Кіріспе
Bow Back Rivers немесе Stratford Back Rivers – Англияның шығыс бөлігіндегі Bow мен Stratford аралығында орналасқан, Лиа өзенін Темза өзенімен байланыстыратын су жолдарының кешені. Он екінші ғасырдан бастап Стратфорд батпақтарын кептіру жұмыстары жүргізілді және су тегірмендерін іске қосу үшін бірнеше су жолдары салынды. Bow Creek Темзаға соңғы құйылысын қамтамасыз етті, ал қалған арналар Abbey Creek, Channelsea River, City Mill River, Prescott Channel, Pudding Mill River, Saint Thomas Creek, Three Mills Back River, Three Mills Wall River және Waterworks River деп аталды. Өзендер ғасырлар бойы өзгеріске ұшырады, 896 жылы Ұлы Альфред өзенді бұрып, екінші арна жасады, ал 1110 жылы Королева Матильда Боу көпірінің құрылысына қаржы бөлді, осылайша екі арнаны да көпірмен байланыстырды. Өзен жүйесі Hackney Wick-ке дейін тасқынға ұшырағандықтан, Abbey Mills және Three Mills-тегі диірмендер сияқты бірнеше диірмендер тасқын диірмендері болып жұмыс істеді, олардың бірі бүгінге дейін сақталған. 17 ғасырда Лондонға ауыз су жеткізу үшін New River құрылысы, содан кейін су компанияларының суды пайдалануы су деңгейінің төмендеуіне әкелді, ал өзен кеме қатынасын сақтау үшін біртіндеп каналға айналдырылды. 1767 жылы Lee Navigation құрылысымен маңызды өзгерістер болды, нәтижесінде Hackney Cut және Limehouse Cut салынды, бұл баржаларға көптеген артқы өзендерді айналып өтуге мүмкіндік берді. 1930 жылдары River Lee (Flood Relief) Act арқылы бекітілген өзендердің ауқымды қайта құрылысы жүзеге асырылды, бірақ 1960 жылдары су жолдарының коммерциялық қолданысы көбінесе тоқтатылды. Инфрақұрылымның нашарлауы өзендердің таяздығына және 1968 жылы олардың экономикалық және ұзақ мерзімді перспективасы жоқ деп танылуына әкелді. Алайда, 2002 жылы British Waterways оларды толық қалпына келтіру маңызды мақсат екенін шешті, ал 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының негізгі стадионы өзендер құратын аралда салынды, бұл жаңа шлюздер мен тоғандар салуға қаржы берді, олар Олимпиада алаңындағы су деңгейін тұрақтандырды. Олимпиадалық нысандарды салуға қажетті материалдардың көп бөлігі баржамен жеткізілетіні күтілген, бірақ бұл орындалмады. Олимпиадалық парктің орталық бөлігін құрайтын каналдарды жақсарту жұмыстарымен бірге Ұлыбританиядағы ең ірі су өсімдіктерін отырғызу жобасы жүзеге асырылды.
Bow Back Rivers or Stratford Back Rivers is a complex of waterways between Bow and Stratford in east London, England, which connect the River Lea to the River Thames. Starting in the twelfth century, works were carried out to drain Stratford Marshes and several of the waterways were constructed to power watermills. Bow Creek provided the final outfall to the Thames, and the other channels were called Abbey Creek, Channelsea River, City Mill River, Prescott Channel, Pudding Mill River, Saint Thomas Creek, Three Mills Back River, Three Mills Wall River and Waterworks River. The rivers have been subject to change over centuries, with Alfred the Great diverting the river in 896 to create a second channel, and Queen Matilda bridging both channels around 1110 by paying for the construction of Bow Bridge. Because the river system was tidal as far as Hackney Wick, several of the mills were tide mills, including those at Abbey Mills and those at Three Mills, one of which survives. Construction of the New River in the seventeenth century to supply drinking water to London, with subsequent extraction by waterworks companies, led to a lowering of water levels, and the river was gradually canalised to maintain navigation. Significant changes occurred with the creation of the Lee Navigation in 1767, which resulted in the construction of the Hackney Cut and the Limehouse Cut, allowing barges to bypass most of the back rivers. A major reconstruction of the rivers took place in the 1930s, authorised by the River Lee (Flood Relief) Act, but by the 1960s, commercial usage of the waterways had largely ceased. Deteriorating infrastructure led to the rivers dwindling to little more than tidal creeks, and they were categorised in 1968 as having no economic or long term future. However, British Waterways decided that their full restoration was an important aim in 2002, and the construction of the main stadium for the 2012 Summer Olympics on an island formed by the rivers provided funding to construct a new lock and sluices which stabilised water levels throughout the Olympic site. It was hoped that significant amounts of materials for the construction of the Olympic facilities would be delivered by barge, but this did not happen. Improvements to the channels which form a central feature of the Olympic Park included the largest aquatic planting scheme ever carried out in Britain.
