымшалар жасауға мүмкіндік бермеді. Алайда, жетінші буын ханзадасы Якахито ханзадасы виллаға көптеген рет барып, оны жөндеп, оның көп бөлігін бастапқы түрінде сақтап қалды. Хачидзё но мия үйі өзінің атын Токиваи но мия (常磐井宮), Кёгоку но мия (京極宮) және ақырында Кацура но мия (桂宮) деп өзгертті, ал 1881 жылы бұл әулет тоқтап қалды. Императорлық үй шаруашылығы министрлігі 1883 жылы Кацура филиал сарайының бақылауын алды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Императорлық үй агенттігі басқарып келеді.

Дәстүрлі жапондық және буддалық идеялармен байланысы

Кацура императорлық вилласы жапондық дәстүрлі дизайнның мәніне тамаша мысал. Вилла ертедегі синтоизм ғибадатханаларында қолданылатын қағидаларды біріктіреді және оны Дзен буддизмінің эстетикасы мен философиясымен үйлестіреді. Виллада көптеген дәстүрлі жапондық идеялар орын алған. Кацураның дәстүрлі идеяларды пайдалануының бір мысалы – татами кілемдерімен жабылған көтерілген едендерді қолдануы. Татами – шамамен 3 футқа 6 фут болатын кілемдер, олар вилланың едендері ретінде ғана емес, сонымен қатар әрбір жеке бөлменің және үйдің жалпы көлемін анықтау үшін де қолданылады. Кацурада осы кілемдер бүгінгі күнде кең жайылған, дөңгелек тәрізді жоспарды құруға мүмкіндік береді. Татами кілемдері арқылы жасалған террасалар мен верандалар пейзажға көңіл танытуға және ішкі кеңістікті сыртқы ортамен байланыстыруға жағдай жасайды. Фусума – шоджидің бір түрі. Бұл үйдің ішкі бөлігінде қолданылатын ақ немесе боялған жылжымалы экранды бөліктер. Фусуманы жылжыту арқылы, тұрақты шоджимен бірге, тұрғын архитектура ішінде жаңа бөлмелер құруға болады. Мысалы, бір фусума қабырғасын жылжыту арқылы екі бөлмені бір үлкен бөлмеге және кішкентай сақтау бөлмесіне айналдыруға болады. Кацура императорлық вилласында фусума бөлмелерді өзгертуге және табиғи әлемге ашуға мүмкіндік береді, сыртқы палубалар ішкі кеңістіктің жалғасы болып, ландшафттың көрінісін жасайды. Мұның бір мысалы – Олд Шоинге жалғасқан айды қарау платформасы. Бұл сипаттамалардан өзге, Кацура императорлық вилласында декоративтік ниша (токонома), кіріктірілген жазу үстелі (цукэшоин) және шаршы бағаналар сияқты көптеген дәстүрлі жапондық идеялар қолданылған. Соңында, ғимараттардың ішкі жоспары материалдарға және кеңістіктік үйлесімділікке деген құрметті көрсету үшін жасалған, бұл ішкі қарапайымдық пен сананың тыныштығына жететін ойларға жетелеуге арналған.

