Кіріспе
1721 және 1857 жылдар аралығындағы ресейлік әскерге шақырылғандар. Кантонисттер (Lang ru; дұрысы: военные кантонисты, "әскери кантонисттер") – Ресей империясындағы әскерге шақырылғандардың кәмелетке толмаған ұлдары. 1721 жылдан бастап олар болашақтағы әскери қызметке дайындалу үшін арнайы "кантонист мектептерінде" (Кантонистские школы) білім алды (мектептер 18 ғасырда гарнизондық мектептер деп аталды). Кантонист мектептері мен кантонист жүйесі 1857 жылы қоғамдық және халықаралық сыннан кейін, сондай-ақ Қырым соғысында Ресейдің жеңіліске ұшырауынан кейін таратылды.
Cantonists (Lang ru; more properly: военные кантонисты, "military cantonists") were underage sons of conscripts in the Russian Empire. From 1721 on they were educated in special "cantonist schools" (Кантонистские школы) for future military service (the schools were called garrison schools in the 18th century). The cantonist schools and the cantonist system were eventually abolished in 1857, following public and international criticism and the Russian defeat in the Crimean War.
Кантониялық және этникалық азшылықтар
1805 жылдан бастап жергілікті халықтар, ескі діндарлар, цығандар және қарапайым сарандықтар, 1827 жылдан бастап еврейлер, 1831 жылдан бастап поляктар қатарынан кәмелетке толмағандарды күштеп әскерге алу жүргізілді. Еврейлер мен еврей емес азаматтарға қатысты маңызды айырмашылықтар болды: қалғандары 18 мен 35 жас аралығындағы әскерге шақырылушыларды беруге міндетті болды, ал еврейлер үшін жас шегі 12–25 жасқа дейін төмендетілді, сондай-ақ еврей қахалы өздері шешкен жастан бастап әскерге шақырылушыларды таңдау құқығына ие болды. Осылайша, еврей балалары сегіз немесе тоғыз жасында әскерге алынды. Бұл жүйе еврей кантонистерінің санының артуына әкелді және заңның пайдалы мақсатына қайшы келді: сыртқы ықпалға, демек, ассимиляцияға бейімділерінен әскер жинау.
Яһудилер
1827 жылдан кейін бұл термин еврей және қараит ұлдарына қолданылды, олар он екі жасында әскери қызметке шақырылып, алты жылдық әскери білімін кантонист мектептерінде алды. Барлық басқа әскерге шақырылғандар сияқты, олар оқуды аяқтағаннан кейін Империялық Ресей армиясында 25 жыл қызмет етуге міндетті болды (1834 жылы бұл мерзім 20 жылға және резервте 5 жылға, ал 1855 жылы 12 жылға және резервте 3 жылға қысқартылды). Ресей императоры Николай I 1827 жылдың 26 тамызында (жаңа стиль бойынша 7 қыркүйекте) қол қойған «Әскерге шақыру туралы ережеде» еврейлер жеке әскери қызметке міндетті деп жарияланды және Ресей империясындағы барлық басқа салық төлеуші топтарға («сословие») қойылған әскерге шақыру квотасына бағынды. Әскерге шақырылатын адамдардың жалпы саны барлық халық үшін біркелкі болды (әр мың адамға төрт адам), бірақ нақты рекрутты жергілікті қахалдар жүзеге асырды, сондықтан еврейлердің әскерге шақырылушыларының көп бөлігі кәмелетке толмағандар еді. Толыққандырақ ақпарат алу үшін «Поляк балаларының Империялық Ресей армиясына қосылуы (1831–1832)» деген бетке қараңыз. Еврейлердің басым көпшілігі 1790 жылдардағы Польшаның соңғы бөліністері нәтижесінде Ресей империясының құрамына кірген аумақтармен келді; олардың азаматтық құқықтары қатты шектелді (Қоныс белдеуіне қараңыз). Көптегендері ресми орыс тілін білмейтін. 1827 жылға дейін еврейлер әскери қызметке міндетті болмағандықтан екі есе салық төлейтін және оларды осы жүктемені жеңілдету үшін қосу жоспарланған. Алайда, рекруттардың саны жұмыс күшіне қатыса алатын жас жігіттердің санын азайтты, бұл саяси шектеулермен бірге кең таралған кедейлікке әкелді. Ресей солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс «әскерге шақыру аймақтарына» бөлінді және алым жыл сайын олардың тек біреуі үшін ғана жарияланды. Еврейлердің қоныс белдеуі бос жылдары әскерге шақырудан тыс болды, сондықтан әскерге шақыру, әсіресе кантонистерді әскерге шақыру, әдетте төрт жылда бір рет жүзеге асырылды, Қырым соғысы кезінде ғана жыл сайынғы әскерге шақыру болды. 1827 жылғы алғашқы әскерге шақыруға шамамен 1800 еврей шақырылды; қахалдың шешімімен олардың жартысы балалар еді. 1843 жылы әскерге шақыру жүйесі бұрын одан босатылған Польша Корольдігіне де таратылды.
