Кіріспе

ТКС ғарыш кемесі (Транспортный корабль снабжения, Transportnyi Korabl’ Snabzheniia, Transport Supply Spacecraft, GRAU index 11F72) – 1960 жылдардың соңында әскери «Алмаз» ғарыш станциясына жабдықтау рейстері үшін жобаланған советтік ғарыш кемесі. Ғарыш кемесі экипажбен және автономды, экипажсыз жүкпен жабдықтау үшін жасалған, бірақ мақсатына сәйкес пайдаланылмаған. Бағдарлама аясында тек төрт сынақ миссиясы (соның ішінде «Салют» ғарыш станцияларына докталған үш миссия) орындалды. ТКС ғарыш кемесінің функционалдық жүк блогы (ФЖБ) кейіннен бірнеше ғарыш станциясы модульдерінің негізін құрады, оның ішінде Халықаралық ғарыш станциясындағы Zarya FЖБ модулі. ТКС ғарыш кемесі екі ғарыш кемесінен тұрды, олардың екеуі де дербес жұмыс істей алатын: VA ғарыш кемесі (Батыста қателікпен «Merkur» ғарыш кемесі деп аталды), ол космонавттарды ТКС ғарыш кемесінің ұшырылуы және қайта кіруі кезінде, «Алмаз» ғарыш станциясына бара жатқанда және қайтып келгенде орналастыруға арналған. Ал функционалдық жүк блогы (ФЖБ) «Алмаз» ғарыш станциясын жабдықтау үшін доктандыру құралдарын, жанармай бактерілерін және үлкен қысымды жүк бөлімін тасымалдады. Сонымен қатар, ФЖБ ТКС үшін орбиталық маневрлік қозғалтқыштарды алып жүрді. VA қайта кіру құралдарын, ал минималды өмірді сақтау және маневрлеу жүйелерін ғана алып жүрсе, ФЖБ ТКС ғарыш кемесі үшін негізгі орбиталық маневрлеу жүйесі және жүк сақтау орны ретінде пайдаланылатын. ФЖБ VA ғарыш кемесіз жеке жүк модулі ретінде де пайдаланылуы мүмкін болды, бұл ФЖБ дизайнын кейіннен ғарыш станциясы модульдері ретінде қайта қолдануға мүмкіндік берді. Ал VA ғарыш кемесі, өз кезегінде, ФЖБ орнына негізгі орбиталық маневрлеу жүйесі ретінде «Алмаз» OPS ғарыш станциясының негізгі бөлігімен біріктіріліп, «Almaz APOS» ретінде ұшырылуы жоспарланған. 2010 жылдары Excalibur Almaz компаниясы ескі VA капсулаларын төмен құнмен жүк қайтаруға пайдалануды жоспарлады. Алайда, компания көп бөлігін сатып, қалған жабдығы білім беру көрмесіне айналатынын хабарлады.

Дизайн

ТКС ғарыш кемесі Владимир Челомей (ВА капсуласы) және В. Н. Бугайский (ФГБ блогы) тарапынан жобаланды. Ол "Алмаз" ғарыш станцияларымен пайдалану үшін "Протон" зымыратымен ұшырылатын, "Союз" ғарыш кемесіне баламалы экипажды ғарыш кемесі ретінде әзірленді. Даму 1965 жылы басталды; бірақ алғашқы ТКС ғарыш кемесі 1977 жылы ұшқан кезде "Алмаз" бағдарламасы тоқтатылған болатын. VA ғарыш кемесі ("Vozvrashaemiy Apparat") конструкцияны сынау үшін әрбір ұшырылымда екі аппараттан тұратын төрт сынақ миссиясы, сондай-ақ бір "толық" сынақ миссиясы және үш жабдықтау миссиясы бойынша жеке ұшырылды. Жоба "Модульный" ("Модульді") деп аталатын ғарыш станциясымен ТКС жобалық шешімдері негізінде одан әрі дамыды, ол "Салют-7", "Мир" және ХҒС ғарыш станцияларымен байланысу үшін қайта жаңартылды. Бұл даму FGB, яғни Функционалдық жүк блогы деп белгіленді. ТКС ғарыш кемесі 11F74 "Vozvraschaemyi Apparat" (немесе көбінесе VA деп аталатын қайтару көлігі) және оған қосылған 11F77 "Transportniy Korabl Snabzheniya" (Функционалдық/жүк блогы модулі немесе ФГБ) құрамынан тұрды.