Ғимараттар мен бау-бақшалар

Ескі Шоин, Орта Шоин және Жаңа сарайдың әрқайсысы шоин стилінде, иримоя кокерабуки (柿葺) шатырларымен салынған. Ескі Шоинды ханзада Тошихито салған. Ол тоғыз, он және он бес татамидан тұратын бөлмелерден құралған және төбесі ағаш тіреулермен бекітілген. Оңтүстік жағында сукия стилінің элементтерін көрсететін верандасы бар бөлме орналасқан. Айды тамашалау үшін арнайы жасалған бамбук платформа верандадан тысқары созылған. [8] Ескі Шоин, көбінесе, көптеген адамдарды бейресми жиындарда қабылдау үшін салынған. Ескі Шоинмен салыстырғанда, Орта Шоин көбірек қаттылық танытады. Ол L пішіндес құрылымдалған, бір жағында токонома, ал оң жағында чигадана (декоративтік сөрелердің тізбегі) орналасқан. Токонома мен чигадананың қабырғалары пейзаждардың сиямен салынған суреттерімен, сондай-ақ Бамбук тоғайының жеті данасымен безендірілген. [9] Орта Шоин ханзаданың тұратын жері ретінде салынған, мұны ванна мен дәретхананың болуы дәлелдейді. Орта Шоинның екі жағында веранда орналасқан, ол баққа қараған. Жаңа сарайда үлкен, екі еңкейген шатыр және ағаш жақтаулармен қоршалған веранда бар. Жаңа сарайдың дизайны Ескі және Орта Шоинге қарағанда құрылымдырақ, ол сегіз татамилық бөлме, алты татамилық бөлме және L пішіндес орналасқан үш татамилық аймақтан тұрады. Төбесінде ою-өрнектелген қабырғалы төбе және үлкен терезесі бар алкове бар. Әсіресе, кіреберіске қарама-қарсы бұрышта орналасқан Кацура сөрелері ерекше назар аударады. Жаңа сарайдағы басқа бөлмелер: императордың жатын бөлмесі, жұбайының киім бөлмесі, аспаздық, киім шкафы, ванна, дәретхана және жуынатын бөлме. [10]

Бақта бастапқыда бес шайхана болған. [1] Қазіргі уақытта тек төрті ғана сақталған болса да, павильондар жапондық шай рәсімінің өнерін жүзеге асыру үшін салынған. Шағын құрылыстар шай рәсімінің мәнін білдіретін қасиеттерді, яғни үйлесімділік, тыныштық және құрметті қамтиды. [2] Сонымен қатар, шай рәсімдері рухани және табиғи әлемді біріктіруге тырысқан, сондықтан шайханалар бақтың атмосферасын жалғастыра отырып, бүршікпен жабылған ағаш тіректер сияқты табиғи элементтерді пайдаланған. [3]

Геппа ро, "Ай толқыны мұнарасы" деп те аталады, тоғанға көрініс ашады. Оның ауданы 15x24 фут болса да, ашық төбесі мен шатыр құрылысының есебінен кеңістіктік әсерімен танымал. Шатыры төрт бұрыштан көтерілетін төрт көлбеу арқалықпен, бұрыштағы бағанаға тірелген иілген патша арқалықпен бекітілген. Бұл шатырдың арқалықтары мен қиғаштарын көрсететін әсем безендірілген астыңғы жағын құрады, бұл ерекше кеңістіктік әсер тудырады. [4]

Геппа ро тоғанының арғы жағында Шокин теи, "Шағала латын павильоны" деп те аталады. Павильондар бір-бірінен өзгеше: Геппа ро белсенді және тоғанға қарайтын биік жерде орналасқан, ал Шокин теи аз белсенді және су деңгейінен көп биік емес. Шокин теи орналасқан жер бастапқыда келушілер тоғанды көретін алғашқы нүкте болған. Алайда, жерді кеңейту (оңтүстік-батысқа қарай) және негізгі үйді қайта құру сияқты жерді дамыту арқылы, бүкіл аумақ көрініс бағына емес, саяхат бағына айналды. Ол үй ішінде ғана емес, кеңістік арқылы жүруді көздейді. Сәйхананың ең көрнекті және ерекше ерекшелігі - еденсіз лоджия. Ол шай рәсімдері үшін ортада ашық асханасы бар тоғанға қарайды. Бұл шай ішетіндерге емес, үйдің артқы жағында болуы ерекше жағдай. Сонымен қатар, лоджияның ұзартылған төбелерін табиғи күйінде қалған үш ескі дуға тіреулер ұстап тұр. Сабанмен жабылған шатыры бар павильонның қарапайымдылығы рустикалық киоскі еске түсіреді. Ішкі кеңістіктің ерекшелігі - токонома мен Бірінші және Екінші бөлмелер арасындағы жылжымалы есіктердің қабырғаларындағы көк және ақ түсті шаршы үлгісі бар ауыр қағаздар. [5]