Атауы
Жеке-жеке аталған өзендердің Bow Back өзендері ретінде қашан белгілі болғаны белгісіз. Чарльз Твин, Ли консервациясы атынан жазғанда, 1905 жылы оларды Стратфордтың арғы өзендері және Стратфордтың арғы ағындары деп атады. Сити Миллс шлюзінен батысқа қарайғы бөлік 1895 жылғы картада Боу Бэк Ривер деп белгіленген, бірақ бұрын Пудинг Милл өзенінің бір бөлігі болған. Пауэлл 1973 жылы жазғанда оларды әлі де Стратфордтың арғы өзендері деп атады. Бойес пен Расселл 1977 жылы оларды Боу Бэк өзендері немесе Стратфордтың арғы өзендері деп атады, ал 1985 жылы жарық көрген «Ұлыбританияның ішкі су жолдары» кітабының алтыншы басылымында олар Боу Бэк өзендері деп аталды. Bow Back өзендерін сумен қамтамасыз ететін өзен Ли өзені немесе Леа өзені деп аталды, бірақ қазіргі қолданыста табиғи өзенді айтқанда «Леа», ал кеме жүруге арналған арнаны айтқанда «Ли» қолданылады, сондықтан Ли навигациясы – Леа өзенінің арнасы болып табылады. Боу атауы 12 ғасырда Леа өзені үстіндегі аркалы көпірден немесе Боу-роуд станциясының шығысына қарайғы жолдың иілісінен шыққан болуы мүмкін.
Тарих
Bow Back өзендері бастапқыда Стратфорд Marsh деп аталатын аймақты кесіп өтеді, бұл жалпы Ламмас жері, онда тұрғындары жылқы мен ірі қара мал жаюға ортақ құқықтарға ие болған. Ламмас күні (1 тамыз) мен Леди күні (25 наурыз) аралығында мал жаюға рұқсат болса, қалған уақытта шөп шабуға пайдаланылған. Марш Стратфорд Лангторн мен Боудағы Стратфордтың арасында орналасқан. Тарихқа дейінгі кезеңнен қалған іздер аз, бірақ атаулар екі елді мекеннің батпақтың үстінен өтетін тас жолдың екі шетінде жатқанын көрсетеді. Тас жолдың қалдықтары табылды, бірақ оған байланысты жолдың іздері жоқ. Олд Фордтағы бродының тамыры римдік кезеңге дейін жетеді, ол Бетнал Грин арқылы Лондоннан Эссекске созылған жолдың бір бөлігі болған. Рим дәуірінде Лондоннан бродына жаңа жол салынды, ол Колчестерге бағытталған басты жолға жалғасты. Боудан оңтүстікке қарай тағы бір броды болған болуы мүмкін, ал Хомертон мен Лейтон арасында Уанстед Слип деп аталатын тағы бір тас жол болған. Бұл Олд Фордтағы су деңгейін төмендетіп, 15 ғасырға дейін үлкен қайықтардың өзенмен жүзуіне кедергі келтірген. Бұл ағылшын-саксондық тік құрылыс емес, француздық көпірлер стилінде салынған, ал оның дизайны оған ат берген. 1135 жылы Стратфорд Лангторн аббаттығы құрылды. Аббаттық орта ғасырларда басталған Стратфорд батпағын кептіру және су мен жаңбыр диірмендерін іске қосу үшін жасанды арналар жасау процесін жалғастырды. Стратфорд Аббаттығы мен Стратфордтағы диірмендердің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін 15 ғасырда Стратфордта шағын өзен порты пайда болды, кейінгі ғасырларда да осыған ұқсас дәлелдер кездеседі. Аббаттық Боу Крик маңындағы батпақтың қабырғаларын күтіп ұстау және су тасқынынан сақтау жауапкершілігін өз мойнына алды. Боу көпірі мен Чаннелси көпірі арасында тағы үш көпір болған, олар 1303 жылы Мод тас жолы арқылы диірмен арналарын кесіп өткенде пайда болған олқылықтарды толтыру үшін салынған деп айтылады, бірақ диірмендер тас жолдан бұрын салынғандығы туралы да деректер бар. Дегенмен, диірмен иелері Сент-Томас, Спильман және Сайн диірмендеріне дейін жететін диірмен арналары арқылы өтетін көпірлерге жауапкершілікті өз мойнына алды. Соңғы екеуі Лондон қаласына тиесілі болды және көпірлер Пегшоул және Сент-Майкл көпірлері деп аталды. 