Кіріспе
Қолжазбаларды жазып немесе көшіріп алған адам. Жазушы – кәсіби көшіруші, әсіресе автоматты баспа өнертабысынан бұрын қолжазбалардың көшірмелерін жасаған адам. Жазушылардың жұмысына қолжазбалар мен басқа да мәтіндерді көшіру, сондай-ақ хатшылық және әкімшілік міндеттер кіреді, мысалы, диктантты қабылдау, патшалардың, ақсүйектердің, храмдардың және қалалардың істерін, сот мәселелерін және тарихи жазбаларды сақтау. Жазушы мамандығы алғаш рет Месопотамияда пайда болды. Жазушылар ежелгі және ортағасырлық мәдениеттерге, соның ішінде Мысырға, Қытайға, Үндістанға, Парсыға, Рим империясына және ортағасырлық Еуропаға зор үлес қосты. Яһудилік, буддизм және ислам діндерінде маңызды жазушылық дәстүрлер бар. Бұл мәдениеттерде жазушылар заң кодекстерін, діни мәтіндерді, көркем және ғибратты әдебиеттерді сақтауда маңызды рөл атқарды. Кейбір мәдениеттерде жазушы мен каллиграфтың әлеуметтік функциялары үйлеседі, бірақ жазушылықта мәтіннің дәлдігіне басымдық беріледі, ал каллиграфия жазудың эстетикалық ерекшеліктерін мазмұнынан бөлек көрнекті етуге бағытталған. Бұрын кең таралған жазушылар баспа машинасының пайда болуымен маңыздылығын жоғалтты. Заңдық құжаттарды көшіру және жазу үшін, көбінесе, жазушының беделі төмен кәсібі маңызды болып қала берді. Сауаттылық деңгейі төмен қоғамдарда көшедегі хат жазушылар (және оқырмандар) әлі де жазушы қызметін ұсынады.
A scribe is a person who serves as a professional copyist, especially one who made copies of manuscripts before the invention of automatic printing. The work of scribes can involve copying manuscripts and other texts as well as secretarial and administrative duties such as the taking of dictation and keeping of business, judicial, and historical records for kings, nobles, temples, and cities. The profession of scribe first appears in Mesopotamia. Scribes contributed in fundamental ways to ancient and medieval cultures, including Egypt, China, India, Persia, the Roman Empire, and medieval Europe. Judaism, Buddhism, and Islam have important scribal traditions. Scribes have been essential in these cultures for the preservation of legal codes, religious texts, and artistic and didactic literature. In some cultures, social functions of the scribe and of the calligrapher overlap, but the emphasis in scribal writing is on exactitude, whereas calligraphy aims to express the aesthetic qualities of writing apart from its content. Scribes, previously so widespread across cultures, lost most of their prominence and status with the advent of the printing press. The generally less prestigous profession of scrivener continued to be important for copying and writing out legal documents and the like. In societies with low literacy rates, street corner letter writers (and readers) may still be found providing scribe service.
Месопотамия
Шумерлер ең алғашқы жазу жүйелерінің бірін, жазба әдебиеттің алғашқы үлгілерін және осы іс-әрекеттерді дамыту үшін кең ауқымды хатшылар кәсібін құрды. Таяу Шығыс хатшыларының еңбектері негізінен қыш тақтайшалар мен тастан жасалған ескерткіштерде кездеседі, бірақ кейінірек олар папирус, пергамент және жазу тақтайшаларын қолдана бастады. Хатшылардың білімі жоғары мәдениетті қала тұрғындарына тиесілі болды, және оған қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі еді. Саяхаттайтын хатшылар әдеби мәдениетті таратуда маңызды рөл атқарды. Б.з.д. орта және III мыңжылдықтың соңында шумер әдебиеті дау-дебаттар түрінде кеңінен таралды, мысалы, құс пен балық арасындағы пікірсайыс; жаз бен қыс арасындағы пікірсайыс, онда қыс жеңіске жетеді; сондай-ақ, мал мен астық, ағаш пен қамыс, күміс пен мыс, соқа мен тырма, диірмен тасы мен гуль-гуль тасы туралы пікірсайыстар болды. Сумер әдебиетінің белгілі барлық еңбектері жас хатшылардың мамандықтарына оқып үйренуінің нәтижесінде сақталған. Олардың жазуларына әдеби шығармалардан басқа сөздіктер, буын тізімдері, грамматикалық формалар және жеке есімдердің тізімі де кіреді. Хатшылар мектептеріндегі оқу бағдарламасын қалпына келтіруге болады, онда олар тізімдерді, буын тізімдерін және метрологияны, заңдық шарттарды жазу ережелерін және мақал-мәтелдерді оқып үйренген. Содан кейін олар мақтау өлеңдеріне, ал соңында әдебиеттің күрделі туындыларын көшіруге көшкен. Кейбір ғалымдар шәкірт хатшылар әдеби шығармаларды оқып, диктант жазған деп санайды, ал басқалары олар шебердің үлгілерінен көшіргенін айтады. Диктант жазу, көшіру және есте сақтау арқылы қайта жазудың үйлесімі де ұсынылған.
