Кіріспе
Қаржы институттарына өтімділік беру үшін мемлекеттік кепілдік. Мемлекеттік қаржы саласында соңғы кезектегі несие беруші (LOLR) – банкаралық несие нарығында жеткілікті өтімділік ала алмай қалған қаржы институтына өтімділік беруші ретінде әрекет ететін қаржы жүйесіндегі мекеме. Бұл, әдетте, қаржы институттарына өтімділік беру үшін мемлекеттік кепілдік болып табылады. 20-шы ғасырдың басынан бері көптеген орталық банктер соңғы кезектегі несие берушілердің рөлін атқарып келеді, ал олардың функциялары көбінесе жалпы қаржы нарығында өтімділікті қамтамасыз етуді де қамтиды. Мақсаты – өтімділік жетіспеуі салдарынан бір банкіден екіншісіне таралатын қаржылық дағдарыстар мен банкроттықтардың алдын алып, экономикалық дүрбелеңнің туындауына жол бермеу. Соңғы кезектегі несие берушінің әртүрлі анықтамалары бар, бірақ толыққанды анықтамасы – "орталық банк тарапынан қаржы институтына (немесе нарықтың баршасына) қолайсыз жағдайға жауап ретінде, басқа көздерден қанағаттандырылмайтын өтімділікке қалыптан тыс сұраныстың туындауына байланысты дискрециялық түрде өтімділік беру". Бұл тұжырым бұрын қолданылған болғанымен, "соңғы кезектегі несие беруші" термині қазіргі мағынасында алғаш рет 1797 жылы жарық көрген сэр Фрэнсис Бэрингтің "Англия банкін құру туралы байқауларында" қолданылған.
In public finance, a lender of last resort (LOLR) is the institution in a financial system that acts as the provider of liquidity to a financial institution which finds itself unable to obtain sufficient liquidity in the interbank lending market when other facilities or such sources have been exhausted. It is, in effect, a government guarantee to provide liquidity to financial institutions. Since the beginning of the 20th century, most central banks have been providers of lender of last resort facilities, and their functions usually also include ensuring liquidity in the financial market in general. The objective is to prevent economic disruption as a result of financial panics and bank runs spreading from one bank to the others due to a lack of liquidity in the first one. There are varying definitions of a lender of last resort, but a comprehensive one is that it is "the discretionary provision of liquidity to a financial institution (or the market as a whole) by the central bank in reaction to an adverse shock which causes an abnormal increase in demand for liquidity which cannot be met from an alternative source". While the concept itself had been used previously, the term "lender of last resort" was supposedly first used in its current context by Sir Francis Baring, in his Observations on the Establishment of the Bank of England, which was published in 1797.
Классикалық теория
1792 жылы Александр Гамильтон соңғы шара ретінде несие беруші саясатын түсіндіріп, іске қоскан алғашқы саясаткер болғанмен, соңғы шара ретінде несие берушінің классикалық теориясын негізінен 19 ғасырда екі ағылшын ғалымы – Генри Торнтон мен Уолтер Бегехот дамытты. Кейбір егжей-тегжейлері күмәнді болып қала берсе де, олардың жалпы теориясы қазіргі зерттеулерде кеңінен мойындалады және тиімді өлшемшартты ұсынады. Торнтон мен Бегехоттың ең басты назар аударған мәселесі – ақша ұсынымының төмендеуі болды. Олар ақша ұсынымының азаюы дефляцияға алып келіп, экономикалық белсенділіктің төмендеуіне себеп болуі мүмкін деп қорқатын. Егер бағалар жылдам түзтелмесе, бұл жұмыссыздыққа және өндірістің азаюына әкелуі мүмкін еді. Ақша ұсынымын тұрақты деңгейде ұстау арқылы, сатып алу қабілеті күйзеліс кезінде де сақталды. Күйзеліс туғанда екі нәрсе орын алады:
Салымдар жасаушылар өз салымдарын қауіпсіз және жеңіл айналымға түсетін активтерге – 19 ғасырдағы Ұлыбританияда алтынға немесе Англия банкінің банкноттарына (соңғысы – жоғары қуатты ақшаның бір бөлігі) айырбастай алмаста қорқады. Олар қолма-қол ақшаның салымдарға қатысты үлесін арттырады. Ал банктер, өтімсіздікке ұшырамас үшін, резервтерін көбейтеді. Нәтижесінде, ақша көбейтушісі төмендейді, ол негізгі ақша сомасына көбейтілгенде ақша ұсынымын анықтайды. Егер көбейтуші күйзеліс салдарынан төмендесе және негізгі ақша сомасы өзгермесе, ақша ұсынымы азаяды. Сондықтан Торнтон мен Бегехот соңғы шара ретінде несие берушінің ақша базасын арттырып, көбейтушінің төмендеуін өтеуін ұсынды. Бұл ақша ұсынымын тұрақты деңгейде ұстап, экономикалық құлдыраудың алдын алу мақсатында жасалды.