1814 жылғы әкімшілік қателік нәтижесінде Лондон қаласы Сент-Томас көпіріне жауапкершілікті алды, бірақ диірменші Пегшоул көпірі кішкентай болғандықтан, оны ұстау арзан болғандықтан шағымданбады. Атаулары ақырында ауыстырылды және 1933 жылы барлығы Гровс көпірімен алмастырылды, ол кеңейтілген Үш диірмендік қабырғалық өзенді кесіп өтті, Су шаруашылығы өзенінің екі тармағы Үш диірмендік қабырғалық өзеніне біріктірілді, ал Үш диірмендік қабырғалық артқы өзен толтырылды. Бүгінде Боудан Бектонға дейінгі кәрізді қоршап тұрған дамбаның бойын "Жасыл жол" деп аталатын қоғамдық жаяу жүргінші жолы жалғастырады.
Қоғамдық сумен жабдықтау
Су өзендерден алынып, халыққа сумен жабдықтау үшін пайдаланылды. 1633 жылы Амвелл бұлақтарынан Лондонға су жеткізу үшін салынған 40 миль (64 км) ұзындықтағы Жаңа өзеннің ашылуы, содан кейін Уэрге жақын Ли өзенінен су алу, су деңгейін төмендету арқылы кеме жүруге және диірмендерге зиян келтірді. 1745 жылы Вест Хэм су құбыры компаниясы Стратфордтағы Сайнс Миллде су құбырын салды, ал оның орналасқан өзені кейіннен Су құбыры өзені деп аталды. Жұмыстың көп бөлігін мердігер Уильям Хуф орындады, ол Темза және Медуэй каналы үшін Строуд туннелі мен Трент және Мерси каналындағы Харэкасл туннелінде жұмыс істегеннен кейін туннель салудағы маманы ретінде танымал болды. Ол 1829 жылдан 1834 жылға дейін су құбыры жобасында жұмыс істеді. 1850 жылы Миддлсекс сүзгі жатықтарының бөгетінің оңтүстігінде су қоймасы болған жерде, 1870 жылғы карталарда су құбыры орналасқан және Хакни Каттың жанынан өтетін Ескі Форд құрылысын қамтамасыз ететін канал көрсетілген. Үшбұрышты пішіндегі тағы бір үлкен су қоймасы Ескі Фордтағы Хакни Кат пен Ескі өзен арасында орналасқан, оның ескі өзенге екі қосылысы болды. Сумен жабдықтау каналы Ескі өзеннің астынан өтіп, Ұлы Шығыс темір жолының солтүстігіндегі екі теңдестіру резервуарымен қамтамасыз етілді. Ескі өзеннің батыс жағалауында жабық су қоймасы орналасқан. Су құбыры өзені жылдар бойы көп өзгеріске ұшырады. 1850 жылы ол Ескі Ли өзенінің арнасынан солтүстікке қарай, Темпл Миллс теміржол депосының оңтүстік-батысына қарай бұрылды. Сол кезде ол Қорғасын диірмендері ағыны деп аталды. Темпл Миллс көпірінің жанында, қазіргі A12 тас жолында, Чаннелси өзені бөлінді. Екі арна Олд-Ли өзеніне параллель ағып, кейін Чаннелси өзені оңтүстік-шығысқа бұрылды. Ескі Ли өзені мен Су құбыры өзені арасында Булли Фенс деп аталатын тағы бір шағын байланыс болды, қазіргі карталарда солтүстік Чаннелси өзені көрсетілген. Жиырма жылдан кейін солтүстік Су құбыры өзені Булли Фенсте Ли өзенімен қосылды, ал сол жерден Карпентерс жолына дейінгі бөлік толтырылды. Бір кезде Булли Фенстегі байланыс Чаннелси өзенінің негізгі көзіне айналды, бірақ 1953/66 жылғы карта оның солтүстікке қарай жүйе қалдықтарымен дренаж үшін байланыста екенін көрсетеді. Әкімшілік шекаралар әлі де Су құбыры өзенінің солтүстік ағысымен өтеді.
