Кіріспе
Уильям Лоуренс Ширер (23 ақпан 1904 – 28 желтоқсан 1993) – американдық журналист, соғыс тілшісі және автор. Ол «Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы» атты нацистік Германия тарихын жазды, бұл кітап 50 жылдан бері көптеген оқырмандармен оқылды және ғылыми еңбектерде сілтеме ретінде пайдаланылады. Ширер бастапқыда «Чикаго Трибьюн» және «Халықаралық жаңалықтар қызметі» газеттерінің шетелдік тілшісі болды, ал кейін Эдвард Р. Мэрроу «Мэрроудың жігіттері» деп аталған CBS радиосының журналистер тобына алғашқы репортер ретінде шақырды. Ол нацистік диктатураның орнауынан бастап Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылына (1939–1940 жж.) дейінгі Берлиннен жасаған хабарларымен танымал болды. Мэрроумен бірге ол әлемдегі алғашқы жаңалықтарды жинап таратуды ұйымдастырды, бұл формат бүгінгі күнге дейін жаңалықтар хабарларында қолданылады. Ширер «Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауынан» басқа оннан астам кітап жазды, оның ішінде «Берлин күнделігі» (1941 жылы жарық көрді), 1925 жылдан 1933 жылға дейін Францияда тұрып жұмыс істеген тәжірибесіне негізделген «Үшінші республиканың құлдырауы» (1969) және үш томдық автобиографиясы «20 ғасырлық саяхат» (1976–1990 жж.) кіретін еді.
William Lawrence Shirer (/'//S//aI//r//@r/; February 23, 1904 – December 28, 1993) was an American journalist and war correspondent. He wrote The Rise and Fall of the Third Reich, a history of Nazi Germany that has been read by many and cited in scholarly works for more than 50 years. Originally a foreign correspondent for the Chicago Tribune and the International News Service, Shirer was the first reporter hired by Edward R. Murrow for what became a CBS radio team of journalists known as "Murrow's Boys". He became known for his broadcasts from Berlin, from the rise of the Nazi dictatorship through the first year of World War II (1939–1940). Along with Murrow, he organized the first broadcast world news roundup, a format still followed by news broadcasts. Shirer wrote more than a dozen books besides The Rise and Fall of the Third Reich, including Berlin Diary (published in 1941); The Collapse of the Third Republic (1969), which drew on his experience living and working in France from 1925 to 1933; and a three volume autobiography, 20th Century Journey (1976 to 1990).
Жеке өмір
Ширер 1904 жылы туған кезде оның әкесі Чикаго қаласында заңгер болып жұмыс істеген. Ол бала кезінде әкесінен айырылып, отбасы Айова штатының Седар-Рапидс қаласына көшіп келді. Ширер Вашингтон орта мектебінде және Седар-Рапидстегі Коу колледжінде оқыды. 1925 жылы Коу колледжін бітірді. Ол отбасының қаржылық жағдайын жақсарту үшін газет таратып, жұмыртқа сатқан. Мектепті бітіргеннен кейін ол жергілікті газетте жұмыс істеді, бірақ соңында Айовадан кетуге бекінді. Ол Еуропаға мал тасымалдайтын кемеде жұмыс істеп, жазды сол жерде өткізу үшін барды және 15 жыл Еуропада тұрды. 1925 жылдан 1932 жылға дейін «Чикаго Трибьюн» газетінің Еуропа, Таяу Шығыс және Үндістан бойынша тілшісі болды. Үндістанда ол Мохандас Гандимен достық қарым-қатынас орнатты. Ширер 1925 жылдан бастап бірнеше жыл Францияда тұрып, жұмыс істеді. Ол 1930 жылдардың басында Франциядан кетіп, бірақ он жыл бойы Парижге жиі қайтып келді. 1934 жылдан 1940 жылға дейін нацистік Германияда тілші болып жұмыс істеді. 1931 жылы Ширер австриялық фотограф Тереза («Тесс») Стиберицке үйленді. Олардың Айлин («Инга») және Линда есімді екі қызы болды. Ширер мен оның әйелі 1970 жылы ажырасты. 1972 жылы Марта Пелтонға үйленді, 1975 жылы қайта ажырасты. Оның үшінші (және соңғы) некесі Саймон Рок колледжінде ұзақ жыл орыс тілін оқытқан Ирина Луговскаямен болды. Ширер мен Иринаның балалары болмады. Ширер қайтыс болған кезде Массачусетс штатының Ленокс қаласында тұрды.