Ежелгі Мысыр
Ежелгі Египеттегі ең маңызды мамандықтардың бірі – жазу өнерінде білім алған адам болды (иероглифтер, иератикалық жазу және б.з.д. бірінші мыңжылдықтың екінші жартысында пайда болған демотикалық жазу, ол көбінесе тақырыпша жазу және сауда үшін қолданылды) және арифметика. Жазушылардың ұлдары сол жазушылар дәстүрінде тәрбиеленіп, мектепке жіберіліп, мемлекеттік қызметке келген соң әкелерінің лауазымдарын мұрагерлік етті. Ежелгі Египет туралы біздің білуіміздің көп бөлігі осы жазушылар мен шенеуніктердің еңбегіне байланысты. Бірақ олардың Египеттің зор кітапханаларында оқу мүмкіндігі болғандықтан, оларға жазба көшіруден гөрі ауқымдырақ жұмыстар тапсырылды. Олардың қадағалауымен монументалды ғимараттар салынды, әкімшілік және экономикалық қызметтер олармен тіркелді, ал Египеттің қара халықтары мен шетелдерден келген оқиғалар жазушылардың оларды жазу арқасында бізге жетті. Ежелгі египеттіктер жазуды ойлап тапқан құдай деп Тот есептелді. Ол құдайлардың жазушысы, ғылыми және моральдық заңдарды білетін тұлға.
Қытай
Қытайда жазудың ең ерте белгілі мысалдары – Шан әулетінің соңғы кезеңінде қола ыдыстар мен оракул сүйектеріне жасалған жазулар. Ең көнесі б.з.д. 1600 жылға дейін сақталып қалған. Олар бастапқыда болжау мақсатымен қолданылған, әрі әріптер жылуға ұшырағанда пайда болатын жарықтарды түсіндіру үшін тасбақа қабықтарына ойылып жазылған. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырда жазушылар бамбук пен ағаш тілімдерін пайдаланып кітаптар жазған. Әр тілімде бір ғана баған жазу болып, кітаптар жұқа жіп, жібек немесе былғарымен байланыстырылған. Қытай қағазды алғаш рет ойлап тапқан ел ретінде танымал, бұл өнертабыс 105 жылы император евнухы Цай Лунға жатқызылады. Қағаздың пайда болуы кейіннен ағашқа қалыптау басып шығарудың дамуына мүмкіндік берді, онда әріптерді көшіру үшін қағаз сиямен жабылған тақташаға тигізілген. Осы өнертабысқа қарамастан, каллиграфия бағалы дағды болып қала берді, себебі «кітаптың мазмұнын сіңірудің ең жақсы жолы – оны қолмен көшіру» деген сенім болған. Батыстағыдай, діни мәтіндер, әсіресе буддалық мәтіндер монастырьларда көшіріліп, «қудалау кезінде» жасырылған. Шындығында, 868 жылы жазылған Алмаз сутрасының ең ерте белгілі басылған данасы Дуньхуан деп аталатын қоршалған үңгірде басқа қолжазбалармен бірге табылған. Кәсіби жазушылар үш жылдық оқудан өткеннен кейін ғана тәлімгерлікке қабылданған. «Жазушы» атағы әкеден балаға мұра болып кешкен. Олар мансабының басында жергілікті және аймақтық үкіметтермен жұмыс істеп, ресми дәреже алмайтын. Жас жазушы мемлекеттік басқару немесе құқық саласында мамандану үшін жазу дағдыларын жетілдіруі керек болған. Археологиялық дәлелдер жазушылардың қабірлеріне олардың кәсібін көрсететін, мысалы, қаламдар, «әкімшілік, құқықтық, болжау, математика және медициналық мәтіндер» сияқты белгілермен бірге жерленгенін көрсетеді, осылайша олар өз кәсібінің жеке бейнесін көрсетеді.