Навигация
Ли өзенінің Хертфордқа дейін жүзуге болатындығына қарамастан, бұл бір қақпаның дамба арқылы арна жасайтын флеш-бұғаларды қолдану арқылы қол жеткізілді. Бұл кеме жүргізушілер мен диірменшілер арасында қақтығыс тудырды, себебі шлюздің жұмыс істеуі оның үстіндегі су деңгейін төмендетіп, диірменнің жұмысын қиындатты. 1765 жылы инженер Джон Смитонға өзенді "халықтың игілігі үшін" жақсарту мақсатында зерттеуді тапсырды. 1766 жылдың қыркүйегіндегі оның баяндамасында флеш-бұғаттарды екі қақпалы, қазіргі заманғы фунт-бұғаттармен ауыстыру қажеттігі атап өтілді. Bow Back өзендері үшін ол Леа көпірінен Олд Фордқа дейінгі жаңа кесінді және Bow Tidal Gates-тен Лаймхаустағы бассейнге дейінгі тағы бір кесінді ұсынды. Біріншісі Хакни кесуі, екіншісі Лаймхаус кесуі деп аталды. 1767 жылдың 29 маусымында Парламент актісі қабылданды және жұмыс басталды. Лаймхаус кесуі Темза өзеніне тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті, бұл Bow Creek тасқын суын болдырмады. Оның 1770 жылдың шілдесінде ашылуы күтілді, бірақ кірпіш жұмысының бір бөлігі құлап, кесу 1770 жылдың 17 қыркүйегінде ашылғанға дейін жөндеуден өтуі тиіс болды. Желтоқсанда көпір құлап, көп ұзамай кесу тым тар екені анықталды, сондықтан баржалар толық ұзындығы бойынша өте алуы үшін кеңейтілді. Бұл жұмыс 1777 жылдың 1 қыркүйегінде аяқталды. Хакни кесуі бойынша келісімшарт 18 қаңтарда Иеремия Ильслиге берілді, ал Генри Холланд есімді кірпішшіге 1768 жылдың 23 сәуірінде кесуде екі шлюз салу тапсырылды. Бромлиден келген Купер есімді диірменші Бромли шлюзін (Боудың су тасқыны қақпаларының жанында) салуға бекітілді. Жұмыс жылдам жүрді және кесу 1769 жылдың 7 тамызында қозғалысқа ашылды. 1767 жылғы Актіде өзендегі жол ақысын алуға болатын жерлер көрсетілген, бірақ Боу-Крик, Боу-Бэк-Өзендері немесе Боу-Бейд-гейтс пен Олд-Форд арасындағы кеме қатынасы бөлігі үшін жол ақысы туралы ештеңе айтылмады, сондықтан бұл бөліктер тегін болды. 1850 жылдың 14 тамызында Парламент актісі қабылданды, ол сенімділерге Боу теңіз қақпаларында фунт шлюз салуға рұқсат берді. Баржалардың қарсылығын болдырмау үшін Актіде Боу өзенінің бөлігінде жол ақысын төлеуден босату ресми түрде бекітілді. Алайда шлюз салынғаннан кейін сенімділер оны пайдалану үшін жол ақысын алды. Бұл танымал болмады, бірақ су тасқыны кезінде су тасқыны қақпаларын пайдалану мүмкіндігі әлі де болды, ол жол ақысын қажет етпеді. 1868 жылғы Актіден шлюздер үшін жол ақысын бекіту туралы ереже алынып тасталды, ал 1977 жылы шлюзді пайдалану үшін ақы төленді, бірақ қақпаларды пайдалану үшін емес. 1821 жылы Стратфордқа бірнеше кемежайлар қызмет көрсетті, олардың кейбіреулері Лиада, ал басқалары Чаннелси өзенінде немесе басқа тармақтарда орналасқан. Жалпы тауарларға арналған кемежайлардан басқа, кейбіреулері ағаш, әк, тас, көмір немесе бидаймен айналысты. Бірнеше фабрика мен диірменнің жеке кемежайлары болды. Осы кезде Боу көпірінің оңтүстігінде, Хай-стриттің оңтүстігінде кемежай салынды. Оның ауданы шамамен , және ол өзінің арнасы арқылы өзенмен байланысты болды. Ол бастапқыда Стратфорд док деп аталды, кейін Меггс докқа айналды және оны Миддлсекс және Эссекс автокөлік жолының сенімділігі салған болуы мүмкін. Оның жартысы 1896 жылы, ал қалған бөлігі 1920 жылы толтырылды. 