Соғысқа дейінгі жылдар
Баспа журналисі, кейіннен CBS радиосының репортері ретінде Ширер 1933 жылдан бастап нацистік Германияда бір партиялық билікті нығайтуды қамтыды. Ширер Адольф Гитлердің Саар аймағын Германияға қайтару және Рейн облысын қайта әскерилендіру сияқты бейбіт уақыттағы табыстарын жариялады. Ширер 1934 жылы Уильям Рэндольф Херсттің екі сымдық агенттігінің бірі – Universal Service компаниясының Берлиндегі бюросына жұмысқа қабылданды. «Берлин күнделігінде» Ширер бұл қадамды өзіне-өзі қызықсыз әзіл ретінде «жаманнан Херстке» өту деп сипаттады. 1937 жылдың тамызында Universal Service жабылып қалғанда, Ширерді алғаш Херсттің басқа сымдық агенттігі – International News Service компаниясына екінші адам ретінде қабылдады, бірақ бірнеше аптадан кейін жұмыстан шығарды. Ширер INS-тен екі апталық хабарлама алған күні, ол Columbia Broadcasting System радиокомпаниясының Еуропалық директоры Эдвард Р. Мэрроудан кездесуді ұсынған телеграмма алды. Бірнеше күннен кейін Берлинде өткен кездесуде Мэрроу Лондоннан бүкіл Еуропаны жабу мүмкін емес екенін және ол континентте CBS кеңсесін ашу үшін тәжірибелі тілші іздеп жүргенін айтты. Ол Ширерге Нью-Йорктегі CBS директорлары мен вице-президенттері Ширердің дауысын бағалауы үшін «сынақ хабар таратуына» қатысу шартымен жұмыс ұсынды. Ширер өзінің жұқа даусының радио үшін қолайсыз екенінен қорқыныш білдірді, бірақ оны жұмысқа қабылдады. Еуропалық бюроның басшысы ретінде ол Берлинге қарағанда орталық және бейтарап орын болған Венада кеңсе ашты. Оның міндеті хабар таратуды ұйымдастыру болды, және мансабының басында ол хабар тарату үшін газет тілшілерін жалдауға мәжбүр болғанына көңілі толмады, себебі сол кезде CBS тілшілеріне радиода сөйлеуге тыйым салынған еді. Ширер «Мэрроудың жігіттері» деп аталған, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін жаңалықтармен қамтамасыз еткен хабар таратушы журналистердің алғашқысы болды. Мэрроу мен Ширердің «абсурд» деп есептеген CBS-тің тілшілерге радиода сөйлеуге тыйым салуы 1938 жылдың наурыз айында аяқталды. Ширер 1938 жылдың 11 наурызында Венада болды, сол күні Германия Австрияны (Аншлюсс) аннексиялады, бұл Германияның Австрия үкіметіне бірнеше апта бойы көрсеткен қысымынан кейін болды. Венадағы жалғыз американдық хабар таратушысы ретінде (NBC-нің бәсекелесі Макс Джордан қалада болмады), Ширерде эксклюзивті ақпарат болды, бірақ оны аудиториясына жеткізуге мүмкіндігі болмады. Австрияның мемлекеттік радиостудиясын бақылаған неміс әскерлері оған хабар таратуға рұқсат бермеді. Мэрроудың ұсынысы бойынша Ширер Берлин арқылы Лондонға ұшты; ол «Берлин күнделігінде» Лондонға тікелей рейсте Германиядан қашуға тырысқан еврейлермен толы болғанын еске алды. Лондонға келгеннен кейін Ширер аннексияның цензураланбаған куәгерлік баяндамасын жасады. Осы уақытта Мэрроу Ширерді алмастыру үшін Лондоннан Венаға ұшты. Келесі күні Нью-Йорктегі CBS штаб-пәтері Ширер мен Мэрроудан Еуропалық шолуды, бес еуропалық астанадан (Берлин, Вена, Париж, Рим және Лондон) тікелей репортаждарды қамтитын 30 минуттық хабар таратуды дайындауды сұрады. Телефон және сол кездегі хабар тарату құралдарын пайдаланып сегіз сағат ішінде ұйымдастырылған бұл хабар тарату үлкен жетістік болды. Бұл алғашқы жаңалықтар шолуы хабар тарату журналистикасында әлі де қолданылатын форматты қалыптастырды. Бұл сондай-ақ CBS World News Roundup-тың пайда болуына әкелді, ол әлі күнге дейін желіде әр таңертең және кешке трансляцияланады және желілік хабар таратудың ең көне жаңалық сериясы болып табылады. Ширер Мюнхен келісімі және Гитлердің Чехословакияны басып алуы туралы, содан кейін 1939 жылы Германия мен Польша арасындағы шиеленістің күшеюі және 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Польшаға неміс шабуылы туралы хабарлады. Соғысқа дейінгі кезеңнің көп бөлігінде Ширер Берлинде тұрды және Гитлердің Нюрнбергтегі сөздеріне және бірнеше партиялық митингтерге қатысты.