Оңтүстік Азия
Буддистік Трипитака бірінші ғасырдың басында пайда болды. Буддалық мәтіндер Азияда бағалы және қасиетті саналды және түрлі тілдерде жазылды. Буддалық көшірушілер: "Оларды көшіру арқылы жазушы өзін кемелдікке жақындастыра алады және оған сауап жинайды" деп сенді. Біраз уақыттан кейін индуистік мәтіндер жазылды, алайда ең қасиеттілері, әсіресе Ведалар, көп уақыт өткен соң ғана жазылып, дін қызметкерлері – брахмандар оларды жаттап алған. Үнді тілдерінің әр түрлі жазу жүйелерінде жазу, Еуропа сияқты, жеке көркемдік форма ретінде қарастырылмаған, бірақ Шығыс Азияның каллиграфия дәстүрлерінен өзгеше болған.
Rather later, Hindu texts were written, although the most sacred, especially the Vedas, were not written down until much later, and were learnt by heart by the priestly Brahmins. Writing in the several scripts of Indic languages was generally not regarded as a distinct artistic form, in a situation similar to Europe, but different from East Asian traditions of calligraphy.
Жапония
5-ші ғасырға қарай Жапонияда жапон тілінде сөйлеуге арналған қытай жазуы қолданыла бастады. Жапон тілінің жазу жүйесі оны білдіруге арналмағандықтан, сауаттылықты игеру ұзақ процеске айналды. Жеке жазу үшін 8-шы ғасырда фонетикалық сөз тізбегі (кана) жасалды, ол ресми жазбаларда қолданылатын идеографиялық жүйе – канджимен бірге қолданылды. Жеке және қоғамдық сфералардың гендерлік сипаты кананың әйелдік, ал канджидің еркектік ретінде сипатталуына әкелді, бірақ сарай әйелдері білімді және канджиді білетін, ал ерлер де канада жазды, ал әдеби шығармалар екеуінде де жарық көрді. Ең ертедегі жазбалар моккан түрінде сақталған, олар ресми жазбалар мен қысқа хабарлар үшін, сондай-ақ кеме таңбалары сияқты практикалық мақсаттар үшін қолданылды; металл мен тасқа жазылған жазулар; сутралар мен түсіндірмелердің қолжазбалары. Моккан көбінесе жазу жаттығулары үшін пайдаланылды. Қолжазбалар бастапқыда матадан немесе қағаздан жасалған орамалар түрінде болды, бірақ қолжазбалар кітаптар түрінде пайда бола бастағанда, олар макимономен бірге қолданылды. Қытай мәдениетінің, әсіресе жазба мәдениетінің ықпалымен жазу ертедегі жапон сарайында «өте маңызды» болды. Жапон жазуының ең көне үлгілері Асука мен Нара кезеңдерінің (550–794) соңына жатады, олар Буддалық мәтіндер көшіріліп таратылған кезде пайда болды. Буддизм мәтінге негізделгендіктен, монахтар жазу шеберлігі мен қытай мәдениетін білуі үшін жазушы және бюрократиялық жұмыста жұмыс істеді. Буддизм дінбасыларының суреттерінде қол орамасы жазушының билігінің және білімге ие болудың символы болды. Үкімет мекемелері мен буддалық орталықтар көптеген көшірушілерді жұмысқа орналастырды, оларға қағаз, желім, сия, щетка сияқты көптеген материалдар қажет болды; көшірме жасау үшін үлгілер; ұйымдастыру құрылымы; және құрастыру үшін соко немесе соо деп аталатын техниктер. Тодай-дзи ғибадатхана кешенінің Шосёин мұрағатында 10 000-нан астам Нара құжаттары сақталған. 8-10-шы ғасырлардағы рицурё заңдық мемлекетінің құрылуы «қағаз жұмысының таушайып» пайда болуына әкелді, онда елордада және провинцияларда жүздеген бюрократиялық жазушылар жұмыс істеді. Сутраны көшіруші күніне 3800–4000 таңба шығарды деп есептеледі. Жазушыларға «бетінен» ақы төленді, ал ең жылдамдары күніне он үш немесе одан да көп парақтарды аяқтап, төменгі үстелде жұмыс істеді және еденде отырды. Жылдамдық пен дәлдік маңызды болды. Тексерушілер көшірмені үлгімен салыстырып, қателерді жою үшін жазушының жалақысын қысқартты. 8-шы ғасырда көшірмелерге үлкен сұраныс болғандықтан, Сутра көшіру кеңсесіндегі жазушылар қарапайым адамдар болды, әлі діни қызметкер емес, кейбіреулері ілгерілеуге мүмкіндік тапты. Классикалық Жапонияда кейбір сутра көшіруші орталықтардағы тіпті жазушылар да вегетариандық тағамдық шектеулер, діни киім кию (дзёэ), тазару, өлім мен аурумен байланыстан аулақ болу және мүмкін жыныстық қатынастан аулақ болу арқылы діни тазалықты ұстануға міндетті болды. Буддистік орталықтардан тыс жерлерде кәсіби жазушылар көшіру шеберлігін жүзеге асырды. 