Яһуди қауымындағы шиеленістер
1827 жылғы 26 тамыздағы жарлық бойынша еврейлер әскери қызметке міндетті болды, және олардың шақыруы он екі мен жиырма бес жас аралығында жүзеге асырылды. Әр төрт жыл сайын еврей қауымы халықтың мыңнан төртеуін сапына қосуға тиіс болды. Барлық қауымдарға қатаң квоталар белгіленді және қахалдарға еврей қауымдары ішінде әскери шақыруды іске асырудың жағымсыз міндеті жүктелді. Саудагерлер гильдиясының мүшелері, шаруашылық колонияларының тұрғындары, фабрика механиктері, дін қызметкерлері және орта білімі бар барлық еврейлер босатылғандықтан, ал байлар өз балаларын әскери қызметтен босату үшін пара бергендіктен, шақыруға жарамды азаматтардың саны азайды; қабылданған саясат еврей қоғамының ішкі әлеуметтік шиеленісін күрт күшейтті. Еврей қоғамының әлеуметтік-экономикалық және діни тұтастығын қорғауға тырысқан қахалдар, салық төлейтін орта таптың отбасы басшылары негізінен әскери қызметтен босатылуын қамтамасыз ету үшін "пайдасыз еврейлерді" шақыру тізіміне енгізуге барынша күш салды, ал жалғыз еврейлер, сондай-ақ "жаңашылдар" (Хаскала ықпалындағы адамдар), кедейлер, шеттенушілер және жетім балалар шақырылды. Олар өз билігін наразылықтарды басу және қахалдың еркіндігін Ресей үкіметіне жеткізуге тырысқан ақпарат берушілерді қорқыту үшін пайдаланды. Кейбір жағдайларда, қауым ақсақалдары ең қауіпті ақпарат берушілерді өлтірді (мысалы, Ушица ісі, 1836), mesirah туралы қараңыз. Қырым соғысы кезінде аймақтық шектеулер ережесі тоқтатылды, сол кезде әскери шақыру жылдық жүйеге көшті. Осы кезеңде қахал басшылары ақпарат берушілер мен ұрлаушыларды (ланг ру, хапперлер) пайдаланды, өйткені көптеген шақыруға жарамды азаматтар ерікті түрде бағынудың орнына қашуды жөн көрді. Квоталар орындалмаған жағдайда, сегіз және тіпті одан да кіші балалар жиі алынды.