Торнтонның негіздері
Торнтон алғаш рет 1802 жылы Ұлыбританияның қағаз ақша айналысының сипаты мен салдарына қатысты зерттеу жариялады. Оның негізгі ойы – соңғы шара ретінде несие беруші рөлін тек орталық банк ғана атқара алады, себебі банкноттарды шығару құқығында оған монополия берілген. Басқа ешбір банк сияқты емес, орталық банк ақша ұсынымын тұрақты ұстауға қатысты халық алдында жауапкершілікке ие, осы арқылы жұмыссыздық, бағаның тұрақсыздығы, банкроттықтар мен қаржылық паника сияқты ақша-кредиттік тұрақсыздықтың теріс сыртқы әсерлерін алдын алады.
such as unemployment, price instability, bank runs, and financial panic.
Bagehot-тың үлесі
Багеот классикалық теорияға екінші маңызды үлес қосушы болды. Ол өзінің "Ломбард көшесі" (1873) кітабында Торнтонмен көп жағдайда келісіп, оны тікелей атамағанмен, жаңа ойлар мен баса назар аударады. Багеот былай деді: "Шеттен ақша шығыны ішкі ақша тапшылығымен қосылғанда, ақша нарығының ең жаман дерттеріне ең жақсы ем – өте жоғары пайызбен берілген өте ірі қарыздар". Оның негізгі ойларын оның танымал қағидасымен жинақтауға болады: "кепілдік жақсы болғанда, саудагерлерге, шағын банкирлерге, "мынау да, мынау да" деуге болатын адамдарға мүмкіндігінше еркін қарыз беріңіз".
Макро және микро жауапкершілік
Соңғы кезектегі несие берушінің жеке банктерді құтқаруға жауапты болуы мәселесі қатты дау-дамай тудырды. Соңғы кезектегі несие беруші нарыққа жалпы өтімділік (ашық нарық операциялары арқылы) ұсынуы керек пе, әлде жеке банктерге де (жеңілдетілген несие беру арқылы) несие беруі керек пе? Бұл сұраққа қатысты екі басты көзқарас бар: ақша және банк көзқарасы. Мысалы, Goodfriend және King пікір білдіргендей, ақша көзқарасы бойынша, егер банктер басқа банктерге несие берумен байланысты тәуекелге толы жағдайға тап болса, банкаралық несие нарығы құлауы мүмкін. Алайда, дағдарыс кезінде, белгісіздік сейілгенде, жеңілдетілген несие беру – бұл мәселені шешудің ең тиімді жолы. Rochet және Vives дәстүрлі банк көзқарасын кеңейте отырып, Goodfriend және King айтқандай, банкаралық нарықтардың тиісті жұмыс істемейтініне қосымша дәлелдер келтіреді. "Біздің мақаламыздың басты жетістігі – банкаралық нарықтағы координацияның жоқтығынан туындаған, төлем қабілетті банктердің өтімсіздікке ұшырауының теориялық мүмкіндігін көрсету болды". Goodhart төлемсіздікті белгілі бір деңгейде туындайтын мүмкіндік деп қарастырады, ол сөзсіз бола бермейді.