8-шы ғасырдағы сарайдың тапсырысы бойынша жазылған хроникалар, мысалы, Кодзики және Нихон-шоки, жапон поэзиясының алғашқы антологиялары сияқты, одан кейінгі көшірмелерде сақталған. Ең алғашқы баспа кітаптары 8-шы ғасырда, япония тілі жазба тілге айналғаннан кейін үш ғасыр өткен соң, император Шотоку кезінде кең көлемде шығарылды. Эдо дәуірінде (1603–1868) баспа кітаптары басым болды. Қолжазбалар әдемілігімен бағаланып, жазушылық дәстүр әр түрлі себептермен өркендеп жатты. Заңға және сауда-саттыққа қатысты қолмен жазылған құжаттардан басқа, адамдар күнделіктер немесе қарапайым кітаптар жазатын. Бұл көшірмелердің ішінде қымбат немесе оңай сатып алуға болмайтын кітаптардың қолжазбалары да болған. Бірақ жазушылық мәдениет тек қана қажеттілік немесе қажеттілік мәселесі емес еді. Буддистік сутраларды көшіру ғибадат практикасы (шакё) болды. Нара дәуірінде бай меценаттар буддалық тозақтан рухани жол табу үшін ата-бабалары үшін сутра көшіруді тапсырды. Эдо дәуіріндегі сарай әміршісі Конэ Иэхиро алтын сиямен қара көк қағазға сутраның қолжазбасын жасап, оның мақсатын колофонда «өзінің қайтыс болған анасының рухани ағартуын қамтамасыз ету» деп атап көрсетті. Сондай-ақ, әдебиетті көшіріп, сурет салу да әдебиеттің көркемдік жағынан ерекшелігі болған. Патша сарайындағы элитаның ішінде каллиграфия жазушының ішкі мінезін білдіреді деп есептелді. Хейан дәуірінде кітап коллекционері, ғалым жазушы және әдеби суретші Фудзивара но Тэйка әдеби шығармалардың сапалы қолжазбаларын сақтау және жасауда жетекші болды. Дегенмен, Іхара Сайкаку (1642–1693) сияқты баспа шығармаларының өте белгілі авторы да қолмен жазылған шығармаларды бірнеше форматта жасады, оларға қолжазбалар, қол орамалары және поэзия парақтары (танзаку) мен карточкалар (шикиши) кірді. Ренга және хайкай поэзиялық композицияларына тән бірлескен поэзия сессияларын сақтаған ерекше және бағалы қол орамалары баспа көшірмелерінде кеңінен таралды. Баспа орталықтарына жақын орналасқан авторлар үшін қолжазбалар басылымға жол болды. Кейбір авторлар өздерінің кітаптарын, әсіресе романдық романдарды (ниндзёбон) қолжазба түрінде шығарды. Эдо дәуірінде әйелдердің прозалық жазбалары көбінесе қолжазба түрінде таратылды. Әйелдерге жазудан және өз жұмыстарын таратудан тыйым салынбады, бірақ жеке басылым әйелдерге гендерлік нормаларды сақтауға мүмкіндік берді, олардың қоғамдық сферада көзге түспеуіне. Қолжазбалар үкіметтік цензурадан оңай қашып құтылуға болатын, ал енді басылмайтын тыйым салынған кітаптар жеке пайдалану үшін көшіріліп, жеке таратылды. Кітапханалар (кашихонъя) қолжазба кітаптарды, соның ішінде заңсыз мәтіндерді, баспа кітаптармен бірге ұсынды. Кітаптар сондай-ақ, олардың таралуы белгілі бір қызығушылық танытқан адамдар тобымен шектелген жағдайда, мысалы, жергілікті тарих және антиквариат, отбасының жинақталған білімі немесе шаруашылық әдістері, немесе медицина мектебінің медициналық мәтіндері сияқты қолжазбалар түрінде жазылуы мүмкін. Арқандық білімді қорғау немесе коммерциялық құндылығы бар меншікті ақпаратты сақтау үшін қасақана құпиялылық қажет болуы мүмкін. Жапон буддизмінің эзотерикалық саласында жазушылар оракулдарды, әдетте сұрақтарға жауап ретінде диалог түрінде айтылған қами шабыттанған адамның сөздерін жазды. Транскриптор контексті де толтырды. Мәтін тексерілгеннен кейін, ол канонның бір бөлігіне айналып, құпия жерлерде сақталды, оған филиалданған монахтар көре алатын және діни биліктің формаларын заңдастыру үшін пайдаланылды. Тегілдер мен қасиетті шекаралармен айналысқандықтан, оракул мәтіндері тегіл мен жер меншігіне қатысты мәселелерде анықтама ретінде пайдаланылды. Қазіргі заманғы синто және буддалық киіздерде жазушылық дәстүрлер әлі де офуда (талисман), омикудзи (бақыт немесе болжамдық лоттар), эма (дауыс беру таблеткалары), гошуин (каллиграфиялық келушілердің мөрлері) және гомаги (ритуалдық өртеуге арналған жазылған таяқшалар) жасауда маңызды рөл атқарады, бұл формалар мөрлер мен қолмен жазудың комбинациясын қолдануы мүмкін. Бүгінде олар көбінесе туристерге сату үшін жаппай өндіріледі және коммерцияландырылады. Мысалы, эма бастапқыда кәсіби суретшілер жасаған үлкен масштабты суреттік бейнелер болды. Кішкентай нұсқалары жасалып сатыла бастады және хабарламалар үшін күрделі символизм пайда болды. Киіздерде сатылатын қазіргі нұсқалары көбінесе жергілікті байланыспен мөрленген, көбінесе қамиға хабарлама беру үшін жеке тұлғалардың өз жазушылары ретінде әрекет етуі үшін кеңістік қалдырылады.
