Кіріспе

Тоқтату дауыстарының тобы кіріспе және шығару механиздерін қамтиды.

Имплозивті дауыстар – бұл аралас глоттальдық кіріспе және өкпелік шығару ауа ағыны механизміне ие тоқтату дауыстарының тобы (сондай-ақ, мүмкін, кейбір аффрикаттар). Яғни, ауа ағыны өкпеден ауа шығарумен қатар, көмекейді төменге жылжыту арқылы басқарылады. Сондықтан, таза глоттальдық эжективті дауыстардан өзгеше, имплозивтер дыбысталу арқылы өзгертілуі мүмкін. Контрастты имплозивтер әлемдік тілдердің шамамен 13%-ында кездеседі. Халықаралық фонетикалық алфавитте имплозивтер әріптің үстіңгі бөлігіне оңға қарай иілген белгі қою арқылы белгіленеді: ◌̀.

Артикуляция

Тоқтату кезінде глоттисті төмен қарай тарту дауыстық жолдағы ауаны сиретеді. Содан кейін тоқтату босатылады. Имплозивтері айқын тілдерде ауа ауызға күшпен кіріп, келесі дауыстымен бірге қайтадан шығуы мүмкін. Осылайша ауаны күшпен жұту – дыбыстың ішке қарай жылжуымен тең. Дегенмен, көбінесе ауа қозғалысы болмайды, бұл өкпелік жарылыс дыбыстарынан өзгеше. Мысалы, мұндай жағдай көптеген Кру тілдерінде кездеседі. Бұл имплозивтердің фонетикалық тұрғыдан соноранттар (кедергі тудырмайтын дыбыстар) екенін көрсетеді, себебі сонорант ұғымы осылай анықталады. Алайда, имплозивтер фонологиялық тұрғыдан екі түрлі болуы мүмкін; яғни, тілге байланысты олар фонологиялық соноранттар немесе кедергі тудыратын дыбыстар бола алады. Джордж Н. Клементс (2002) имплозивтердің фонологиялық тұрғыдан кедергі тудырмайтын да, сонорант та емес екенін ұсынады. Имплозивті дауыссыз дыбыстардың көпшілігі дауысталады, сондықтан глоттис толық жабылмайды. Дыбыстың жасалуына қажетті ауа ағыны ауыздағы вакуумды азайтатындықтан, имплозивтерді жасау үшін үлкен ауыз қуысы қолайлы.

Түрлері

Имплозивтер көбінесе дауысты тоқтау дауыстар, сирек жағдайда дауыссыз тоқтау дауыстар болады. Көмекейлік соноранттардың (мұрындық, дірілдемелі, бүйірлік және т.б.) жеке айтылуы кейбір адамдарда көмекейді төмендету арқылы дыбысталуы мүмкін, кейде олар айқын имплозивті болып естіледі, бірақ имплозия мұндай дыбыстардың жалпы ерекшелігі болып табылатын тіл белгілі емес.

Пайда болуы

Әлем тілдерінде имплозивтердің кездесуі артикуляцияның алдыңғы және артқы нүктелері бойынша айқын градиентті көрсетеді. Ең көп тараған имплозив – билабиалды имплозив. Имплозив тоқталыстары бар тілдердің инвентарында оның болмауы өте сирек. Ал артқы артикуляциялы имплозивтер (мысалы, велярлық) әлдеқайда аз кездеседі; бірнеше ерекше жағдайларды ескермегенде, велярлық имплозивтің болуы алдыңғы имплозивтердің болуымен байланысты. Арқа жағына қарай имплозивті (әсіресе, альвеолярлық) және билабиалды имплозивтің жоқтығы сирек кездесетін тілдердің бірі – Папуаның Индонезия бөлігінде сөйлейтін Дани тілі. Имплозивтер Сахара асты Африка және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінде кең таралған, сондай-ақ Амазонка бассейнінің кейбір тілдерінде де кездеседі. Басқа жерлерде олар сирек кездеседі, бірақ Солтүстік Американың майя тілдерінде, Үндістан субконтинентінің сараики және синдхи тілдерінде кездеседі. Еуропа мен Солтүстік Азияда және Австралияда, тіпті Австралияның рәсімдік тілі Даминде де (ол перкуссивтерден басқа барлық мүмкін ауа ағыны механизмдерін қолданады) фонема ретінде кездеспейді. Дегенмен, Альфер (1977) Австралияның нхангу тілінде имплозивтер болуы мүмкін екенін хабарлайды, бірақ олардың нақты табиғатын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Имплозивтер кейде еуропалық тілдерде фонетикалық тұрғыдан кездеседі: мысалы, ингрияның кейбір солтүстік диалекттерінде дауыстылар аралық билабиалды тоқталыстар имплозив ретінде немесе толық дауысты тоқталыстар ретінде жүзеге асырылуы мүмкін. Көптеген басқа тілдерде де олар сәл имплозивті болып келеді, бірақ модальды дауысты тоқталыстармен қарама-қайшылық болмаса, бұл жиі нақты сипатталмайды. Бұл Майдудан тай тіліне дейін, Суахили тілі қоса алғанда, көптеген банту тілдерінде кездеседі. Синдхи және сараики тілдерінде салыстырмалы түрде көптеген контрастты имплозивтер бар. Синдхиде тіс-ретрофлекс айырмасы бар, бірақ имплозивтерде бұл айырма бейтараптандырылады. Контрастты ретрофлекстік имплозив Индонезияның Флорес аралында сөйлейтін нгада тілінде де, Үндістан мен Пәкістанның вадияра коли тілінде де кездеседі, онда ол дауысты альвеолярлық имплозивпен қарама-қарсы келеді. Дауыссыз имплозивтер өте сирек, бірақ Нигерияның игбо тілінің оуэр диалектісінде, Суданның кронго тілінде, Исоко тілінің узере диалектісінде, Конго Демократиялық Республикасының ленду және нгити тілдерінде, Сенегалдың серер тілінде және Гватемаланың покомчи және киче тілдерінің кейбір диалекттерінде кездеседі. Оуэр игбо тілінде билабиалды тоқталыстар арасында жеті түрлі контраст бар, ал оның альвеолярлық тоқталыстары ұқсас. Дауыссыз велярлық имплозив успантек тілінде сирек кездеседі, ал мам, какчикель және успантек тілдерінде кездеседі. Ленду тілінде дауыссыз имплозивтер бар деп мәлімделеді, бірақ олар шырылдап айтылатын имплозивтер болуы мүмкін. Кейбір ағылшын тілінде сөйлейтіндер шишадан құйылған сұйықтың «глуг-глуг» дыбысын еліктеу үшін дауыссыз велярлық имплозивті қолданады, ал басқалары дауысты имплозивті қолданады.