Айыппұл мөлшерлемесі мен кепілдік талаптары
Багехоттың айыппұл мөлшерлемелерін (яғни нарықтағыдан жоғары мөлшерлемелерді) қолдану себебі мынадай болды: 1) бұл шын мәнінде соңғы несие берушіні соңғы шара ретінде пайдалануға мүмкіндік береді және 2) қарызды жылдам өтеуге ынталандырады. Бостонның Саффолк банкі дағдарыс кезінде мүше банктерге ликвидтілікпен қамтамасыз еткен. Мемлекеттік шешім болмағандықтан, жеке балама пайда болды. Ерікді банк жүйесін жақтаушылар мұндай мысалдар мемлекеттік араласудың қажеттілігін жоққа шығарады деп санайды. Саффолк банкі 1837-1839 жылдардағы үрей кезінде соңғы несие беруші рөлін атқарды. Ролник, Смит және Вебер «Суффолк банкінің банкноттарды клирингтеу және соңғы несие беру қызметтерін (Суффолк банк жүйесі арқылы) ұсынуы 1837 жылғы үрейдің әсерін басқа аймақтарға қарағанда Жаңа Англияда азайтып, мұндай қызметтерді ешбір банк ұсынбады» деседі. 1857 жылғы үрей кезінде Нью-Йорк клирингтік үйінің қауымдастығы (NYCHA) саясат комитеті клирингтік үй несие сертификаттарын шығаруға рұқсат берді. Олардың заңдылығы сол кезде күмәнді болғанымен, қосымша ликвидтілік ұсыну идеясы 1913 жылы құрылған орталық банк жүзеге асыратын мемлекеттік қызметке әкелді. Кейбір авторлар клирингтік үйлердің құрылуын соңғы несие берушінің міндетті түрде орталық банкпен қамтамасыз етілмеуін дәлелдейтін фактор ретінде қарастырады.
Тарихи тәжірибе
Мирон мен Гудхарт орталық банктердің болуы банкке шабуылдардың жиілігін азайтатынын көрсетеді. Вуд Англия, Франция және Италиядағы түрлі дағдарыстарға орталық банктердің қалай ден қойғанын салыстырады. Соңғы нүктеде несие бергенде, үрейлер дағдарысқа айналған жоқ. Бірақ орталық банк әрекет етпеген жағдайларда, мысалы, 1848 жылғы Франциядағыдай дағдарыстар болды. Ол: "LOLR-дың (соңғы құрал) әрекеті дағдарысты шектеуге мүмкіндік береді, ал мұндай әрекет болмаған жағдайда, жергілікті үрей кең ауқымды банк дағдарысына ұласуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Жақындағы мысалдар – Аргентина, Мексика және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстар. Онда орталық банктер банктер шетел валютасында қарыз алғандықтан, оларды қамтамасыз ете алмады, сол себепті өтімділік ұсына алмады.
Федералды резервтік жүйе
АҚШ-тағы Федералдық резерв жүйесі өте ерекше әрекет етеді және кем дегенде кейбір жағынан Багехоттың кеңесіне сәйкес келмейді. Бұл пікірді Милтон Фридман да бөліседі. Мишель сияқты сыншылар, ФРС-тің 1987 жылғы дағдарыста және 9/11-ден кейін соңғы құтқарушы (LLR) рөлін жоғары бағалайды (бірақ сол кезде моральдық тәуекел туралы алаңдаушылықтар білдірілгені мәлім). Дегенмен, ФРС-тің 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы кезіндегі рөлі әлі де пікірлерді бөліп тұр. Классикалық экономист Томас М. Хамфри қазіргі ФРС-тің дәстүрлі қағидалардан қабысуының бірнеше жолын анықтады: (1) «Ақшаға қарағанда несиеге (қарызға) басымдық беру», (2) «Сарқырама кепілдіктерді қабылдау», (3) «Субсидиялық ставкаларды қолдану», (4) «Күшті және өзара байланысты тым үлкен банкрот компанияларды құтқару», (5) «Қарызды өтеу мерзімін ұзарту», (6) «Алдын ала жарияланған міндеттемелердің болмауы». Шындығында, кейбіреулер оның соңғы құтқарушы саясаты операциялық тәуелсіздігіне нұқсан келтірді және салық төлеушілерді тәуекелге ұшыратты деп санайды. Мервин Кинг, алайда, 21-ғасырдың банк жүйесі (сонымен қатар ФРС) Багехоттың заманынан өте өзгеше әлемде жұмыс істейтінін атап өтті, бұл Багехоттың LLR рөлі үшін жаңа мәселелер тудырады, әсіресе кепілдіктерді кесу, жазалайтын ставкалар және салымдар терезесінің беделі банкке шабуылға немесе несие тапшылығын ушықтыруы мүмкін екенін ерекше атап өтті: «Ең нашар жағдайларда, соңғы құтқарушы – орталық банкке көмек сұрауға мәжбүр болған банктер үшін Яһуданың сүйігі». Осының салдарынан басқа стратегиялар қажет болды және ФРС оларды іске қосты. Тарихшы Адам Туз ФРС-тің жаңа өтімділік құралдарының бұрынғы көлеңкелік банк жүйесінің құлаған элементтерімен қалай сәйкес келетінін көрсетті, соның арқасында несие жетіспеушілігінің жүйелік мәселесін LLR ретінде алмастырды (бұл рөл, мүмкін, соңғы құтқарушы рөліне айналды). Туз «Өзінің мағынасында, капиталистік тұрақтандыру күш-жігері ретінде ФРС өте табысты болды» деген қорытындыға келді.
