Кіріспе
Ле Шевалье С. Огюст Дюпен – Эдгар Аллан Поның ойдан шығарған француз қылмысты шешушісі. Дюпен алғаш рет 1841 жылы Поның «Ру Морг көшесіндегі кісі өлтірулер» атты әңгімесінде пайда болды, ол алғашқы детективтік әңгіме деп есептеледі. Ол «Мари Роже құпиясы» (1842) және «Ұрланған хат» (1844) шығармаларында да қайтадан пайда болады. Дюпен кәсіби детектив емес және оның құпияларды шешудегі себептері үш әңгімеде де өзгеріп отырады. По «ой-қиялымен шешім шығару» деп атаған әдісті қолдана отырып, Дюпен өте зор интеллектын шығармашылық қиялымен үйлестіреді, тіпті өзін қылмыскердің орнына қояды. Оның қабілеті соншалық, ол өзінің серігі – үш әңгіменің де аты аталмаған баяндаушысының ойларын оқи алатын секілді. По «Дюпен» кейіпкерін «детектив» деген сөз ойлап табылғанға дейін жасаған. Осы кейіпкер болашақ детективтерге, соның ішінде Шерлок Холмске негіз салды және детективтік жанрдың көптеген негізгі элементтерін қалыптастырды.
Le Chevalier C. Auguste Dupin oɡyst dypɛ̃ is a fictional character created by Edgar Allan Poe. Dupin made his first appearance in Poe's 1841 short story "The Murders in the Rue Morgue", widely considered the first detective fiction story. He reappears in "The Mystery of Marie Rogêt" (1842) and "The Purloined Letter" (1844). Dupin is not a professional detective and his motivations for solving the mysteries change throughout the three stories. Using what Poe termed "ratiocination", Dupin combines his considerable intellect with creative imagination, even putting himself in the mind of the criminal. His talents are strong enough that he appears able to read the mind of his companion, the unnamed narrator of all three stories. Poe created the Dupin character before the word detective had been coined. The character laid the groundwork for fictional detectives to come, including Sherlock Holmes, and established most of the common elements of the detective fiction genre.
Кейіпкердің тарихы мен талғамы
Дюпен бір кезде бай отбасынан шыққан, бірақ "әртүрлі жағымсыз оқиғалар" салдарынан қарапайым жағдайға түсіп, өмірдің қажеттіліктерімен ғана қанағаттанады. Қазір ол Парижде жақын досы, әңгімелерді баяндаушы анониммен бірге тұрады. Екеуі бір кітапханада "бірдей сирек және ерекше томды" іздеп жүргенде кездейсоқ кездеседі. Бұл көрініс, екі кейіпкердің жасырын мәтінді іздеуі, детективтің метафорасы болып табылады. Олар бірден Фобур Сен-Жермендегі ескі үйге көшіп барады. Дюпеннің хоббиі – жұмбақтар, табыстар мен иероглифтерге "құштарлық". Ол Chevalier атағын иеленеді, яғни ол Легион құрметі орденінің рыцары. Дюпен кейінірек пайда болатын әуесқой детективпен кейбір ерекшеліктерін бөліседі, бұл кейіпкер түрі детективтік әдебиеттің алтын ғасырында кең таралған. Ол полиция префекті "G"-мен таныс, ол үш оқиғаның барлығында оның кеңесін іздеп келеді. "Ру Моргтағы кісі өлтірулер" оқиғасында Дюпен Парижде ана мен қыздың өлтірілуін тергейді. Ол "Мари Роже туралы құпия" оқиғасында тағы бір кісі өлтіруді тергейді. Бұл оқиға 1841 жылы Гудзон өзенінде суға батып кеткен Манхэттендегі темекі дүкенінің сатушысы Мэри Роджерстің нақты оқиғасына негізделген. Дюпеннің соңғы пайда болуы "Жоғалған хат" оқиғасында француз патшайымынан ұрланған хатты тергеуді қамтиды. По бұл оқиғаны "мүмкін, менің ой-қиялымды серпілтетін ең жақсы әңгімем" деп атаған. Үш оқиғаның барысында Дюпен үш түрлі ортамен араласады. "Ру Моргтағы кісі өлтірулер" оқиғасында ол қала көшелерінде саяхаттайды; "Мари Роже туралы құпия" оқиғасында ол кең далада; ал "Жоғалған хат" оқиғасында ол жабық жеке кеңістікте болады. Дюпен кәсіби детектив емес, оның мотивациясы әр оқиғада өзгереді. "Ру Моргтағы кісі өлтірулер" оқиғасында ол кісі өлтіруді жеке ойын үшін және әділетсіз айыпталған адамның кінәсіздігін дәлелдеу үшін тергейді. Ол қаржылық сыйлықтан бас тартады. Алайда, "Жоғалған хат" оқиғасында Дюпен мақсатты түрде қаржылық сыйлықты іздейді.