Соғысты Берлинден хабарлау
1940 жылы Батыс майданда соғыс басталғанда, Ширер неміс әскерлерімен бірге алға жылжи бастады, ол неміс "блицкригі" туралы бірінші қолдан хабарлады. Ширер сәуірде Берлинде Дания мен Норвегияға жасалған шабуыл, мамыр айында Нидерланды, Люксембург, Бельгия және Францияға жасалған шабуыл туралы баяндады. Неміс әскерлері Парижге жақындаған кезде, ол неміс әскерлерімен бірге Францияға аттанды. Ширер 1940 жылдың 22 маусымында Германияның Франциямен қол қойған қарусыздығы туралы америкалықтарға, немістер жарияламай тұрып хабарлады. Оның Компиеньдегі баяндамасы шедевр ретінде танылды. Қарусыздық туралы келісімге қол қоюдың алдындағы күні Гитлер Германия армиясын Парижде аккредиттелген барлық шетелдік тілшілерге Берлинге қайтуға бұйрық берді. Гитлердің мақсаты – қарусыздық туралы әлемге нацистік дереккөздер арқылы хабарлау еді. Ширер Берлинге қайтарылудан сақтану үшін таңертең ерте пресс-отельден шығып, Гитлерді жек көретін неміс офицерімен бірге Компиеньге жолға шықты. Ширер сол тарихи сәт туралы куәгердің баяндамасын берді: «Мен [Гитлерден] елу метр қашықтықтамын. Мен оның өміріндегі маңызды сәттерде оны көп көрдім. Бірақ бүгін! Ол ашумен, қаһармен, жек көрумен, кек алумен, жеңіс қуанышымен толы». Бейбіт уақытта Ширердің баяндамасы тек өзіне-өзі цензуралаумен шектелді. Ол және Германиядағы басқа тілшілер, егер Иосиф Геббельстің пропаганда министрлігіндегі нацистік шенеуніктер олардың баяндамаларына қарсы болса, мемлекеттік хабар тарату құралдарына кіруді тоқтатуы немесе оларды Германиядан қууы мүмкін екенін білді. Ширер неміс тілшілеріне қарағанда ішкі аудиторияға арналған жазу немесе хабар таратуда көбірек еркіндікке ие болды. Соғыс басталғанда неміс шенеуніктері цензура орнатты; Ширер шектеулер басқа жерлердегі соғыс кезіндегі цензураға ұқсас екенін еске түсірді, бұл Германияның әскери кемшілігіне пайдаланылуы мүмкін ақпаратты шектеу еді. Алайда, соғыс жалғасып, Ұлыбритания Берлин мен басқа неміс қалаларын бомбалай бастаған кезде, нацистік цензура Ширер мен оның әріптестері үшін ауыртпалыққа айналды. Мерроудың Лондонды бомбалау туралы тікелей эфирдегі баяндамасынан айырмашылығы, Германиядағы шетелдік тілшілерге британдық әуе шабуылдары туралы хабарлауға рұқсат етілмеді. Олар пропаганда министрлігінің және әскери жоғарғы қолбасшылығының мәлімдемелеріне күмән келтіруге рұқсат етілмеді. Пропаганда министрлігі тілшілерге жаңалықтарды жариялаудан немесе «жағымсыз әсер қалдыруы мүмкін» нацистік сияқты терминдерді қолданудан аулақ болуға кеңес берді. Ширер цензурадан қашу үшін жасырын тәсілдерге жүгінді, бірақ цензура оны ұстап алды. 1940 жылдың жазында нацистік үкімет Ширерге толық емес немесе жалған екенін білетін ресми есептерді таратуды талап