ЕЦБ
Еуропалық Орталық Банк 2012 жылғы Тікелей Монетарлық Операциялар саясаты арқылы өзін даулы түрде шартты LOLR ретінде бекітті.
Пруссия / Императорлық Германия
1763 жылы король Пруссиядағы соңғы құтқарушы банк болды; ал 19 ғасырда Пруссия лотереясынан бастап Гамбург қалалық үкіметі сияқты әртүрлі ресми органдар LOLR рөлін орындау үшін консорциумдарда жұмыс істеді. Бірлескеннен кейін 1873 жылғы қаржы дағдарысы осы қызметті атқару үшін неміс рейхсбанкін (1876) құруға себеп болды.
Теория
Халықаралық соңғы кезектегі несие берушіге қажеттілік мәселесі, ішкі соңғы кезектегі несие берушіге қарағанда күмәндірек. Көптеген авторлар ұлттық соңғы кезектегі несие берушінің қажеттігіне келіседі және тек оның нақты құрылымы туралы пікірталас жүргізеді. Алайда, халықаралық деңгейде келісім жоқ. Бастысы екі қарама-қарсы топ бар: бірі (Capie және Schwartz) халықаралық соңғы кезектегі несие берушінің (ILOLR) техникалық тұрғыдан мүмкін емес екенін айтады, ал екіншісі (Fischer, Obstfeld) қарсы тұрады. Фишердің негізгі аргументі – ақша жасау қабілеті соңғы кезектегі несие берушінің міндетті атрибуты емес, бұл өте даулы мәселе, ал Capie және Schwartz оған қарсы пікір білдіреді. «Соңғы кезектегі несие беруші – ол төлемнің соңғы құралын қамтамасыз ететін жалғыз институт болғандықтан соңғы кезектегі несие беруші болып табылады. Халықаралық ақша жоқ, демек, халықаралық соңғы кезектегі несие беруші де болмайды». Бұл – халықаралық соңғы кезектегі несие берушіге қарсы қойылған ең маңызды аргумент. Осы мәселеден басқа (қарсы авторлар «семантикалық» деп санайды), Capie және Schwartz ХВҚ-ның халықаралық соңғы кезектегі несие беруші рөліне лайық еместігін дәлелдейді. Schwartz соңғы кезектегі несие берушінің бүгінгі дағдарыстарды шешудің оңтайлы жолы емес екенін түсіндіреді, ал ХВҚ қажетті мемлекеттік органдарды алмастыра алмайды. Schwartz халықаралық қаржы жүйесін тұрақтандыру үшін ішкі соңғы кезектегі несие берушінің қолайлы екенін санайды, бірақ ХВҚ-да халықаралық соңғы кезектегі несие беруші рөліне қажетті қасиеттер жетіспейді. Одан әрі, дағдарыстың шыңында, орталық банк өтімділігін алмастыру арқылы, ФРС «жаһандық жүйедегі негізгі ойыншыларға жүйедегі шекті тепе-теңсіздіктерді шексіз доллар өтімділігімен жабатын бір ойыншы бар екенін кепілдік берді. Бұл – жаһандық соңғы кезектегі несие берушінің рөлі еді». ФРС-тің жаһандық LOLR рөлін қайталай алатынына қатысты алаңдаушылық – ресми жаһандық валюта құруға ұмтылудың бір себебі.