Оқыту және қайта құруға қысым көрсету
Барлық кантонисттер институционалды түрде жеткіліксіз тамақтандырылды және спарталық мінез қалыптастыру үлгісімен жергілікті халықтан азық-түлік ұрлауға ынталандырылды. 1856 жылы бір жағдайда еврей кантонисті Ходулевич Умань қаласындағы әскери жаттығулар кезінде патшаның сағатын ұрлап алды. Ол жазаланбағаннан қалысқан соң, батылдығы үшін 25 рубль сыйлық алды. Кантонист мектептеріндегі ұлдарға орыс грамматикасы (кейде әдебиет) және математика, әсіресе теңіз және артиллерия қызметінде қажетті геометрия бойынша кеңейтілген оқыту берілді. Музыкаға бейімділері ән салу және аспаптарда ойнауға үйретілді, себебі императорлық армияда әскери духовой оркестрлер мен хорларға үлкен сұраныс болды. Кейбір кавалериялық полктер торбан ойнаушыларынан атты оркестрлер ұстады, ал кантонист мектептері де оларды қамтамасыз етті. Кейбір кантонист мектептері қару-жарақ жөндеушілерін, кавалерияға ветеринар дәрігерлерін және әкімшілерді ("аудиторлар") дайындады. Ресми саясат – оларды мемлекеттік дінге, яғни православиеге көндіруді ынталандыру болды, ал еврей ұлдары мәжбүрлеп крещениеден өтті. Кошер тағамы қолжетімсіз болғандықтан, олар еврейлік диеталық заңдарды сақтаудан бас тартуға мәжбүр болды. Польшалық католик ұлдары да Ресей империясы католицизм мен поляк ұлтшылдығына қарсы болғандықтан, дін ауыстыру және ассимиляциялауға ұқсас қысымға ұшырады. Бастапқыда дінге өту аз болды, бірақ 1844 жылы кантонист мектептеріндегі миссионерлік қызметтердің күшеюінен кейін еврей кантонисттерінің шамамен үштен бірі дін ауыстырды.
Әдебиеттік сілтемелер
Кантонисттердің тағдыры кейде идиш және орыс әдебиетінің классиктерінде бейнеленген. Александр Герцен өзінің "Менің өткенім және ойларым" атты еңбегінде еврей кантонисттерімен болған күңгірт кездесуін сипаттады. 1835 жылы Вяткаға жер аударылып бара жатқанда Герцен сегіз жасқа жуық еврей кантонисттерінің бір отрядымен кездесті, олар Қазанға қарай маршпен бара жатқан еді. Олардың (қайырлы) офицері үштен бірінің қана өліп қалғанын айтты. Николай Лесков өзінің 1863 жылғы "Маска өгіз" (Овцебьек) әңгімесінде кәмелетке толмаған еврей кантонисттерін суреттеді. Джуда Штайнберг өзінің "Сол күндері" романында кәмелетке толмаған еврей кантонисттерін бейнеледі (1915 жылғы ағылшын аудармасы, ивриттен). Ресей империясының армиясына алынған поляк балаларының азабы Юлиус Славацкийдің "Анхели" поэмасында көрсетілген.
Кантондық саясаттың жойылуы және нәтижесі
Кантондық саясат 1856 жылғы 26 тамыздағы патша Александр II жарлығымен жойылды, бұл Ресейдің Қырым соғысындағы жеңілісінен кейін Ресей әскери күштерін жаңғырту қажеттігін анық көрсетті. Дегенмен, балаларды әскерге алу 1859 жылға дейін жалғасты. Барлық кантонисттер мен 20 жасқа толмаған жауынгерлер өз отбасыларына қайтарылды. Кәмелетке толмаған кантонисттер өз тәрбиешілеріне берілді. Бірақ, жою шараларын іске асыруға үш жылға жуық уақыт кетті. Шамамен 30 000 мен 70 000 еврей баласы кантонист ретінде қызмет еткен, олардың саны кантонисттердің жалпы санына пропорционалдық емес, жоғары болды. Рига мен Витебск мектептеріндегі кантонисттердің шамамен 20 пайызы еврей ұлдары, ал Казань мен Киев мектептеріндегі 50 пайызы еврей ұлдары болды. 1840–1850 жылдарға арналған жалпы есептемелерге сәйкес, бұл көрсеткіш шамамен 15 пайызды құрады. Жалпы алғанда, еврейлердің саны жауынгерлердің қатарында пропорционалдық емес, көп болды (әр мың еркекке он адам, ал әдеттегі көрсеткіш – мыңға жеті адам), Қырым соғысы кезінде (1853–1856) бұл көрсеткіш үш есеге артты. Әскерлік міндетті өтеу мерзімі аяқталғаннан кейін, бұрынғы кантонисттерге Империяның кез келген жерінде, Ясақ шегінен тыс жерде тұруға және жер иеленуге рұқсат берілді. Финляндиядағы алғашқы еврей қауымдастықтары – қызметін аяқтаған еврей кантонисттерінен құралды. Дінді өзгерту көрсеткіші жоғары болды, шамамен үштен бірі, содан кейін әртүрлі некелер жасалды. Көптеген кантонисттер туған жерлеріне қайтып оралмады.