Иудаизм
Ежелгі Израильдегі жазушылар – ауызша мәдениеті бар сауатты азшылық болған. Олардың кейбіреулері дін қызметкерлеріне, ал қалғандары патша сарайлары мен әкімшілік орталықтарындағы хаттарды жазып, құжаттарды сақтайтын жазушыларға жатқан, кәсіби одақтардың көне нұсқаларымен байланысты болған. Темір дәуірінің басында (б.з.д. 1200–800 жж.) Израильде жазушылар мектебі болған жоқ. Б.з.д. 13-8 ғасырлар аралығында еврей алфавиті әлі дамымаған еді. Финкельштейннің сөзіне сүйенсек, жазушылар мектебі Израиль мемлекеті пайда болғаннан кейін, Омри билік құрған кезеңде қалыптаса бастады және Жеробам II тұсында, Месопотамияның ықпалымен гүлденді. Еврей жазу жүйесінің б.з.д. сегізінші және алтыншы ғасырлар аралығында стандартизациялануы жазушылар оқыған тілдің қатаң ережелері мен принциптерін қалыптастырған болуы керек. Ежелгі Израильде жазушылардың білімі мемлекет тарапынан қолдауға ие болды, бірақ кейбір жазу өнері аз отбасылардың ішінде үйретілген болуы мүмкін. Кейбір жазушылар құжаттарды көшіретін, бірақ бұл міндетті түрде олардың жұмысының бір бөлігі емес еді. Яһуди жазушылары Тораны және кейіннен Еврей Библиясының басқа кітаптарын көшіру кезінде келесі ережелерді және процедураларды сақтаған. Олар жазу үшін және қолжазбаларды таңдау үшін таза жануар терісін ғана пайдаланатын. Әр бағанда кемінде 48, көп емес 60 жол болуы керек еді. Сия жазылған түсі қара болуы керек және арнайы рецепт бойынша дайындалған. Олар жазу кезінде әр сөзді дауыстап айтуға тиіс болды. Құдайдың ең қасиетті аты – ЯХВЕ-ні жазу алдында, олар әр жолы қаламды сүртіп, бүкіл денелерін жууға міндетті болды. Сонымен қатар, Құдайдың ең қасиетті атын жазу алдында қолдарын 7 рет жуу керек еді. Көшірме 30 күн ішінде тексерілуге тиіс еді, егер үш беттен астам түзету қажет болса, бүкіл қолжазба қайта жасалуы керек еді. Әріптер, сөздер және абзастар саналды, егер екі әріп біріне-бірі тисе, құжат жарамсыз деп есептелді. Ортадағы абзац, сөз және әріп түпнұсқа құжатқа сәйкес болуы керек еді. Құжаттар тек қасиетті орындарда (синагогтар және т.б.) сақталуы мүмкін еді. Құдай Сөзін қамтитын ешбір құжатты жоюға болмағандықтан, олар генизада (ивритше: "сақтау орны") сақталған немесе жерленген.
Софер
Соферлер (яһуди жазушылары) – қолмен пергаментке жазып, өнерлерін сақтап қалған санаулы жазушылардың бірі. Олар шебер каллиграфтар болып, еврей Торасының және басқа да қасиетті мәтіндердің көшірмелерін жасайды.