Мемлекеттік облигациялар нарығында
2008 жылы Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ) ашық нарық операциялары және жеке банктерге несие беру арқылы үлкен көлемде өтімділік ұсынғанмен, 2010 жылғы мемлекеттік қарыз дағдарысы кезінде өтімділік беруге тартынды. Пауль Де Грауэге сәйкес, мемлекеттік облигациялар нарығындағы соңғы демеушіге қарсы айтылған аргументтер: 1) ақша массасының өсуінен туындайтын инфляция тәуекелі; 2) салық төлеушілерге түсетін шығындар, себебі олар ЕОБ-ның залаптарын көтереді; 3) моральдық тәуекел: үкіметтердің көбірек тәуекелге баруға бейімделуі; 4) Багехот ережесі – төлем қабілетсіз мекемелерге несие бермеу; 5) ЕОБ-ның жарғысын бұзу, ол ЕОБ-ға мемлекеттік облигацияларды тікелей сатып алуға рұқсат бермейді. Де Грауэ пікірінше, ешбір аргумент негізсіз емес: 1) Ақша базасы ұлғайғанда ақша массасы міндетті түрде арта бермейді. 2) Барлық ашық нарық операциялары салық төлеушілерге тәуекел туғызады, ал соңғы демеуші елдерді жаман тепе-теңдікке түсірмейтін болса, залал көре алмайды. 3) Моральдық тәуекел қаржы нарығындағы моральдық тәуекелмен бірдей және оны тәуекелді шектеу реттеуімен жеңу керек. 4) Егер өтімділіксіз және төлем қабілетсіз арасындағы айырманы анықтау мүмкін болса, нарыққа соңғы демеушінің қолдауы қажет болмас еді, бірақ іс жүзінде мұндай айырманы жасау қиын. 5) Шарттың 21-бабы ұлттық үкіметтерден тікелей қарыз алуға тыйым салады, себебі бұл «мемлекеттік бюджеттің тапшылығын ақшалай қаржыландыруды білдіреді», ал 18-бабы ЕОБ-ға «сатуға болатын құралдарды» сатып алуға және сатуға рұқсат береді, ал мемлекеттік облигациялар сатуға болатын құралдар болып табылады. Соңында, Де Грауэ орталық банк қана соңғы демеуші ретінде әрекет етуге қажетті сенімділікке ие және сондықтан ол Еуропалық қаржылық тұрақтылық механизмін (және оның ізбасары, Еуропалық тұрақтылық механизмін) алмастыруы керек деп мәлімдейді. Екі институт та мемлекеттік облигация иелерінен қарыз алу үшін олардың әрқашан жеткілікті өтімділікке немесе «қуатты күшке» ие болатынына кепілдік бере алмайды.
Arguments put forth against a lender of last resort in the government bond market are the following: (1) inflation risk from an increase in the money supply; (2) losses to taxpayers because in the end they bear the losses of the ECB; (3) moral hazard: governments have an incentive to take more risk; (4) Bagehot's rule of not lending to insolvent institutions; and (5) violation of the statutes of the ECB, which do not allow the ECB to buy government bonds directly. According to De Grauwe, none of the arguments is valid for the following reason: (1) The money supply does not necessarily increase if the money base is increased. (2) All open market operations generate taxpayer risk, and if the lender of last resort is successful in preventing countries from moving into the bad equilibrium, it will not suffer any losses. (3) The risk of moral hazard is identical to the moral hazard in the financial market and should be overcome by risk limiting regulation. (4) If the distinction between illiquid and insolvent were possible, the market would not need the support of the lender of last resort, but in practice, the distinction cannot be made. (5) While Article 21 of the treaty prohibits buying debt from national governments directly because it "implies a monetary financing of the government budget deficit", Article 18 allows the ECB to buy and sell "marketable instruments", and government bonds are marketable instruments. Finally, De Grauwe asserts that only the central bank itself has the necessary credibility to act as a lender of last resort and so it should replace the European Financial Stability Facility (and its successor, the European Stability Mechanism). The two institutions cannot guarantee that they will always possess enough liquidity or "fire power" to buy debt from sovereign bond holders.