1860 жылдары теміржолдармен бәсекелесуге тырысу нәтижесінде кеме қатынасынан түскен табыс төмендеді, бірақ үнемдеу шаралары қабылданды және күрделі жұмыстар жалғасты. Леа көпіріндегі шлюз алынып тасталды және оның орнына оңтүстікке қарай орналасқан Олд Форд шлюзі орнатылды, ол 1805 жылғы Актіде көрсетілген 40 тонналық баржалардың орнына 100 тонналық баржаларды қабылдауға арналған. Ли өзенінің алғашқы сенімділері, ал 1868 жылдан кейін Ли өзенінің консерваторлары ресми түрде Bow Back өзендері үшін жауапты болғанымен, оларды ұстауға ынталандыру аз болды, өйткені олар ешқандай табыс әкелмеді. Оларды жабуға да болмады, өйткені олар жоғарғы өзеннен артық суды Тамазға жеткізіп, су тасқынына әкеп соқтырмады.
Қайта жаңғыру
Өзендер 1920-жылдарға қарай тартылып, аймақтағы жоғары жұмыссыздық деңгейіне байланысты Вест Хэм корпорациясы мен Ли консервациялық кеңесі ірі жақсартуларды қаржыландыру үшін үкіметтік жұмыссыздықтан көмек көрсету грантына жүгінді. Каналдардағы жұмыстармен қатар, Боу-Тайдал құлыптары екі еселенді, Маршгейт құлыптары шығысқа қарай Сити Милл құлыптары ретінде қайта жаңартылды және Карпентерс-роудта екінші жаңа құлып салынды. City Mill Lock-та қолданылатын дәстүрлі митрлік қақпалардың орнына, винттермен басқарылатын радиалды қақпалар пайдаланылды. Қақпалар төртбұрышты пішіндес болатын және қайықтардың кіруіне немесе шығуына мүмкіндік беру үшін өзеннен жоғары көтерілетін болды. Жұмысты рұқсат ету үшін 1930 жылы «Ли өзені (топан судан қорғау) заңы» деп аталатын Парламент актісі қабылданды және келесі жылы жұмыс басталды. Жоба 1935 жылы аяқталды. Жұмыс басталғанға дейін Су қоймасы өзенінде Үш диірменнің қабырғасы өзенімен қосылатын және үлкен бассейн, Сити Миллз бассейні, Сити Миллз өзені және Сент-Томас сағасымен байланысқан су тасқыны болды. Маршгейт құлыптары Пудинг Милл өзені мен Сент-Томас сағасы арасындағы қиылыстың батысында орналасқан. Ол 1864 жылы Ханттерс-гейтс қақпасына екінші қақпаны қосу арқылы салынды, ал Ханттерс-гейтс қақпасы шамамен 1847 жылы салынған су тасқынынан қорғайтын құрылыс еді. Қайта жаңартылған құлып Сити Милл бассейнінің орнында салынды және оның шығыс жағында су тасқынының жоғары деңгейінен батысқа қарайғы су жолдарының суға батуын болдырмау үшін екі қақпасы болды. 