Дұрыс
1948 жылға дейін Еврей Киелі кітабының ең көне қолжазбалары 895 жылға дейін сақталған. 1947 жылы бір шабандоз Өлі теңіздің батысындағы үңгірде б.з.б. 100-б.з. 100 жылдар аралығында жазылған бірнеше шиыршықтарды тапты. Келесі он жылдың ішінде үңгірлерден одан да көп шиыршықтар табылды, және олар Өлі теңіз шиыршықтары деп аталды. Эстер кітабынан басқа, Еврей Киелі кітабының барлық кітаптары ұсынылған. Әр кітаптың көптеген көшірмелері табылды, оның ішінде Екінші Мойсей кітабының 25 данасы болды. Өлі теңіз шиыршықтарында Еврей Киелі кітабында қазір жоқ басқа да заттар табылса да, және оларды көшіру кезінде көптеген өзгерістер мен қателер болғанмен, мәтіндердің көп бөлігі көшірушілердің дәлдігін көрсетеді. Өлі теңіз шиыршықтары қазір Еврей Киелі кітабының аудармаларының дәлдігі мен тұрақтылығын салыстыру үшін ең жақсы мүмкіндік болып табылады, себебі олар қазіргі кезде белгілі барлық Киелі кітап мәтіндерінің арасында ең көнесі саналады.
Түзетулер мен редакциялау
Яһуди қауымының басшылығын өз мойнына алған дін қызметкерлері Киелі кітаптарды сақтап, өңдеді. Киелі кітаптар дін қызметкерлерінің саяси және діни билігін бекітіп, нығайтатын құралға айналды. Жазушылардың түзетулері (Тиккун соферим) – б.з.д. 450-350 жылдар аралығында, Екінші ғибадатхана кезеңінде иврит Киелі кітабының түпнұсқа мәтініне енгізілген өзгерістерді білдіреді. Сол кездегі ең белгілі тұлғалардың бірі – жазушы Езра. Ол ауызша дәстүрді жазып алып, қайта қарау үшін хатшыларды жұмысқа алды. Езра мен хатшылар жазу жұмысын аяқтағаннан кейін, Езра жер аударылғаннан оралған яһудилерді жинады, олардың барлығы Қоханим әулеттерінен шыққандар еді. Езра оларға бұрын естімеген Тора нұсқасын оқып берді. Бұл нұсқа олардың әкелерінің Тауратынан ерекшеленді. Езра жаңа Киелі кітап жазған жоқ. Ол өзінің шебер "өңдеуі" арқылы дінді жаңа қырынан көрсетті.
Ежелгі Рим
Көне Римде дәл және анық жазу қабілеті негізгі талап болып табылатын бірнеше кәсіп болды. "Scribe" деген ағылшын сөзі латынша "scriba" сөзінен шыққан, ол нотариус немесе кеңсе қызметкерін білдіреді. Рим билеушілерінің төрт лауазымды шенеуніктерінің (decuriae) ішіндегі ең жоғары дәрежелі қызметкерлер – публичный scribae болды. Рим қаласында scribae мемлекеттік қазына мен мемлекеттік мұрағатта жұмыс істеді. Олар жақсы жалақы алды. Скрипбелер көбінесе бұрынғы құлдар мен олардың ұлдары, меценаттық көмек арқылы жұмысқа орналасқан басқа да сауатты адамдар, тіпті атты жолдар сияқты жоғары лауазымды тұлғалар болды. Скрибаның міндеттерінің бірі – ресми серттерді жазу еді. Бұл лауазым иелеріне Рим құқығын білуге мүмкіндік берді, бұл дәстүр бойынша тек ақсүйектерге ғана тән еді. Заңды құжаттарға мұқтаж және өзі сауатсыз адамдар публичный скрибаның қызметін пайдаланатын. Скриба жеке хатшы да бола алатын. Tabellio (грекше agoraios) – мемлекеттік қызметте жұмыс істейтін төменгі дәрежелі скриба немесе нотариус. Notarius – стенограф. Amanuensis – диктантты қабылдап, мәтінді әдеби тұрғыдан жетілдіретін скриба. Amanuenses көбінесе гректерден шығып, ер немесе әйел болуы мүмкін. Жоғарғы тап римдіктері диктантты кеңінен пайдаланды, ал Юлий Цезарь әртүрлі жобалар бойынша бір уақытта төрт хатшыны пайдаланған деседі. Рим азаматы және грек тілінде сауатты Пауыл елші өз хаттарын жазу үшін amanuensis-ті пайдаланды. Алайда, достарға жеке хаттар жазу үшін скрибаның қызметін пайдалану әдепсіздік саналды, оларды өзіңіз жазу керек еді. Римдік Британиядағы қамалдан табылған Виндоланда тақташаларында (б.