Кіріспе
Перонеалдық жүйке парализі – бұл жалпы фибулярлық жүйкенің парализі, ол пациенттің білектен аяқты көтеру қабілетіне әсер етеді. Бұл жағдай Фридрих Альберт фон Зенкердің есімімен аталады. Перонеалдық жүйке парализі көбінесе жүйке-бұлшықеттік бұзылыстарға, перонеалдық жүйке зақымдануына немесе аяқ түсуге (foot drop) алып келеді, бұл жүйке қысылуы сияқты ауыр сырқаттардың белгісі болуы мүмкін. Перонеалдық жүйке парализінің себебі бұлшықет-сүйек жүйесінің зақымдануымен немесе оқшауланған жүйкеге соққы беру және қысумен байланысты деп хабарланған. Сондай-ақ, бұл массалық зақымданулар мен метаболикалық синдромдармен де байланысты болуы мүмкін. Перонеалдық жүйке көбінесе тізеде, ал кейде жамбас және білек буынында зақымданады. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, перонеалдық жүйке парализінің шамамен 30% жағдайы тізе шығуынан (knee dislocation) туындайды. Перонеалдық жүйке зақымдануы тізеге түрлі күштер түсірілген кезде пайда болады. Бұл тізедегі артқы-сыртқы бұрыштық құрылымның (posterolateral corner) зақымдануынан туындайды. Фибулярлық басқа жақын орналасқан тұйық жағдай, нашар қанмен қамтамасыз етілуі және эпиневральды дәнекер тіндері – ортақ перонеалдық жүйкеге зақым келтіруге мүмкін факторлар. Жүйке парализін емдеуге операциялық және операциялық емес әдістер қолданылады. Бастапқы емдеуге физиотерапия және білек-аяқ ортезі (Ankle Foot Orthosis) кіреді. Физиотерапияның басты мақсаты – артқы білек капсуласын созу арқылы деформацияның алдын алу. Аяқ киімнің ішіне кигізілетін арнайы тірек немесе шина (білек-аяқ ортезі) аяқты жүруге қолайлы жағдайда ұстайды. Ортез артқы білек құрылымдарын созады. Физиотерапия науқастарға аяқ түсумен жүруді үйренуге көмектеседі.
Электромиография
Электромиография жарақаттан кейін бір ай ішінде шыбық жүйкесінің сал болуын бақылау үшін қолданылады. Егер бұл шыбық жүйкесінің жарым-жартылай сал болуы болса, пациенттердің толыққанды қалпына келу ықтималдығы жоғары. Жарым-жартылай сал болған пациенттердің 70-80 пайызы толыққанды қалпына келді, бірақ толық сал болғандардың толық қалпына келу мүмкіндігі 30 пайыздан кем. Егер бірнеше айдың ішінде жағдай жақсармаса, жүйкеге түскен қысымды азайту үшін хирургиялық араласу қажет.
Жүйкелік өткізгіш жылдамдығы
Жүйке өткізгіш жылдамдығы – жүйке өткізгіш зерттеулерінің маңызды аспектісі. Ол – электрохимиялық импульстің жүйке жолы бойымен таралу жылдамдығы. Өткізгіш жылдамдыққа жас, жыныс және түрлі медициналық жағдайлар сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Зерттеулер түрлі нейропатияларды, әсіресе демиелинизациялық жағдайларды дұрыс анықтауға көмектеседі, себебі осы жағдайлар өткізгіш жылдамдықтың төмендеуіне немесе тоқтауына алып келеді. Жүйке өткізгіш жылдамдығын өлшеу үшін, теріге жүйкелердің үстіне әртүрлі жерлерге беткі электродтар орналастырылады. Әрбір электрод жүйкені стимуляциялайтын электр импульстарын жібереді. Нервтің пайда болатын электрлік активтілігі басқа электродтармен тіркеледі. Электродтар арасындағы қашықтық және электр импульстарының электродтар арасында жүруіне кеткен уақыт жүйке сигналдарының жылдамдығын анықтау үшін қолданылады.
МРТ
МРТ (магниттік-резонанстық томография) – дене кескінін жасау үшін күшті магниттер мен радиотолқындарды пайдаланатын бейнелеу тесті. Ол сәулелендіруді қолданбайды. Жеке МРТ суреттері тілімдер деп аталады. Суреттер компьютерде сақталуы немесе пленкаға басылып шығарылуы мүмкін. Бір тексеру барысында ондаған, кейде жүздеген суреттер алынады. Нерв параличін анықтау үшін дәрігерлер МРТ-ны зақымдалған тікұшақ нервінің орнын және локализациясын анықтау үшін пайдаланады.