1948 жылғы картада ол Marshgate Lane Lock деп аталды, бірақ жергілікті кеңесшінің атымен Ward Lock деп аталды және қазір City Mills Lock деп танылады. Сент-Томас сағасының бағыты түзетілді және бастапқы Маршгейт құлыптары айналып өтілді. Pudding Mill өзені төменгі бөлігі толтырылғаннан кейін тұйыққа тірелді, сондай-ақ Үш Миллс Бэк өзенінің көп бөлігі және Waterworks өзеніндегі су тасқыны да алынып тасталды. Каналдарды қайта жаңартуға City Mill өзенін 15 метрге дейін кеңейту және Three Mills Wall River және Waterworks River өзендерін екі есе кеңейту кірді. 2005 жылы құлып ішінара қалпына келтірілді, бұл көршілес Bellamy Homes тұрғын үй кешенінің жоспарлау талаптарының бір бөлігі болды. 1930 жылдардағы жақсартуларға Прескотт каналының құрылысы кірді, ол үш диірмендік су тасқыны диірмендерін айналып өтуге арналған. Каналға су деңгейін реттеу үшін шлюздер орнатылды, бірақ диірмендер жұмысын тоқтатқаннан кейін олардың қажеттілігі болмады және соңында тоқтатылды. 1960 жылдарға қарай коммерциялық тасымал үшін тек Сент-Томас сағасы, Сити Миллс өзені және Чаннелси өзені пайдаланылды. Чаннелси өзенінің Стратфорд Хай-стрит пен Летт-роуд арасындағы бөлігі 1957 және 1958 жылдар аралығында құбырға жабылды. Жобаның соңғы құны 23 миллион фунт стерлингті құрады, оған Үш Миллс Уолл өзеніндегі шлюз де кірді. Жұмыс 2007 жылдың наурыз айында басталды және екі жылдан астам уақытқа созылды. Стадион салынып жатқан кезде 1,75 миллион тонна тасымалдауға мүмкіндік береді деген үміт болғанымен, жаңа құлыпты коммерциялық тасымал үшін өте аз пайдаланды. Құрылыстың үстіндегі су деңгейі тұрақты болғандықтан, City Mills Lock-ты жаңартуға 400,000 фунт стерлинг жұмсалды. 2006 жылы жаңа металл қақпаларды орнатуды қоса, кейбір жұмыстар жүргізілді, бірақ ол жұмыс істемеді және шамамен 40 жыл бойы пайдаланылмады. Қалпына келтірудің екінші кезеңі оның жұмысын автоматтандыру үшін жабдықты орнатуды қамтыды. Құлыпты алғаш рет халық пайдалануы 2010 жылдың 31 шілдесінде болды. Британдық су жолдары Карпентерс-роуд құлыптарын көп ұзамай қалпына келтіруді жоспарлаған, бірақ жоба Олимпиада ойындары аяқталғанға дейін кейінге шегерілді, өйткені стадионға жаяу жүргіншілерге жеңілдік беру үшін құлып орнына уақытша «жер көпірлері» орнатылды, олардың кейбіреулері оқиғадан кейін алынып тасталады. Олимпиада ойындарынан кейін су жолдары коммерциялық және демалыс кемелерімен пайдаланылатын болады деп күтілуде.
Қалқалар
Bow Back өзендеріндегі құлыптар бір стандартқа сәйкес салынбаған, олардың өлшемдері әртүрлі. Құлыптың конфигурациясы Ұзындығы Ені Ескертулер Bow Tidal жұп 93.5 фут (28 м) 20 фут (6 м) 1900 және 1931 жылдары салынған Carpenters Road жалғыз 92 фут (28 м) 20 фут (6 м) 1933 жылы салынған, радиалды қақпалары бар, 2017 жылы қайта ашылды City Mills жалғыз 95 фут (29 м) 20 фут (6 м) 1933 жылы салынған, 2010 жылы қайта ашылды Marshgate жалғыз 1864 жылы салынған, 1935 жылы алынып тасталған Old Ford жұп 90 фут (27 м) 18.5 фут (6 м) 1902 және 1935 жылдары салынған Three Mills жалғыз 203 фут (62 м) 26 фут (8 м) 2009 жылы салынған, гидравликалық сектор қақпаларымен жабдықталған.