Шокин теиден шығып, "тау жолымен" Шока теиге жетесіз, ол шамамен "Гүл бағалайтын павильон" дегенді білдіреді, өйткені оны вишня ағаштары қоршап тұрады. Бұл бақтың ең биік жерінде орналасқан шағын шайхана. Ағаштар арқылы үйдің ең жақсы көрінісі осы жерден ашылады. Бағаналар бүршікпен жабылған, ал еден жоспары тек төрт татамидан тұрады. Тау үйінің атмосферасын күшейту үшін павильонның алдыңғы жағына қара көк және ақ матадан жасалған жолақтар ілінген. Шока теиден жол екіге бөлінеді: оң жақ негізгі үйдің алдыңғы көгалдығына, сол жақ кішкентай ата-бабалар ғибадатханасы Онрин доға апарады. Бұл ғибадатханадан кейін Шойкенге апаратын ашық жер бар. [6] Оны "Күлкілі ойлар павильоны" деп те атайды. Кіреберіс бөлмесінің жоғарғы қабырғасында ерекше алты дөңгелек терезелер тізбегі орналасқан, бұл жақындап келе жатқан адамға ғимарат оған күліп тұрғандай сезім тудырады. Бұл павильон басқаларынан сыртқы түрімен емес, бөлмелердің орналасуымен ерекшеленеді. Тар дәретханадан бастап, кең бөлмелерге, содан кейін ас үйге және қызметшілер бөлмелеріне өтетін павильон дербес үй сияқты жұмыс істейді. Сыртқы жерлерге қараған шөін терезесі бар шағын бөлме, көрерменді бақ емес, нақты әлеммен психологиялық байланысқа түсіреді. [7]

Жапониядан тыс ықпал

Ғимараттар, ал Кацура бақтары одан да аз дәрежеде, 1934 жылы неміс сәулетшісі Бруно Тауттың жарық көрген кітабы арқылы 20 ғасырда көптеген танымал модернист сәулетшілер үшін бағыт-бағдар нүктесіне айналды. Таут 1934 жылдың 3 мамырында Цуруга портына Жапонияға келді. Елде болған екінші күнінің өзінде ол Жапонияның Халықаралық сәулет қоғамының мүшелерімен бірге Кацура вилласын аралады. Қонақтарының қуанышына орай, Таут вилланы жапондық модернизмнің теңдесі жоқ үлгісі деп мәлімдеді. "Ниппон" және кейіннен "Жапон мәдениетіне жеке көзқарастар" атты жарияланымдарында Таут Кацура вилласының архитектураға ерекше жапондық көзқарас символы ретінде танылуына үлкен үлес қосты. 1953 жылы келген Ле Корбюзье және одан кейін Уолтер Гропиус та Кацурадағы ғимараттардың минималды және тікбұрышты дизайнынан шабыттанды. Содан кейін Кацура 1950-1960 жылдары Филип Кокс, Питер Мюллер және Невилл Грузман сияқты Австралиядан келген сәулетшілердің екінші толқыны үшін кеңінен танылды. Кацура вилласы ирланд сәулетшісі Ронни Таллонның ұзаққа созылған ықпалы ретінде еске алынды, ол виллаға жасаған көптеген сапарларын "ем іздеу үшін Лурдеске бару сияқты" деп сипаттады. Таллонның Кацура ғимараттарының ықпалына құрмет көрсетуі – Дундалк қаласындағы PJ Carroll Tobacco темекі фабрикасы. Калифорния штатының Вудсайд қаласындағы Ларри Эллисонның үйі – Кацура вилласының толық көшірмесі, ол жиырма үш акр жерді алып жатыр.