етті. Оның көңілі түсіп, Нью-Йорктегі басшыларына жазған хатында цензураның күшейтілуі оның объективті баяндау қабілетін әлсіретіп жатқанын және Берлиндегі пайдалылығынан асып кеткенін айтты. Кейін Ширерге гестапо оған қарсы тыңшылық ісін жүргізіп жатқаны туралы хабарланды, бұл өлім жазасына әкелуі мүмкін еді. Ширер Германиядан кетуге дайындық жасады және 1940 жылдың желтоқсан айында осылай істеді. Ширер өзінің күнделіктері мен жазбаларын Германиядан тымыздан алып шықты және оларды «Берлин күнделігі» үшін пайдаланды, ол нацистік Германиядағы бес жылдық бейбітшілік пен бір жылдық соғыс кезеңіндегі оқиғалардың күнделікті баяндамасы еді. Ол 1941 жылы жарық көрді. Тарихшылар алғашқы қолжазбадағы күнделікті басылып шыққан мәтінмен салыстырып, Ширердің көптеген өзгерістер жасағандығын анықтады. Көптеген адамдар сияқты, оның Гитлер туралы алғашқы әсерлері оң болды, бірақ кейін қайта қарастырылды. 1934-1938 жылдар аралығындағы кезең туралы мәтіннің көп бөлігі соғыс басталғаннан кейін жазылды. 1945 жылы ол Нюрнбергтегі сот процестері туралы баяндау үшін Еуропаға оралды.
Соғыстан кейінгі жылдар
Соғыс кезінде Ширер Үшінші дүниежүзілік соғыстың алдын алу қоғамының директоры болды, ол соғыстан кейін Германиямен қатал бейбіт келісім жасау үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Ширер CBS телеканалындағы жұмысы үшін 1946 жылы жаңалықтарды ең жақсы хабарлау және түсіндіруі үшін «Пибоди» сыйлығын алды. Ширер мен Мэрроу арасындағы достық 1947 жылы аяқталды, нәтижесінде Ширер американдық тележурналистика тарихындағы ең ірі дау-жанжалдардың бірінде CBS телеканалынан кетті (төменде). Ширер қысқа мерзімге «Mutual Broadcasting System» жүйесі үшін сараптама берді, бірақ тұрақты радио жұмысын таба алмады. Ол 1950 жылғы «Қызыл арналар» атты кітапта есімдері тізілген, бұл оны телерадио және баспа журналистикасынан шеттетуге әкелді, содан кейін ол табыс табу үшін лекция оқуға мәжбүр болды. Ширер, оның әйелі Тесс және қыздары Инга мен Линда үшін жағдай қиын болды, бірақ 1960 жылы «Саймон мен Шустер» баспасы «Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы» кітабын жариялады. Кітаптың қатты мұқабалы басылымы алғашқы жылы 20 рет қайта басылып, «Айдың кітабы» клубы арқылы 600 000-нан астам, ал жалпы сомада 1 миллион дана сатылды. «Reader’s Digest» журналында кітаптың қысқартылған нұсқасы жарияланып, сыншылардың жоғары бағасы оның АҚШ-та сәтті болуына ықпал етті. «Fawcett Crest» баспасы кітаптың қағаздық нұсқасына 400 000 доллар төледі – сол кездегі рекорд, және тағы 1 миллион дана 1,65 долларға сатылды (1961 жылғы 1,65 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Кітап 1961 жылы «National Book Award for Nonfiction» және «Carey–Thomas Award» сыйлықтарын жеңіп алды.