Емдеу әдістері
Хирургиялық араласу үшін зақымдалған жүйке бөлігінің ұзындығы және нақты орналасуы туралы толық мәлімет болуы өте қажет. Бір жағынан, зақымдалған жүйкенің жалпы күйі туралы (жүйке және перинейрологиялық тіндердің күйі) операцияға дейінгі белгілі бір ақпарат маңызды, себебі жүйкенің өзін зерттеу қосымша көзді көрмейтін зақымдануға алып келуі мүмкін. Егер хирург, екінші жағынан, тізе буынының реконструкциясы кезінде жүйкені тек зақымданудың ең мүмкін болатын жерінде (шектелген нейролиз) тексерсе, ол кейде зақымдалмаған жүйке бөлігін кездейсоқ ашуы мүмкін. Дегенмен, тартылу арқылы жүйке зақымдану механизміне байланысты, жүйкенің проксимальді немесе дистальді бөлігі ауыр зақымдануы мүмкін. Операцияға дейін жүйке зақымдану орны туралы ақпаратсыз жүйке тексеруі, жүйке зақымдалмаған деген жалған ой тудырып, жүйке зақымдануын консервативті емдеуге бағыттайды. Егер жарақаттан кейін 2-3 ай ішінде неврологиялық жақсару байқалмаса, операциялық декомпрессия қажет болады. Трансплантация және сіңірлерді ауыстыру сияқты хирургиялық операциялар міндетті түрде қажет.
Иіннің ауысуы
Көптеген түрлі жағдайлар шешке бездік ауыстыру арқылы емделеді. Шешке бездік ауыстыру хирургиясы белгілі бір бұлшықет функциясы жүйке зақымдануы салдарынан жоғалғанда қажет болады. Егер жүйке зақымданса және оны жақсарту мүмкін болмаса, онда ол жүйке белгілі бір бұлшықеттерге сигналдар жіберуді тоқтатады. Бұл бұлшықеттерге паралич түсіп, олардың функциясы жоғалады. Шешке бездік ауыстыру хирургиясы осы функцияны қайта қалпына келтіру үшін қолданылуы мүмкін. Шешке бездік ауыстыру хирургиясымен емделетін жиі кездесетін жүйке зақымданулары – омыртқа миы, радиалдық жүйке, текше жүйке немесе ортаншы жүйке зақымданулары. Шешке бездік ауыстырулар жүйке салдарынан қозғалыс бұзылуын емдеуге жоғары мүмкіндік береді, және мұндай ауыстырулар артқы, алдыңғы және алдыңғы-арқалық тібікше шешке бездік ауыстыруларын қамтиды. Шыбық жүйкесі мен оның тармақтары проксималды тоқпанға жабысудан босатылуы керек, ал проксималды тоқпанның ұзындығы шамамен 3-5 см.
Тендон трансплантаты
Гранттау – денедегі бір жерден екінші жерге немесе басқа адамнан тінді өз қан тамырларымен бірге емес, бөлек көшіру үшін жасалатын хирургиялық процедура. Оның орнына, тінді орналастырғаннан кейін жаңа қан тамырлары өседі. Тінді қанмен бірге көшіретін ұқсас техника – жалаңаш (flap) деп аталады. Кейбір жағдайларда грант жасанды түрде жасалған құрылғы болуы мүмкін. Мысалы, қан ағынын ақау арқылы өткізуге арналған түтік немесе гемодиализ үшін артериядан венаға қан ағынын тасымалдау үшін қолданылатын құрылғы.
Артропластика
Тізедегі артропластика тізе және тірек-қимыл жүйесінің буындарының орын ауысуын емдеуде кеңінен қолданылады. Бұл артрит немесе басқа түрдегі жарақаттан зақымданған буынның ауырсынын басу және оның қызметін қалпына келтіру мақсатымен жасалатын жоспарлы процедура. Дегенмен, артропластиканың шыбық жүйкесінің жағдайын нашарлатып, сал қалуға әкелетіндігі туралы бірнеше хабарламалар бар. Артропластиканың басқа түрлеріне: резекциялық артропластика, буын бетін жаңалау артропластикасы, қалыпты артропластика, тостаған артропластикасы, силиконды ауыстыру артропластикасы және т.б. жатады.
Тарих
Фридрих Альберт фон Зенкер (1825–1898) – трихинеллезді ашқанымен әйгілі неміс патологы және дәрігері. Ол Дрезден қаласында дүниеге келді және Лейпциг пен Гейдельбергте білім алды. 1851 жылы Дрезден қалалық ауруханасында жұмыс істеді, ал қаланың хирургиялық-медицина академиясында патологиялық анатомия және жалпы патология профессоры болды. 1862 жылы Эрлангенде патологиялық анатомия және фармакология профессоры қызметін атқарды. Үш жыл өткен соң Зиемссенмен бірге «Неміс клиникалық медицина архиві» журналын шығаруға қатысты. 1895 жылы ол белсенді қызметтен зейнетке шықты. Оның трихинеллездің қауіптілігін анықтаған маңызды жаңалығы 1860 жылға дейін соқталады. Сол жылы ол «Über die Trichinenkrankheit des Menschen» («Адамның трихинеллез ауруы туралы», Вирхов архивінің XVIII томында) атты еңбегін жариялады. Зенкер сонымен қатар Зенкер дегенерациясын және Зенкер дивертикуласын да ашты.