з. 2 ғасырының басында) жүздеген қолжазба мысалдары сақталған, олардың кейбіреулері кәсіби скрибалардың жазғаны анық көрінеді. Кейбір римдік үйлерде кітапханалар жеткілікті кең болды, олар құлдар немесе бостандық алған адамдар, сондай-ақ кітапханашылар (librarii), көшірушілер немесе скрибалар сияқты мамандандырылған қызметкерлерді қажет етті. Кітап дүкендері де кітаптар сатты және кітапханашыларды және басқа да мамандарды жұмысқа алды. Көшірушіге (librarius немесе libraria) мәтінді түсінуге тырыспай, оны дәл көшіру үшін "ерекше қабілет" қажет екені айтылды. Кейбір әдеби құлдар түзетуші ретінде жұмыс істеді. Кейде тіпті сенаторлар да, грамматиктер (grammarians немесе жоғары білім беру профессоры) сияқты жеке пайдалану үшін мәтіндерді диктанттап немесе қолмен көшіріп алатын, бірақ көшіру жұмысы көбінесе білімді құлдар немесе кітап дүкендерінде өздігінен жұмыс істейтін бостандық алған адамдардың міндеті болды. Кітаптар достарға жасалған бағалы сыйлықтардың бірі болды, сондықтан оларды жеке жазу қажет болды, сондықтан жоғары сапалы папирустардан және басқа да жақсы материалдардан жасалған "әдемі" басылымдарды редакторлық қызмет атқаратын білімді адамдарға тапсырыс беруге болады. Ашкөз көшірушілер авторлардың қолжазбаларын сату арқылы заңсыз басылымдар шығарып, саудамен айналысуы мүмкін. Librarius-тің сауаттылығы сауда-саттық ортасында да бағаланды, онда олар кеңсе қызметкерлері ретінде жұмыс істейтін. Мысалы, libraria cellaria – инвентаризация сияқты шаруашылық жазбаларын жүргізетін әйел. Римдегі 2 ғасырдың басындағы мәрмәр рельефінде креслода отырған және тақташаға жазатын әйел скриба бейнеленген, ол кеспеленген еті бар үстелдің басында тұрған қасапқа қарап отыр. Римнен табылған он бір латын жазуларында әйелдер көшірушілер немесе amanuenses ретінде танылған (публичный scribae емес). Олардың арасында Магия, Пирра, Вергилия Евфросина және аты белгісіз бостандық алған әйел; грек тілінде 25 жасқа дейін өмір сүрген, стенографияны меңгерген Хапате; қоймашы және хатшы болған Коринна бар. Олардың үшеуі әдеби көмекшілер ретінде танылады: Тихе, Герма және Платория.
Монастықтың жазушылары
Орта ғасырларда әрбір кітап қолмен жасалатын. Арнайы дайындықтан өткен монахтар немесе жазушылар пергаменттің беттерін мұқият кесіп, қаламсап дайындап, мәтінді жазып, беттерін тізіп, жазуды қорғау үшін мұқаба жасауға міндетті болды. Бұл жұмыс монастырьдағы скрипторий деп аталатын жазу бөлмесінде жүзеге асырылды, ол өте тыныш сақталып, жазушылардың назарын жинақтауына мүмкіндік берді. Ірі скрипторийде 40-қа дейін жазушы жұмыс істейтін. Әдетте, жазушының Бібліяны көшіруіне он бес ай уақыт кеткен. Мұндай кітаптар қой, ешкі немесе бұзаудың өңделген терісінен жасалған пергаментке немесе веллумға жазылған. Бұл терілер көбінесе монастырьдің өзінің малдарынан алынған, себебі монастырьлер мал өсіру, егін салу және сыра қайнату ісінде өздерін-өздерімен қамтамасыз еткен. Олар әр бетке кем дегенде бір қате жіберуі күтілген.