Дюпен әдісі
Чарльз Сандерс Пирстің жақсы болжамдар жасау немесе абдуктивті ойлау логикасы тұрғысынан Дюпен әдісін талқылағанда, Нэнси Харровиц ең алдымен Поның талдау туралы берген анықтамасын келтіреді, содан кейін «По – семиотик, мұнда мүмкіндіктердің барлық спектрін қамтиды – қорытындылар, кері есептеу, көру, сезіну және есту арқылы алынған белгілер, бет-әлпеттерді оқу. Сол кісімен карта ойнау қызықты тәжірибе болған болар еді» дейді. Дюпен әдісінің философиялық мәніне қатысты көптеген пікір таластар бар. Биограф Джозеф Кручқа сәйкес, Дюпен адамдық қасиеттерінен айырылған, таза логикаға ғана қызығушылық танытқан ойлау машинасы ретінде бейнеленген. Алайда, Круч басқа жерде Поны «сылқыма оқуға» тырысқан деп айыпталған. Кручтың пікірінше, Дюпеннің дедуктивті шеберлігі алғаш рет он бес минут ішіндегі баяндаушының ойын рационалды түрде бақылап, оның санасын оқи алатын сияқты көрінеді. Ол бұл әдісті «ұғымдастыру» деп атайды. Дюпеннің әдісі – қылмыскермен теңеліп, оның ой-сезіміне ену. Қылмыскердің білетін барлығын білген соң, ол кез келген қылмысты шеше алады. Оның өмірге деген көзқарасы оны жоғары білімді, қадірлі адам ретінде көрсетеді, сондықтан ол қалыпты адамдық қарым-қатынастар мен байланыстар өзіне лайық емес деп санайды. Осы әдіс арқылы ол ғылыми логикасын көркемдік қиялымен үйлестіреді. Байқаушы ретінде ол әдейілемеген нәрселерге, мысалы, ойшалуға, құлшынуға немесе кездейсоқ немесе жаңсақ сөздерге ерекше назар аударады. Дюпен әдісі сонымен қатар оқу мен жазудың маңыздылығын атап көрсетеді: оның көптеген жайттары газеттерден немесе префекттің жазбаша есептерінен алынған. Бұл тәсіл оқырмандарды да қызықтырады, олар осы жайттарды оқып, оқиғаны жалғастырады.
Шабыт
По "Дюпин" тегін 1828 жылы "Бертонның ерлер журналында" жарияланған "Француз полиция министрі Видоктың өмірінен жарияланбаған үзінділер" атты әңгімелер сериясының кейіпкерінен алған болуы мүмкін. Аты "алдау" немесе "шалақайлық" дегенді білдіреді, бұл "Ұрланған хат" шығармасында Дюпин көрсететін қабілет. Дегенмен, детективтік әдебиетте нақты үлгі болған жоқ және "детектив" деген сөз По Дюпинмен таныстырғанға дейін ойлап табылмайды. Көркем әдебиеттегі ең жақын мысал – Вольтердің "Задиг" (1748) романы, онда басты кейіпкер осыған ұқсас талдаулар жасайды. Ол сол кезде "Оңтүстік әдеби жаршысы" газетінде тілші болып жұмыс істеді. Андре Мари Жан Жак Дюпен оған шабыт берген болуы мүмкін.
Әдебиеттің әсері мен маңызы
К. Огюст Дюпен әдебиеттегі алғашқы детектив ретінде мойындалады. Бұл кейіпкер көптеген кейінгі туындылардың, соның ішінде Артур Конан Дойлдің Шерлок Холмсі мен Агата Кристидің Геркулес Пуароның прототипі болды. Конан Дойл бірде былай деп жазған: «Поның детективтік әңгімелерінің әрқайсысы – бүкіл әдебиеттің тамыры. По оған тыныс бергенге дейін детективтік әңгіме қайда еді?» Кейінірек детективтік әдебиетте жиі кездесетін көптеген троптар алғаш рет Поның әңгімелерінде пайда болды: эксцентрикті, бірақ данышкер детектив, шатақ полиция, жақын досының бірінші тұлға баяндауы. Дюпен детективтің шешімін жариялап, содан кейін осы шешімге қалай келгенін түсіндіретін повестволеу тәсілін де бастады. Шерлок Холмс сияқты, Дюпен де өте зор дедуктивтік қабілеті мен байқағыштығын қылмыстарды шешу үшін пайдаланады. По полицияны детективке қарама-қарсы тұратын, жағымсыз бейнеде бейнелейді. Бұл кейіпкер детективтік әдебиет жанрын қалыптастыруға көмектесті, ол құпия әдебиеттен ерекшеленеді, сынақ пен қатеге емес, талдауға баса назар аударады. Брандер Мэтьюс былай деп жазды: «По түсінгендей, нағыз детективтік әңгіме құпияның өзінде емес, керісінше, талдаушы-бақылаушының адам санасының шегінен шыққан проблеманы шешуге мүмкіндік беретін кезеңдік қадамдарда». Шындығында, Дюпен басты рөлде ойнаған үш әңгімесінде По болашақ әңгімелердің барлығы үшін үлгі болған детективтік әдебиеттің үш түрін жасады: физикалық («Ру Моргтағы кісі өлтірулер»), психологиялық («Мари Роже туралы құпия») және екеуінің теңгерімді үйлесімі («Жоғалған хат»). Федор Достоевский Поны «өте талантты жазушы» деп атады және оның детективтік әңгімелеріне жағымды пікір білдірді. Достоевскийдің «Қылмыс және жаза» романындағы Порфирий Петрович кейіпкері Дюпеннің ықпалында болды.