TKS VA

TKS VA ғарыш кемесі өте ықшам және тиімді ғарыш кемесі болды. Әдетте ол 2 орбита ішінде атмосфераға қайта кіретін, бірақ 31 сағатқа дейін автономды түрде ұша алатын. Басымды экипажты қайта кіргізетін капсула өз қоршаған ортаны басқару жүйесімен жабдықталған, сондай-ақ реакциялық басқару жүйесі, орбитадан түсіру тежегіш қозғалтқышы, парашют жүйесі және жұмсақ қону қозғалтқыштарымен жабдықталған. Көптеген ұшу сынақтарынан өткенімен, ол ешқашан экипажбен ұшқан емес. VA дизайны 1960 жылдары Хелломейдің LK 1 экипажды ай айналасында ұшуға арналған жоспарланған капсуласынан туындаған. Бұл сонымен қатар Хелломейдің LK 700 Айға қондырушы экипаж капсуласының негізі болды. VA капсуласы сыртқы түрі жағынан Аполлон капсуласына ұқсас болды, бірақ НАСА-ның ұқсас үлгісінен 30% кішірек болды.

TKS FGB

ФГБ ВА ғарыш кемесінен қысқа туннель арқылы енгізілді. Артқы бөлігінде пилоттық станция басқару құралдарымен және Almaz ғарыш станциясымен қолмен байланысуға арналған терезелермен жабдықталған. Док порты да осы жерде орналасқан. Қызметтік TKS ғарыш кемелері KSI пленкалық контейнерлерін Almaz станциясына жеткізуге тиіс еді. Олар пленкалық контейнер шлюзіне жүктеу үшін док портының маңында сақталар еді.

Егжей-тегжейлер

+ Техникалық сипаттамалары Экипаж мөлшері: 3 Жобалық қызмет мерзімі: 7 күн Орбиталық резерв: 200 күн Типтік орбита: 223 км × 266 км, 52° еңіспен Ұзындығы: 13.2 м (43.31 фут) Ең үлкен диаметрі: 4.15 м (13.61 фут) Қанат ені: 17.00 м (55.00 фут) Қоныстандыру көлемі: 45.00 м3 Массасы: 17,510 кг (38,600 фунт) Жүк көлемі: 12,600 кг (27,700 фунт) Басты қозғалтқыштың итермелеу күші: 7,840 кН (1,763 фунт-күш) Басты қозғалтқыштың жанармайы: N2O4/UDMH, 3,822 кг (8,426 фунт) Басты қозғалтқыштың Isp: 291 с Ғарыш кемесінің Δv: 700 м/с (2,290 фут/с) Электр жүйесі: Күн панельдері (17 м қанат ені, 40 м2) Электр жүйесінің қуаты: 2.40 кВт (орташа) Қатысатын ұшыру құралы: Протон 8K82K

VA ғарыш кемелерінің сынақ ұшулары

ТКС ғарыш кемесін дамытуды жеделдету мақсатында FGB модулісіз сегіз VA ғарыш кемесімен төрт ұшу жүргізілді: VA капсуласы 1977 жылғы 16 тамызда Жерге қайтып келді. Ғарыш кемесінің қалған бөлігі – FGB – 1978 жылғы 2 ақпанда орбитадан түсірілді.

TKS-2 (Kosmos 1267)

1981 жылғы 25 сәуірде TKS 2, ғарыш станциясымен тұңғыш рет тұрақтанған FGB ретінде Kosmos 1267 деп ұшырылды. TKS 4 1985 жылғы 27 қыркүйекте Kosmos 1686 ретінде ұшырылды. VA ғарыш кемесінен қондыру жүйелері, ЭКС, орындықтар және экипаж басқарулары алынып тасталды, олардың орнына басқа пайдалы жүк орнатылды: жоғары ажыратымды фотоаппарат, инфрақызыл телескоп және Озон спектрометрі. TKS сәтті түрде "Салют-7" станциясына қосылды. Сол айда "әскери" ұзақ мерзімді экипаж "Салют-7" EO 4, яғни Виктор Савиних, Александр Волков және командир Владимир Васютин, TKS 4 эксперименттерін жүргізу үшін "Салют-7" бортында жұмыс істеді. Командир Васютин станцияға келгеннен кейін көп ұзамай ауырып қалды. Бастапқыда "Салют-7" бортында алты ай болу жоспарланған, бірақ Васютиннің ауруы экипажды 1985 жылғы 21 қарашада Жерге шұғыл түрде оралуға мәжбүр етті, бұл оларға TKS эксперименттерін аяқтауға мүмкіндік бермеді. 1986 жылғы мамыр айында "Союз Т-15" экипажы кейбір эксперименттерді аяқтау және жаңа "Мир" ғарыш станциясына жабдықтар жеткізу үшін "Салют-7" станциясына қайта оралды. Сол миссиядан кейін "Салют-7" жоғары орбитаға көшірілді, басқа "ТКС" экипажын күтіп тұрды, тіпті "Буран" шаттлын пайдалану арқылы қайту жоспарлары да болды. Алайда, мұндай ұшулар 1991 жылғы 7 ақпанда "Салют-7" және Kosmos 1686 орбитадан шығып, Аргентина үстінде бірге жанып кеткенге дейін іске аспады.

Галерея

TKS негізіндегі және одан тараған ғарыш кемелері мен модульдері.