Әйел хатшылар
Англо-саксондық Англияда әйелдер де жазушы ретінде рөл атқарды, себебі монастырлар мен мектептердегі діншіл әйелдер сауатты болған. Орта ғасырлық монастырлардағы қазба жұмыстары стилдерді ашты. Сонымен қатар, 8 ғасырдың соңына жатқан қолжазбаларда дұғаларда әйел есімдіктері қолданылған, бұл олардың бастапқыда әйел жазушылар үшін және оларға жазылған екенін көрсетеді. 12 ғасырда Бавариядағы Вессобрунн бенедикт монастырында Димут есімді әйел жазушы өмір сүрді. Ол монастырь ішінде уақыт өткізді, жалғыздық пен кәсіби жазушылықпен айналысты. Орта ғасырлық екі кітап тізімі Димуттың қырықтан астам кітап жазғанын көрсетеді. Димуттың 14 кітабы бүгінге дейін сақталған. Олардың ішінде Рим папасы Ұлы Григорийдің "Иовқа арналған нұсқаулар" атты алты томдық еңбегінің төрт томы, үш томдық Киелі кітаптың екі томы және суреттелген Ізгі хабарлар кітабы бар. Димуттың бес онжылдық бойы жазушы болғаны анықталды. Ол басқа кітаптарды дайындауда басқа жазушылармен бірлесіп жұмыс істеді. Вессобрунн монастыры қатаң оқшаулық сақтағандықтан, осы жазушылардың да әйелдер болғаны болжамдалады. Димут көптеген кітаптар жазғаны үшін Вессобрунн кітапханасын жалғыз өзі толтырған деп есептеледі. Кітап шығаруға деген оның құлшынысы, Вессобрунн монахтары мен монахшаларының игілігі үшін, оны жергілікті әулие ретінде тануына әкелді. Австрияның Адмонт қаласындағы бенедикт монастырындағы монахтар латын және неміс тілдерінде өлеңдер мен проза жазғаны анықталды. Олар өздерінің уағыздарын оқыды, балауыз тақташаларға диктант алды, қолжазбаларды көшіріп, суреттеді. Сондай-ақ, олар мектепте латын грамматикасын және Киелі кітапты түсіндіруді оқытты. 12 ғасырдың соңына қарай олардың кітаптары сонша көп болды, оларға скрипторий мен кітапхананы басқаратын адам қажет болды. Адмонт монастырында екі әйел жазушы анықталды: Ірмингарт және Регилинд әпкелер. Германияда бірнеше жүз әйел жазушылар табылған. Бұл әйелдер 13 ғасырдан бастап 16 ғасырдың басына дейін неміс әйелдер монастырында жұмыс істеді. Олардың көпшілігін тек есімдері немесе әріптері, "scriptrix", "soror", "scrittorix", "scriba" деген белгілері немесе колфон (қолжазба соңында жазушыны анықтау) арқылы ғана анықтауға болады. Кейбір әйел жазушыларды монастырлық құжаттардан табуға болады, мысалы, некрологтардан, төлемдер туралы жазбалардан, кітап тізімдерінен және монастырлық жылнамалар мен әпкелер кітаптарындағы жеке монахшалардың өмірбаяндарынан. Бұл әйелдер әйелдер монастырының кітапханаларына қосқан үлестерімен біріктірілген. Олардың көпшілігі әлі де танылмаған, бірақ олар мәтіндерді сақтау, тарату және кейде жасау арқылы білімді дамытуға үлкен үлес қосты. Олар мұра қалдырған кітаптар әдетте монастырь әпкесіне сыйға беріліп, аббатиссаға арналды немесе айналасындағы қауымға сатылды. 16 ғасырға жататын екі некрологта қайтыс болған әйелдер "скриба" деп сипатталған. Рульдегі монастырдан табылған некрологта Кристина фон Халтрен көптеген кітаптар жазғаны айтылған. 13-16 ғасырлар аралығында әйелдер монастыры ерлердікінен ерекшеленді. Олар аббатиссаға байланысты өздерінің орнын ауыстыратын. Жаңа аббатисса тағайындалғанда, орден өзінің бейнесін өзгертетін. Монастырь өз орнын ауыстырған сайын, олар өз мәтіндерін ауыстыруға, түзетуге және кейде қайта жазуға мәжбүр болды. Бұл кезеңнен көптеген кітаптар сақталған. Орта ғасырдың соңында Германиядағы әйелдер монастырынан шамамен 4000 қолжазба табылды. Әйел жазушылар монастырьдің іскер әйелдері ретінде қызмет етті. Олар көптеген мұрағаттық және іскерлік материалдар жасады, монастырь туралы ақпаратты жылнамалар мен некрологтар түрінде жазды. Олар орденнің ережелерін, жарғыларын және конституциясын жасауға жауапты болды. Сондай-ақ, олар көптеген дұға кітаптарын және басқа да діни қолжазбаларды көшірді. Осы жазушылардың көпшілігі олардың колфоны арқылы анықталды.
Қалалық хатшы
10-11 ғасырларда Еуропаның ортағасырлық қалаларында көшірушілер жиі кездесетін. Олардың көптегені жергілікті мектеп мұғалімдеріне немесе феодалдарға тиесілі скрипторияларда жұмыс істеді. Бұл көшірушілер тарихи жылнамалар мен поэзия сияқты тапсырыспен жасалған жұмыстарды белгіленген мерзімде аяқтауға тырысты. Пергамент қымбат болғандықтан, көшірушілер көбінесе жұмыстарын алдымен балауыз немесе бор тақташасында дайындап алатын.